158
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON 2-QISM, (YOʻITJ)
PIRLS BAHOLASH MEZONLARI VA ULARNI
BOSHLANG‘ICH SINF DARSLARIGA INTEGRATSIYALASH
USULLARI
Lepesova Mexriban Arislanbay qizi
Ajiniyoz nomidagi NDPI
Ta'lim va tarbiya nazariyasi va metodikasi yo'nalishi
1 bosqish magistranti
https://doi.org/
10.5281/zenodo.15544932
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi:16-may 2025 yil
Ma’qullandi:18-may 2025 yil
Nashr qilindi: 29-may 2025 yil
Mazkur maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining
o‘qish va tushunish ko‘nikmalarini rivojlantirishda
xalqaro baholash dasturi — PIRLS mezonlarining
ahamiyati va ularni ona tili va o‘qish savodxonligi
faniga integratsiyalash masalalari tahlil qilingan. Dars
jarayonida
o‘quvchilarning
kognitiv
faoliyatini
rivojlantirish, matn ustida ishlash samaradorligini
oshirish hamda xorijiy mamlakatlar tajribasi asosida
metodik takliflar ishlab chiqilgan. Maqolada,
shuningdek, PIRLS mezonlariga mos topshiriq turlari,
pedagogik yondashuvlar va milliy ta’lim tizimida
ularni qo‘llash imkoniyatlari yoritilgan.
KEY WORDS
PIRLS,
o‘qish
savodxonligi,
boshlang‘ich
ta’lim,
o‘quv
ko‘nikmalari, matn bilan ishlash,
baholash mezonlari, integratsiya,
tanqidiy fikrlash.
Kirish
Zamonaviy taʼlim tizimida boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining o‘qish va tushunish
ko‘nikmalarini shakllantirish ustuvor yo‘nalishlardan biri hisoblanadi. Bu ko‘nikmalar
bolalarning keyingi bosqichlardagi taʼlim jarayonida muvaffaqiyatli ishtirok etishini
taʼminlaydi. Shu nuqtai nazardan, xalqaro baholash dasturlarining, xususan, PIRLS (Progress
in International Reading Literacy Study) dasturining ahamiyati ortib bormoqda. Mazkur
dastur orqali o‘quvchilarning matnni tushunish, axborotni tahlil qilish va undan foydalanish
qobiliyatlari chuqur o‘rganiladi.
PIRLS baholashining asosiy mezonlari nafaqat o‘quvchining o‘qish texnikasini, balki uning
matn mazmunini tushunish va izchil fikr yuritish salohiyatini aniqlashga qaratilgan. Shu bois,
ushbu mezonlarni boshlang‘ich sinf darslariga integratsiyalash orqali ta’lim sifatini oshirish,
dars jarayonlarini zamonaviy yondashuvlar asosida tashkil etish imkoniyati tug‘iladi. Bu esa,
o‘z navbatida, o‘quvchilarda tanqidiy fikrlash, mantiqiy xulosa chiqarish va o‘qilgan matnga
nisbatan shaxsiy munosabat bildirish kabi kompetensiyalarni shakllantirishda muhim omil
bo‘la oladi.
Ushbu maqolada PIRLS baholash mezonlarining mazmun-mohiyati, ularning didaktik asoslari
va boshlang‘ich sinf darslariga tatbiq etish yo‘llari tahlil qilinadi. Shuningdek, xorijiy tajriba va
amaliy uslublar asosida dars jarayonini takomillashtirish bo‘yicha tavsiyalar keltiriladi.
2. PIRLS baholash dasturining mazmun-mohiyati
Bugungi kunda ta’lim sifati va samaradorligini baholashda xalqaro baholash dasturlarining
ahamiyati tobora ortib bormoqda. Ular orqali nafaqat o‘quvchilarning bilim darajasi
159
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON 2-QISM, (YOʻITJ)
aniqlanadi, balki ta’lim jarayonining kuchli va zaif tomonlari ham tahlil qilinadi. Xususan,
PIRLS (Progress in International Reading Literacy Study) — boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining
o‘qish savodxonligi darajasini o‘lchovchi xalqaro baholash dasturidir. Ushbu dastur har besh
yilda bir marta dunyoning turli mamlakatlarida 4-sinf o‘quvchilari o‘rtasida o‘tkaziladi va
ularning matnni o‘qish, tushunish hamda unga munosabat bildirish qobiliyatlarini o‘rganishga
qaratilgan.
