YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
49
"STRESS, UYQU VA TURMUSH TARZINING XOTIRAGA TA’SIRI"
1
Norqulova Y.R.
2
Akramova Sh.R.
1
TTA 2-davolash fakulteti, 4-kurs talabasi,
yulduznorkulova957@gmail.com3 +998902882242
2
TTA 2-davolash fakulteti 4- kurs talabasi,
akramovashahlo77@gmail.com3 +998933296212
https://doi.org/10.5281/zenodo.15294050
Annotasiya
Ushbu maqolada xotira va uning samaradorligiga ta’sir qiluvchi omillar tahlil qilingan.
Xotiraning zaiflashishi va buzilishi nafaqat kasalliklar, balki stress, noto‘g‘ri uyqu tartibi,
zararli odatlar va turmush tarziga bog‘liq ekanligi yoritilgan. Shuningdek, maqolada xotira
buzilishlariga sabab bo‘luvchi asosiy omillar, jumladan, miya patologiyalari, gipoksik holatlar,
ruhiy buzilishlar, zararli odatlar va stressli vaziyatlar haqida batafsil ma’lumot berilgan.
Maqolada xotirani yaxshilashning tabiiy usullari, jumladan, uyqu gigienasini saqlash, jismoniy
faollik, to‘g‘ri ovqatlanish va aqliy mashg‘ulotlar muhimligi ta’kidlangan. Xotira buzilishlarini
oldini olish va samaradorligini oshirish uchun muntazam intellektual faoliyat bilan
shug‘ullanish, stress omillarini kamaytirish hamda sog‘lom turmush tarziga rioya qilish
tavsiya etiladi. Maqola xotiraning salomatlik va kundalik hayotdagi ahamiyatini tushunishga,
uni yaxshilash yo‘llarini ko‘rsatishga qaratilgan.
Kalit so‘zlar:
Xotira, kognitiv faoliyat, stress, uyqu gigienasi, zararli odatlar, aqliy
salomatlik, demensiya, altsgeymer kasalligi, ruhiy holat, nevrologik buzilishlar, oziqlanish,
jismoniy faollik, meditatsiya, konsentratsiya, miyaga foydali mahsulotlar, kognitiv buzilishlar,
sinaptik plastiklik, neyrotransmitterlar, gipokampus, xotiraning buzilishi.
THE IMPACT OF STRESS, SLEEP, AND LIFESTYLE ON MEMORY
1
Norqulova Y.R.
2
Akramova Sh.R.
1
Tashkent Medical Academy, Faculty of Treatment 2,
4th-year student, yulduznorkulova957@gmail.com, +998902882242
2
Tashkent Medical Academy, Faculty of Treatment 2, 4th-year student,
akramovashahlo77@gmail.com, +998933296212
Annotation
This article analyzes factors affecting memory and its efficiency. It highlights that
memory impairment and decline are not only caused by diseases but also closely related to
stress, poor sleep patterns, harmful habits, and overall lifestyle. The article provides detailed
information about the main causes of memory disorders, including brain pathologies, hypoxic
conditions, mental disorders, harmful habits, and stressful situations. Moreover, the
importance of natural methods for improving memory—such as maintaining sleep hygiene,
engaging in physical activity, proper nutrition, and mental exercises—is emphasized. Regular
intellectual activity, stress reduction, and adherence to a healthy lifestyle are recommended
for preventing memory disorders and enhancing memory performance. This article aims to
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
50
enhance understanding of the importance of memory for health and daily life, as well as offer
ways to improve it.
Keywords
Memory, cognitive function, stress, sleep hygiene, harmful habits, mental health,
dementia, Alzheimer's disease, mental state, neurological disorders, nutrition, physical
activity, meditation, concentration, brain-healthy foods, cognitive impairments, synaptic
plasticity, neurotransmitters, hippocampus, memory disorders.
ВЛИЯНИЕ СТРЕССА, СНА И ОБРАЗА ЖИЗНИ НА ПАМЯТЬ
1
Норкулова Ю.Р.
2
Акрамова Ш.Р.
