YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
54
QARAQALPAQ XALÍQ DÁSTANLARÍNDA ADAM MÚShELERIN AŃLATÍWShÍ
SÓZLERDIŃ QOLLANÍLÍWÍ
Saparmatov Omar Shamurat ogli
Ájiniyaz atındaǵı NMPI Túrkiy tiller fakulteti qaraqalpaq tili hám ádebiyatı tálim
baǵdarı 1-kurs talabası
A.Abdiev
Ilimiy basshı– filologiya ilimleriniń kandidatı, docent
https://doi.org/10.5281/zenodo.14928175
Annotaciya:
Teziste qaraqalpaq xalıq dástanlarında qollanılǵan adam múshelerin
ańlatıwshı sózlerdiń leksika-semantikalıq mánileri keń túrde talqıǵa alınǵan. Dástanlarda
jumsalǵan bul sózlerdiń qollanılıw ózgesheligi búgingi kúnde til biliminde qollanılıw órisi
arnawlı túrde úyrenilip shıǵılǵan.
Tayanısh sózler
: lingvofolkloristika, leksikologiya, leksema, sema, adam músheleri
atamaları.
«Góruǵlı», «Ǵárip-Ashıq» hám «Sayatxan-Hámira» dástanları túrkmen baqsıları tárepinen
qaraqalpaq xalqı arasına keń taralǵan. Bul dástanlardı qıssaxanlar, qaraqalpaq jıraw-baqsıları
úyrenip milliy nusqaların payda etken. Sonlıqtan da dástanlar tilinde adam múyeshlarin
ańlatatuǵın sózlerde oǵuz tili elementleriniń ushırasıwın tábiiy qubılıs dep bahalaw múmkin.
Házirgi qaraqalpaq ádebiy tilinde
dene, beden
,
tán
sózleri sinonimler dep qaraladı [2.39].
Bulardan
beden, tán
sózleri kóbirek klassik shayırlar tilinde hám folklorlıq dóretpelerde
ushırasadı. Sonday-aq, házirgi oǵuz-qarluq toparındaǵı bir qatar tillerde
badan, ten
s
ózleri
qollanıladı.
«Góruǵlı», «Ǵárip-Ashıq» hám «Sayatxan-Hámira» dástanlarında
dene
sóziniń
beden, tán,
lásh, jeset, jism
túrlerinde qollanılǵanın kóremiz. Bul sózlerdi dástanlardaǵı oǵuz tili
elementleri sıpatında qaraymız. Óytkeni bunday sózler túrkiy tilleriniń qıpshaq toparındaǵı
tillerde derlik ushıraspaydı. Mısalı:
Babaxannıń
bedeni
uwlanıp óldi («Ǵ-A», 133-bet).
Úzilmes
tende
ayatım («Ǵ», 88-bet)
Ashıq jábirinen bul
jismim
wayran
(
«Ǵ-A», 167-bet)
Jesette
turǵan shiyrin jan («G», 66-bet)
Peshana
sózi
mańlay
sózine sinonim bolıp, házirgi qaraqalpaq ádebiy tilinde siyrek
qollanıldı. Bul sózdiń tilimiz leksikasınıń orın alıwı eski túrkiy jazba ádebiy tildiń tásiri bolıwı
kerek. Mısalı:
Peshanasın
kóziń menen kórgende («G», 105-bet).
«Kekil»
sózi
aydar
mánisinde qollanılıp, negizinen alǵanda oǵuz toparındaǵı tillerge tán
sóz bolıp tabıladı.
Kekilińnen
,
dal boyıńnan shıraǵım («G», 70-bet)
Siyne, kóksi
sózleriniń qaraqalpaq tilinde qollanılıwı túrkiy tillerine ortaq bolǵan eski
shaǵatay tiliniń tásirinde qaliplesken.
Aq kóksińe lalı marjan dizilip («S-H», 192-bet).
Aq siyneni dastanıp jat, hábibim («Ǵ-A», 129-bet).
Sonday-aq, bul dástanlardıń sózlik quramın úyrengende tariyxıy shıǵısı jaǵınan arab
sózleri bolǵan adam kúshlerin ańlatatuǵın sózlerdi ushıratamız. Bul sózler toparı házirgi oǵuz
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
55
toparındaǵı tillerdiń sózlik quramında jiyi qollanıladı. Sonıń menen birge arab-parsı sózleri
qaraqalpaq klassik shayırlarınıń tilinde keń qollanılǵan[1.39-54].
Dodaǵı
–
pal,
lábi
sheker («Ǵ-A», 135-bet)
Yupka
dodaq
alma bet («G», 139-bet)
Dushpanlar
elinen
saqla waqım áyle («Ǵ-A», 29-bet)
Zıya-zulpıń dál
gerdene
solash ar («S-H», 195-bet).
Bul mısallardaǵı
dodaq, elinen, gerdene
sózleri oǵuz tillerine tán sózler bolıp qaraqalpaq
tilinde
erin, qol, iyin
sózleri arqalı ańlatıladı.
Dástanlarda
awız
sóziniń
aǵız
variantı qollanılıwın oǵuz tili elementleri retinde
bahalawǵa boladı:
Badam qabaqlarıń, bal
aǵızlarıń
(«G», 165-bet).
Bul topadaǵı sózlerdiń semanttikasında biraz jaqınlıqlardı bayqaymız. Sonıń menen birge
ekstralingvistikalıq qubılıslar kórinedi.
Juwmaqlap aytqanda, qaraqalpaq xalıq dástanlarında adam músheleriniń atamaları
ónimli qollanılǵan. Olardıń kópshiligi eski turkey tillerinen saqlanıp kele qollanǵan bolsa,
ayırımları sırttan kirgen sózler formasında jumsalǵanlıǵın kóriwimiz múmkin. Dástanlarda
qollanılǵan bul sózlerdiń kópshiligi házirgi qaraqalpaq ádebiy tilinde de óziniń qollanılıw órisin
joǵalıtpaǵan. Bul bolsa xalıqtıń milliy baylıqların leksikalıq birliklerdi, yaǵnıy, sózlerdiń kelip
shıǵıwın úyreniwde áhmiyeliligi menen aktual esaplanadı.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Насыров Д.С. Становление каракалпакского общенародного разговорного языка и
его диалектная система. Нукус. Казан. 1976. 398 б.
2.
Қалендеров М. Қарақалпақ тили синонимлериниң қысқаша сөзлиги. Нөкис.
Қарақалпақстан, 1990.
3.
Сайтов Д. XVIII-XIX әсирлердеги қарақалпақ шайырлары шығармаларының тили.
Нөкис. Қарақалпақстан. 1989.
4.
Sarsenbayev, K. (2024). THE IMPORTANCE OF T. QAYPBERGENOV'S STORIES IN THE
RESEARCH AND DEVELOPMENT OF THE KARAKALPAK PROSE. Models and methods in
modern science, 3(6), 88-93.
5.
Sarsenbayev, K. (2024). DESCRIPTION OF HUMAN DESTINY IN THE SHORT STORIES OF
T. QAYIPBERGENOV (" SLEEPLESS NIGHTS"," SECRETS KNOWN TO YOU ALONE"). Solution of
social
problems in management and economy
,
3
(4), 154-155.
