113
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
IF: 5.141
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue, 05 YO’PA
Volume 3 Issue 01 YOPA
UMUMIY O’RTA TA’LIM MAKTABLARIDA MUSIQA
DARSLARINI TASHKIL ETISH MEXANIZMLARI
Allayarova Nargiza Narimanovna
Urganch davlat pedagogika instituti katta o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15574161
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 25- May 2025 yil
Ma’qullandi: 28-May 2025 yil
Nashr qilindi: 31-May 2025 yil
Ushbu maqolada umumiy o‘rta ta’lim maktablarida
musiqa darslarini samarali tashkil etishning didaktik,
pedagogik va metodik jihatlari o‘rganiladi. Musiqa
ta’limining
mazmuni,
shakllari
va
uslublarini
takomillashtirish orqali o‘quvchilarda estetik didni,
badiiy tafakkurni va milliy qadriyatlarga sodiqlikni
shakllantirish yo‘llari tahlil qilinadi. Shuningdek,
darslarda zamonaviy pedagogik texnologiyalarni
qo‘llash, musiqiy asarlarni tanlash mezonlari va
o‘quvchilarning yosh xususiyatlariga mos yondashuvlar
haqida fikr yuritiladi. Maqolada musiqiy tarbiyaning
maktabgacha va maktab davridagi uzviyligi hamda
o‘qituvchining kasbiy mahorati muhim omil sifatida
ko‘rsatib o‘tiladi.
KEY WORDS
umumiy o‘rta ta’lim, musiqa darsi,
ta’lim
texnologiyalari,
estetik
tarbiya,
o‘quvchi,
pedagogik
yondashuv, metodika, o‘qituvchi
mahorati,
milliy
qadriyatlar,
musiqiy tarbiya
Bugungi kunda umumiy o‘rta ta’lim tizimida ta’lim-tarbiya jarayonining har tomonlama
takomillashtirilishi dolzarb vazifalardan biri hisoblanadi. Ayniqsa, estetik tarbiyaning muhim
bo‘g‘ini sifatida qaraladigan musiqa ta’limi o‘quvchilarning badiiy didini, ijodiy tafakkurini,
ruhiy-emotsional dunyosini rivojlantirishda muhim o‘rin tutadi. Musiqa darslari orqali yosh
avlodda milliy va umuminsoniy qadriyatlarga hurmat, musiqiy tafakkur, madaniy savodxonlik
hamda auditoriyaga yo‘naltirilgan ijtimoiy-kommunikativ kompetensiyalar shakllanadi.
Musiqa ta’limi jarayonida ta’limning interaktiv shakllari, zamonaviy axborot-
kommunikatsiya texnologiyalari, integrativ yondashuvlar, differensiallashtirilgan va
individual ta’lim metodlari keng qo‘llanilishi, o‘quvchilarning musiqiy qobiliyatlarini samarali
rivojlantirishga xizmat qiladi. Shu jihatdan, musiqa darslarini tashkil etish mexanizmlarini
tizimli tahlil qilish, ularni ilmiy-nazariy asosda qayta ko‘rib chiqish, ilg‘or xorijiy va milliy
tajribalar asosida takomillashtirish zamon talabi bo‘lib bormoqda. Maqolada musiqa
ta’limining metodik asoslari, o‘qituvchining kasbiy pedagogik tayyorgarligi, ta’lim
mazmunining didaktik tashkiloti, shuningdek, musiqa darslarining samaradorligini oshirishga
qaratilgan pedagogik texnologiyalarni qo‘llashning amaliy yo‘nalishlari o‘rganiladi.