PIRLS dasturi asosan o‘quvchilarning ikki asosiy jihatini baholaydi: axborotni olish maqsadida
o‘qish va tajriba orttirish (badiiy) maqsadida o‘qish. Har ikki yo‘nalishda ham o‘quvchi faqat
matnni o‘qibgina qolmay, balki uni anglab, mantiqiy xulosa chiqarish, muallif fikriga baho
berish, o‘z nuqtai nazarini shakllantirish kabi faol intellektual harakatlarni amalga oshirishi
kerak bo‘ladi.
Bunda PIRLS tomonidan ishlab chiqilgan kognitiv ko‘nikmalar darajasi ham muhim o‘rin
tutadi. Bu darajalar quyidagilardan iborat:
Axborotni topish — matndan kerakli ma’lumotni izlab topish;
Mazmunni tushunish — o‘qilgan matn asosida tushuncha hosil qilish;
Tahlil va izoh berish — matnning ichki tuzilishi yoki til vositalariga baho berish;
Baholash va talqin qilish — matndagi g‘oyaga tanqidiy yondashish va o‘z fikrini bildirish.
PIRLS o‘quvchilarning nafaqat bilimini, balki ularning fikrlash jarayonini, kognitiv
rivojlanishini ham chuqur tahlil qilish imkonini beradi. Shu bois, bu dasturda qo‘llaniladigan
mezonlar bugungi boshlang‘ich ta’limda keng joriy etilishi lozim bo‘lgan metodik ko‘rsatmalar
sifatida qaralmoqda.
3. Boshlang‘ich sinf darslarida o‘qish ko‘nikmalarini shakllantirish
Boshlang‘ich ta’lim bosqichi — o‘quvchining tafakkurini shakllantirish, til madaniyatini
rivojlantirish va o‘qish savodxonligining asoslarini barpo etish jarayonidagi eng muhim davr
hisoblanadi. Ayniqsa, o‘qish va tushunish ko‘nikmalarining shakllanishi o‘quvchining keyingi
ta’lim bosqichlaridagi muvaffaqiyatini belgilovchi omil bo‘lib xizmat qiladi. Bu jarayonda
nafaqat fonetik savodxonlik, balki mazmunni tahlil qilish, asosiy g‘oyani ajratib olish,
dalillarga asoslangan fikr bildirish ko‘nikmalari ham rivojlantiriladi.
Boshlang‘ich sinflarda o‘qish darslari orqali o‘quvchilarning o‘qishga bo‘lgan qiziqishini
oshirish, matnni ongli ravishda idrok etishga o‘rgatish va tanqidiy fikrlashga yo‘naltirish zarur.
Bunda quyidagi yondashuvlar samarali hisoblanadi:
Bosqichma-bosqich o‘rgatish: Avval o‘qish texnikasi (tovushlash, hechalash, so‘zlarni to‘g‘ri
talaffuz qilish), keyin esa tushunishga asoslangan savollar bilan ishlash.
O‘qilgan matn asosida muloqot: Matndan keyin beriladigan savollar orqali o‘quvchilar o‘z
fikrlarini erkin ifoda etishga undaladi.
Kuzatuv va tahlil asosida o‘rganish: O‘quvchilarga matndagi asosiy voqealarni aniqlash,
xarakterlar xatti-harakatlarini baholash topshiriqlari beriladi.
Vizual materiallardan foydalanish: Rasmli matnlar, grafikalar yoki sxemalar orqali
tushunishni qulaylashtirish.
Shuningdek, o‘qish ko‘nikmalarini shakllantirishda individual yondashuv muhim o‘rin tutadi.
Har bir o‘quvchining o‘zlashtirish darajasi, qiziqishlari va tafakkur uslubiga qarab topshiriq va
160
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON 2-QISM, (YOʻITJ)
mashqlar tanlash zarur. Bu borada differensial yondashuv — o‘qituvchining zamonaviy
metodik kompetensiyasining bir qismiga aylanishi kerak.
PIRLS mezonlari bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan bu ko‘nikmalar o‘quvchilarning mustaqil
fikrlashga, muammoli vaziyatlarni hal qilishga va ijodiy tafakkurga ega bo‘lishiga zamin
yaratadi.
4. PIRLS mezonlarini darslarga integratsiyalash usullari
PIRLS baholash dasturida qo‘llaniladigan mezonlar o‘quvchilarning nafaqat o‘qish qobiliyatini,
balki matnni tushunish, tahlil qilish va unga munosabat bildirish ko‘nikmalarini ham chuqur
baholaydi. Ushbu mezonlarni boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun mo‘ljallangan o‘quv
dasturlariga integratsiyalash, o‘qituvchining pedagogik faoliyatida muhim yo‘nalish bo‘lib,
ta’lim sifatini yangi bosqichga olib chiqadi.