Tadqiqotning asosiy maqsadi – umumiy o‘rta ta’lim maktablarida musiqa darslarini samarali
tashkil etishning ilmiy asoslangan mexanizmlarini ishlab chiqish hamda ularning
o‘quvchilarda estetik va musiqiy kompetensiyalarni shakllantirishdagi ahamiyatini
Musiqa – bu inson qalbiga bevosita ta’sir etuvchi, ruhiy dunyosini boyituvchi, estetik
hissiyotini tarbiyalovchi san’at turi bo‘lib, uni o‘rgatish jarayoni har doim yuksak mas’uliyat
114
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
IF: 5.141
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue, 05 YO’PA
Volume 3 Issue 01 YOPA
va pedagogik mahoratni talab etadi. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarida musiqa darslarini
tashkil etish esa nafaqat o‘quv jarayonining muhim bir qismi, balki jamiyatda estetik
madaniyatli, badiiy didga ega, har tomonlama yetuk shaxsni tarbiyalashga xizmat qiluvchi
asosiy omillardandir.
Bugungi globallashuv sharoitida ta’lim jarayonining barcha bosqichlarida, jumladan,
musiqa ta’limida ham yangicha yondashuv, zamonaviy pedagogik texnologiyalarni qo‘llash
zarurati kundan-kunga ortib bormoqda. An’anaviy dars uslublaridan farqli ravishda, hozirgi
ta’limda interaktiv metodlar, multimedia vositalaridan foydalanish, integratsiyalashgan
mashg‘ulotlar, talaba markazli yondashuv asosiy o‘ringa chiqmoqda. Ayniqsa, musiqa fanining
o‘ziga xos xususiyatlari – emotsional ta’sirchanlik, ijodkorlikni rivojlantirish, musiqiy asar
orqali estetik dunyoqarashni kengaytirish imkoniyatlari – uni boshqa fanlardan ajratib turadi.
Musiqa darslarini samarali tashkil etishning muhim jihatlaridan biri – bu o‘qituvchi
shaxsining kasbiy kompetentligidir. Chunki aynan o‘qituvchining musiqiy bilim darajasi,
pedagogik mahorati, metodik yondashuvi darsning mazmun va sifati, o‘quvchining fanga
bo‘lgan qiziqishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Tajribali o‘qituvchi har bir darsni musiqiy tahlil,
tinglash, kuy yaratish, kuylash, asbobda ijro etish kabi turli faoliyat turlari bilan boyitadi. U
nafaqat bilim beruvchi, balki tarbiyachi, musiqiy dunyoqarash shakllantiruvchi shaxs sifatida
faoliyat olib boradi.
Musiqa darslarining tashkiliy mexanizmlarida darsning tuzilmasi, vaqt taqsimoti, o‘quv
materiallari tanlovi, didaktik vositalarning qo‘llanilishi muhim ahamiyat kasb etadi. Dars
jarayonida nafaqat musiqiy asarlarni o‘rganish, balki ularning tarbiyaviy ahamiyatini anglash,
tarixiy-kulturologik kontekstda tahlil qilish orqali o‘quvchilarda milliy g‘urur, madaniy
merosga hurmat hissi shakllanadi. Xususan, o‘zbek xalq kuy-qo‘shiqlari, maqom asarlari,
mumtoz musiqiy namunalarning o‘quvchilarga taqdim etilishi ularning milliy ongini
mustahkamlashda muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi. Ta’lim jarayoniga zamonaviy
texnologiyalarni joriy etish musiqa fanida ham yangi imkoniyatlarni ochmoqda. Multimedia
vositalari yordamida musiqiy asarlarni tinglash, notalarni vizual ko‘rinishda tushunish, virtual
asboblar orqali ijro qilish imkoniyatlari kengaymoqda. Bu esa darslarning interfaol bo‘lishi,
o‘quvchining faolligi oshishiga xizmat qiladi.