PIRLS mezonlarini darsga tatbiq etishda quyidagi usullar samarali hisoblanadi:
1. Matn asosida kognitiv savollar tuzish
PIRLS dasturida savollar o‘quvchilarning kognitiv faoliyat darajasiga qarab tuziladi. Bu
savollarni o‘zbek tilidagi matnlar asosida quyidagicha moslashtirish mumkin:
Axborotni topish: “Matnda bolakay nimani topdi?”
Mazmunni tushunish: “Nega bosh qahramon bu ishni qildi, deb o‘ylaysan?”
Tahlil qilish: “Muallif bu gap orqali nimani aytmoqchi bo‘lgan?”
Baholash va fikr bildirish: “Senga bu hikoya yoqdimi? Nega?”
2. Didaktik materiallar va topshiriqlar yaratish
Har bir matn asosida mazkur mezonlarga mos topshiriqlar ishlab chiqish — integratsiya
jarayonining muhim bo‘lagidir. Masalan:
Matnning asosiy g‘oyasini yozdirish;
Voqealarning ketma-ketligini aniqlash va rasmda ifodalash;
Qahramonlarning fe’l-atvorini taqqoslash jadvalini to‘ldirish;
O‘quvchidan matnga muqobil yakun yozishni so‘rash.
3. Tanqidiy fikrlashni rivojlantiruvchi usullar
O‘qituvchi matn bilan ishlash jarayonida “nima bo‘lishi mumkin edi?”, “agar voqea boshqa
sharoitda ro‘y berganida-chi?” kabi savollar orqali o‘quvchilarning tafakkurini harakatga
keltiradi. Bu usul o‘quvchilarni passiv eslab qolish emas, balki faol fikrlashga o‘rgatadi.
4. Guruhli va juftlikda ishlash shakllari
Matn asosida o‘quvchilarni kichik guruhlarga bo‘lib, birgalikda tahlil qilish, munozara qilish,
o‘z fikrlarini taqdim etish imkoniyati yaratiladi. Bu usul, ayniqsa, baholash mezonlaridagi
“talqin va baholash” ko‘nikmasini shakllantirishda foydalidir.
5. Refleksiya asosidagi yakuniy mashg‘ulot
161
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON 2-QISM, (YOʻITJ)
Dars so‘ngida o‘quvchidan quyidagi savollarga javob berish so‘raladi: “Bugun yangi nima
o‘rganding?”, “O‘qigan matndan qanday xulosa chiqarding?” Bu usul o‘quvchining o‘z bilimini
baholashiga va darsda faol ishtirok etganini anglashiga yordam beradi.
Xulosa o‘rnida, PIRLS mezonlarini dars jarayoniga puxta integratsiyalash orqali nafaqat o‘qish
savodxonligi, balki o‘quvchilarning mantiqiy tafakkuri, ijodkorligi va mustaqil fikrlashi ham
rivojlanadi. Bu esa zamonaviy ta’limning eng asosiy maqsadlaridan biri hisoblanadi.
5. Xorijiy tajriba tahlili
PIRLS baholash dasturida doimiy yuqori natijalarga erishib kelayotgan mamlakatlar tajribasi
boshlang‘ich ta’lim sifatini oshirishga intilayotgan davlatlar uchun muhim namuna bo‘la oladi.
Ayniqsa, Singapur, Finlandiya va Angliya kabi mamlakatlar bu borada aniq strategiyalarga
tayanib, o‘quvchilarning o‘qish va tushunish ko‘nikmalarini tizimli rivojlantirishga erishgan.
1. Singapur tajribasi
Singapurda o‘qish savodxonligini rivojlantirish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan
biri hisoblanadi. Bu yerda boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun ishlab chiqilgan “Reading to
Learn” dasturi orqali bolalarda matnga tanqidiy yondashuv, asosiy fikrni aniqlash, dalillarni
baholash ko‘nikmalari shakllantiriladi. O‘qituvchilar har bir darsda PIRLS mezonlariga mos
savol va topshiriqlar qo‘llaydi, bunda har bir o‘quvchining fikrlash darajasini inobatga olgan
holda differensial yondashuv qo‘llaniladi.
2. Finlandiya tajribasi
Finlandiya ta’lim tizimi o‘zining yondashuv erkinligi, individuallashtirilgan o‘qitish va
bolalarga nisbatan ishonchga asoslanganligi bilan ajralib turadi. O‘qish darslarida
o‘quvchilarga ko‘proq o‘quv materiallari tanlash imkoniyati beriladi. Darslar muhokama,
taxmin qilish va o‘quvchining his-tuyg‘ularini ifodalashga yo‘naltirilgan. Bunday yondashuv
PIRLS mezonlari bilan uyg‘unlashgan bo‘lib, ayniqsa “baholash va talqin qilish” ko‘nikmasini
kuchaytiradi.
3. Angliya tajribasi
Angliya maktablarida o‘qish va matn bilan ishlash bo‘yicha “Guided Reading” (yo‘naltirilgan
o‘qish) metodikasi keng joriy etilgan. Bu usulda kichik guruhlar bilan ishlash orqali
o‘quvchilar matn ustida chuqur tahlil olib boradilar. Har bir guruhga o‘qituvchi maxsus
savollar beradi, bu savollar esa PIRLS mezonlariga muvofiq ravishda tuzilgan bo‘ladi. Bu
orqali o‘quvchilar matnni tushunish bilan birga, mantiqiy bog‘lanishlarni ham
mustahkamlaydi.
Ushbu tajribalar shuni ko‘rsatadiki, PIRLS baholash mezonlarini ta’lim jarayoniga
integratsiyalash, faqat dars metodikasini o‘zgartirish emas, balki o‘quvchilarning ta’limga
bo‘lgan munosabatini ham ijobiy tomonga o‘zgartiradi. Xorijiy mamlakatlar tajribasidan kelib
chiqib, O‘zbekiston ta’lim tizimida ham o‘qish savodxonligini rivojlantirishda zamonaviy
baholash yondashuvlarini qo‘llash maqsadga muvofiqdir.
6. Xulosa va takliflar
PIRLS baholash dasturi boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining o‘qish savodxonligini chuqur tahlil
qiluvchi xalqaro tizim bo‘lib, ta’lim sifati va metodikasini takomillashtirishda muhim omil
hisoblanadi. Ushbu dasturda qo‘llaniladigan baholash mezonlari nafaqat o‘quvchilarning
matnni o‘qish darajasini, balki ularning tushunish, tahlil qilish va fikr bildirish qobiliyatlarini
ham aniqlash imkonini beradi.
162
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
2-JILD, 5-SON 2-QISM, (YOʻITJ)
Boshlang‘ich ta’limda o‘qish va tushunish ko‘nikmalarini rivojlantirishda PIRLS mezonlarini
dars jarayoniga integratsiyalash zarurati yuqori. Buning uchun o‘qituvchilar o‘z darslarini
mazmunan boyitishi, savollar tizimini kognitiv bosqichlarga mos ravishda ishlab chiqishi va
o‘quvchilarning mantiqiy tafakkurini shakllantiruvchi metodlardan foydalanishi muhimdir.
Xorijiy davlatlar tajribasi shuni ko‘rsatadiki, o‘qish savodxonligini rivojlantirishda metodik
yondashuvlar, dars jarayonidagi interaktivlik, o‘quvchilarni mustaqil fikrlashga yo‘naltirish
kabi omillar hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi.
Takliflar:
1. Boshlang‘ich sinf o‘qituvchilari uchun PIRLS mezonlariga asoslangan maxsus metodik
qo‘llanmalar ishlab chiqilsin;
2. Ona tili va o‘qish savodxonligi darslari uchun matn tanlashda o‘quvchilarning yosh
xususiyatlari va PIRLS baholash mezonlariga mos tushadigan didaktik materiallar asosida
yondashilsin;
3. O‘qituvchilarning malaka oshirish kurslarida xalqaro baholash tizimlari, xususan, PIRLS
metodikasi chuqur o‘rganilsin;
4. Sinov tariqasida ayrim maktablarda PIRLS mezonlariga asoslangan dars modellarini
amaliyotga joriy qilish tajribasi o‘tkazilsin;
5. O‘quvchilarning o‘qish savodxonligini baholash uchun milliy test tizimiga PIRLS
andozalariga yaqin savollar kiritilsin.
Adabiyotlar ro‘yxati
1. Mullis, I. V., Martin, M. O., Foy, P., & Drucker, K. T. (2017). PIRLS 2016 Assessment
Framework. TIMSS & PIRLS International Study Center.
2. OECD. (2018). Teaching and Learning International Survey (TALIS). OECD Publishing.
3. Alexander, R. (2008). Essays on pedagogy. Routledge.
4. Nation, K. (2009). Reading comprehension and vocabulary: How well do they correlate?
Reading and Writing, 22(3), 229–253.
5. Uzbekistan Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi. (2020). Boshlang‘ich sinf ona tili va o‘qish
savodxonligi darsliklari (1–4-sinflar).
6. Ken Robinson (2015). Creative Schools: The Grassroots Revolution That’s Transforming
Education. Viking.
7. PIRLS (2021) — https://timssandpirls.bc.edu/pirls2021/ (mavjud bo‘lsa, onlayn manba
sifatida)
8. Nurgalieva, R. A. (2022). Innovatsion yondashuvlar asosida boshlang‘ich ta’limda o‘qish
ko‘nikmalarini rivojlantirish. Ilmiy-uslubiy maqola. TDIU.