Yana bir muhim jihat shundaki, musiqa ta’limi uzluksizlik prinsipiga asoslangan bo‘lishi
kerak. Ya’ni maktabgacha ta’limdan boshlab oliy ta’limgacha bo‘lgan davrda musiqiy tarbiya
o‘zaro bog‘liq, bosqichma-bosqich rivojlanib borishi kerak. Umumiy o‘rta ta’lim maktabidagi
musiqa darslari bu tizimda o‘ziga xos markaziy bo‘g‘in bo‘lib, o‘quvchilarda musiqa
madaniyatini shakllantirishning asosiy bosqichini tashkil etadi. Umumiy o‘rta ta’lim
maktablarida musiqa darslarini tashkil etish samaradorligi ko‘p jihatdan o‘qituvchining
tayyorgarligi, ta’lim texnologiyalarining o‘rinli qo‘llanilishi, milliy madaniy merosga
asoslangan metodik yondashuvlar va zamonaviy pedagogik usullar bilan bevosita bog‘liqdir.
Musiqa darslari orqali bolalarning qalbiga estetik zavq, badiiy did, milliy qadriyat va
insoniylik g‘oyalarini singdirish imkoniyati mavjud bo‘lib, bu esa ularni har tomonlama
barkamol inson qilib voyaga yetkazish yo‘lida muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi.
Adabiyotlar tahlili:
Musiqa ta’limining ilmiy-nazariy asoslarini yoritishda ko‘plab pedagog, san’atshunos,
psixolog va metodistlarning asarlari tahlil qilinadi. Jumladan, taniqli pedagog olimlar A.V.
Bakulev, V.A. Sukhomlinskiy, B.P. Yusov va N.A. Vetlugina tomonidan bolalarda musiqiy didni
115
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
IF: 5.141
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue, 05 YO’PA
Volume 3 Issue 01 YOPA
shakllantirish, musiqiy qobiliyatlarni rivojlantirish hamda musiqa orqali estetik tarbiyani
amalga oshirish bo‘yicha muhim g‘oyalar ilgari surilgan. N.A. Vetluginaning bolalarning
musiqiy faoliyatini turli yosh davrlariga mos holda tashkil etish nazariyasi, o‘quvchi-
yoshlarning psixologik xususiyatlarini hisobga olish g‘oyalari hozirgi zamon musiqa ta’limi
metodikasida ham dolzarbligini yo‘qotmagan.
O‘zbekiston olimlari orasida R. Abdullayeva, T. Xudoyberganova, N. Raxmatullaeva, A.
Yo‘ldosheva va Sh. Jo‘rayevlarning izlanishlari musiqa ta’limining milliy mazmunini aniqlash,
xalq ijodi asosida darslar tashkil etish, musiqiy kompetensiyalarni rivojlantirish borasida
muhim metodik va nazariy asoslarni shakllantirgan. Jumladan, R. Abdullayeva o‘z
tadqiqotlarida o‘quvchilarda musiqiy eshituv, ritm, intonatsiya, ohang va kuyga nisbatan
estetik munosabatni shakllantirish masalalarini tahlil qilgan. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki,
musiqa darslarida milliy qadriyatlarga asoslangan yondashuv, xalq kuy-qo‘shiqlari, maqom va
mumtoz musiqiy namunalar orqali o‘quvchilarni musiqiy meros bilan tanishtirish, ularning
madaniy tafakkurini boyitishga xizmat qiladi. Shu nuqtai nazardan, G. Sultonovaning o‘zbek
musiqa folklorini umumiy o‘rta ta’lim tizimiga integratsiyalashga doir ilmiy ishlari alohida
ahamiyat kasb etadi.
Xorijiy tajribalarni tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, musiqa ta’limi rivojlangan
mamlakatlarda
(masalan,
AQSh,
Yaponiya,
Germaniya,
Finlyandiya)
musiqiy
kompetensiyalarni shakllantirishda integratsiyalashgan fanlararo yondashuvlar, loyiha
asosida o‘qitish, emotsional intellektni rivojlantirishga qaratilgan dars metodikalari keng
qo‘llanilmoqda. Bu yondashuvlar o‘quvchilarda nafaqat musiqa madaniyatini, balki shaxsiy
rivojlanishni, o‘z fikrini musiqiy ifoda vositalari orqali ifodalash qobiliyatini ham kuchaytiradi.
Shuningdek, musiqa fanini interfaol usullar orqali o‘qitish, zamonaviy raqamli
texnologiyalar, mobil ilovalar va virtual musiqiy platformalardan foydalanish bo‘yicha ham
zamonaviy adabiyotlarda (masalan, C. Hallam, S. Odena, L. Bresler asarlarida) samarali
metodik tavsiyalar mavjud. Adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatmoqdaki, musiqa ta’limi
samaradorligini oshirish uchun ilmiy asoslangan, yosh xususiyatlariga mos, zamonaviy
texnologiyalar va milliy an’analarni uyg‘unlashtirgan yondashuvlar zarur. Milliy va xorijiy
tajribalar integratsiyasi esa bu sohada yangicha innovatsion mexanizmlarni ishlab chiqishda
muhim manba bo‘lib xizmat qiladi.
Muhokama:
Musiqa – bu inson qalbining tarjimoni, yurakdagi tuyg‘ularning ohangli ifodasidir. Ta’lim
tizimida musiqa darslari orqali beriladigan bilim esa oddiy bilim emas, balki estetik tarbiya,
milliy o‘zlikni anglash, emotsional-intellektual rivojlanishning muhim vositasidir. O‘rganilgan
ilmiy-nazariy manbalar, amaliy tajribalar, o‘qituvchilarning metodik faoliyatlari hamda
o‘quvchilarning musiqiy rivojlanish dinamikasini kuzatish asosida quyidagi muhim
xulosalarga kelish mumkin.
Avvalo, musiqa darslarini tashkil etish mexanizmlari murakkab, ko‘p bosqichli, o‘zaro
integratsiyalashgan jarayon bo‘lib, bunda o‘qituvchi, o‘quvchi, metodik ta’minot va tashkiliy
omillar o‘zaro uzviy bog‘liq. O‘qituvchi musiqa fanini oddiy dars shaklida emas, balki
madaniy-ma’naviy muloqot, didaktik va estetik tarbiya vositasi sifatida yondashmog‘i lozim.
Chunki aynan musiqa orqali o‘quvchi o‘zining ichki dunyosini anglaydi, hissiyotlarini
boshqarishni o‘rganadi, go‘zallikni qadrlashga o‘rgatiladi.
Muhokama jarayonida yana bir muhim jihat shuki, musiqa darslari o‘quvchilarning faqat
116
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
IF: 5.141
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue, 05 YO’PA
Volume 3 Issue 01 YOPA
eshitish va kuylash qobiliyatini emas, balki mantiqiy tafakkurini, fikrlash doirasini
kengaytiradi. Musiqa tinglash orqali asardagi g‘oya, mazmun, estetik obrazlar haqida
mulohaza yuritish, musiqiy tahlil qilish kabi intellektual faoliyat elementlari ham rivojlanadi.
Ayniqsa, milliy musiqiy meros – maqom, xalq qo‘shiqlari, an’anaviy asarlar o‘quvchilarda
tarixiy xotirani, milliy o‘zlikni anglash hissini shakllantirishda beqiyos ahamiyatga ega.
Zamonaviy pedagogik yondashuvlar – loyihaviy ta’lim, STEAM metodikasi, gamifikatsiya,
raqamli texnologiyalarni tatbiq etish kabi usullar musiqa darslarining samaradorligini
oshirishda yangi imkoniyatlar yaratmoqda. Ammo bu texnologiyalarni har qanday sharoitda
ham me’yorida, pedagogik maqsadga muvofiq qo‘llash muhim. Chunki raqamli vositalar
o‘quvchini musiqiy asarning ruhidan uzoqlashtirmasligi, balki unga kirib borishda ko‘makchi
bo‘lishi kerak.
Amaliy kuzatuvlar va intervyular natijalari shuni ko‘rsatadiki, o‘quvchilar musiqa
darslarida ko‘proq interaktiv usullarni, sahnalashtirilgan chiqishlarni, musiqa asboblari orqali
ijro qilishni, musiqa va tasviriy san’atni uyg‘unlashtirgan topshiriqlarni xush ko‘rishadi. Bu
esa o‘qituvchidan metodik yangilanish, ijodiy yondashuv va zamon bilan hamnafas bo‘lishni
talab etadi.
Biroq, amaldagi ta’lim tizimida musiqa faniga e’tibor yetarli darajada emasligi, dars
soatlarining kamligi, o‘qituvchilar tayyorgarligining bir xil emasligi, zamonaviy texnik
vositalarning yetishmasligi kabi muammolar hamon saqlanib qolmoqda. Bu holat musiqa
darslarining to‘liq didaktik-maqsadga yo‘naltirilgan holda tashkil etilishini qiyinlashtiradi.
Shunga ko‘ra, umumiy o‘rta ta’lim maktablarida musiqa darslarini tashkil etish
mexanizmlarini isloh qilish uchun quyidagi chora-tadbirlar taklif etiladi:
Musiqa darslarining soat miqdorini ko‘paytirish;
O‘qituvchilar uchun maxsus metodik kurslar, seminar-treninglar tashkil etish;
Har bir maktabni musiqa asboblari va texnik vositalar bilan jihozlash;
Mahalliy va milliy musiqiy merosga asoslangan yangi o‘quv dasturlarini ishlab chiqish;
Musiqa fanini boshqa fanlar bilan integratsiyalashgan holda o‘qitish usullarini
kengaytirish.
Musiqa darslarini tashkil etish mexanizmlarini samarali yo‘lga qo‘yish orqali biz o‘quvchilarda
nafaqat musiqiy bilim va ko‘nikmalarni, balki hayotga bo‘lgan estetik munosabatni, milliy
o‘zlikni, madaniy savodxonlikni va ijodiy tafakkurni shakllantirish imkoniyatiga ega bo‘lamiz.
Bu esa jamiyat taraqqiyotida ongli, ma’naviy yetuk avlodni tarbiyalashda muhim qadamlardan
biridir
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati:
1.
Abdullayeva R. Maktabda musiqa ta’limi metodikasi. – Toshkent: O‘qituvchi, 2018. – 200 b.
2.
Xudoyberganova T. Musiqa madaniyati o‘quvchilarning estetik didini shakllantirishda. –
Toshkent: Fan, 2020. – 180 b.
3.
Vetlugina N.A. Esteticheskoe vospitanie detey v protsesse muzykal'nogo obucheniya. –
Moskva: Prosveshchenie, 1985. – 160 s.
4.
Sultonova G. O‘zbek xalq kuy-qo‘shiqlari asosida musiqa darslarini tashkil etish metodikasi.
– Toshkent: Musiqa, 2019. – 148 b.
5.
Yusov B.P. Muzykal'noe obrazovanie v shkole: problemy i resheniya. – Moskva: Pedagogika,
1990. – 175 s.
6.
Hallam S. The Power of Music: A research synthesis of the impact of actively making music
117
YANGI OʻZBEKISTON PEDAGOGLARI
AXBOROTNOMASI
IF: 5.141
www.in-academy.uz
Volume 3 Issue, 05 YO’PA
Volume 3 Issue 01 YOPA
on the intellectual, social and personal development of children and young people. – London:
Institute of Education, 2015. – 80 p.
7.
Bresler L. International Handbook of Research in Arts Education. – Dordrecht: Springer,
2007. – 1624 p.
8.
Raxmatullaeva N. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarida musiqa fanini o‘qitishning zamonaviy
yondashuvlari. // Maktab va hayot, 2022, №3. – B. 27–32.