1
Ташкентская Медицинская Академия, 2-й лечебный факультет,
студентка 4-го курса, yulduznorkulova957@gmail.com, +998902882242
2
Ташкентская Медицинская Академия, 2-й лечебный факультет,
студентка 4-го курса, akramovashahlo77@gmail.com, +998933296212
Аннотация
В данной статье анализируются факторы, влияющие на память и её
эффективность. Отмечается, что ухудшение и нарушение памяти связаны не только с
заболеваниями, но также с уровнем стресса, нарушением режима сна, вредными
привычками и образом жизни. В статье подробно рассматриваются основные причины
нарушений памяти, включая патологии мозга, гипоксические состояния, психические
расстройства, вредные привычки и стрессовые ситуации. Также подчеркивается
важность естественных методов улучшения памяти, таких как соблюдение гигиены
сна, физическая активность, правильное питание и умственные тренировки. Для
профилактики нарушений памяти и повышения её эффективности рекомендуется
регулярная интеллектуальная активность, снижение уровня стресса и ведение
здорового образа жизни. Статья направлена на повышение понимания значения
памяти для здоровья и повседневной жизни, а также на предложение путей её
улучшения.
Ключевые слова
Память, когнитивная функция, стресс, гигиена сна, вредные привычки,
психическое здоровье, деменция, болезнь Альцгеймера, психическое состояние,
неврологические расстройства, питание, физическая активность, медитация,
концентрация, полезные для мозга продукты, когнитивные нарушения, синаптическая
пластичность, нейротрансмиттеры, гиппокамп, нарушения памяти.
Kirish
Kopchilik talaba abutyurentlar hamda har qanday kitob ihlosmantlarini qiynaydigan
masalalardan biri tez va doimiy hotiraga ega bolish istagidir. Chunki hozirgi kunda ko‘pchilik
talaba o‘quvchilarga hususan tibbiyot talabalariga berilgan vazifalar buning isboti desam
mubolag‘a bo‘lmaydi. O‘zimning 3 yillik tajribamaga asoslangan holda ushbu maqolani
yozishga qaror qildim. Asosan barcha odamlar ihtiyorida 24 soat vaqt bo‘lib biz buni daqiqa
va sekuntlarga ajratganimizda quydagi hodisani guvohi bo‘lamiz yani bizning bir kunimiz
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
51
1440 daqiqa yoki 86400 sekundni tashkil edadi. Bu juda qiziq chunki 86400gacha sanashingiz
bilan siz bir kuningizni yakunlagan hisoblanasiz. Siz bu sonlarni 365 ga kopaytirsangiz
chiqagan hosila hyotingizning bir yili qancha sekundlardan iborat ekanligi haqida tasavvurga
ega bo‘lasiz. Balki bu sizni ajablantirmas lekin bu ayni haqiqat. Hisob kitob sizga vaqt qo‘shib
bermaydi biroq sarflayotgan vaqtingizni biroz tejash yoki samarali yo‘lda sarflashga biroz
bo‘lsada ko‘maklashadi. Bu haqida gapirishdan asosiy maqsad vaqtni to‘gri taqsimash va
buning hotiraga ko‘rsatadigan samarali tasiridir. Ko‘pchilik bu muammoni dorilar bilan tezda
hal qilishi hohlashadi afsuski bu 10-30 % dan ortiq natija bermaydi.
Asosiy qism
Xotira bu aqliy faoliyatning asosiy jihatlaridan biri hisoblanadi. Xotira atrof-muhitdagi
voqea va hodisalarni ixtiyoriy va ixtiyorga bog’liq bo‘lmagan holda bevosita-bilvosita, verbal-
noverbal, mantiqiy va mexanik yo‘l bilan aks ettiruvchi eslab qolish imkoniyatidir. Xotira
muammosi yani eslab qolishda muammolarni kelib chiqish asaosan polietiologik bo‘lib
ko‘plab patalogik guruhlar ushbu jarayonnning kelib chiqishiga o‘zaro zamin yaratadi bularga;
1.
Miyyaning toksik, infeksion hamda travmatik shikasti
2.
Miyya va yurakda o‘tkaziladigan operatsiyalar
3.
Ruhiy hastaliklar
4.
Stressli vaziyatlar
5.
Saraton kasalliklari
6.
Elektrashok terapiyasi
7.
Zararli odatlar
8.
Anemiya hamda miyyadagi ishemik holatlar
Bundan tashqashqari xotiradagi o’zgarishlar quydagi kasalliklarning asosoiy
simptomatologik belgisi hisoblanadi.
Amneziya (antrograt hamda retrograt)
Demans ( altsgeymer va qon tomir demansi)
Yengil kongnitiv buzulishlar (YKB)
Vaqtinchalik global amneziy (VGA)
Korsakof sindromi
Dissotsiativ anmeziya
Mini- insult (MI)
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
52
Gipoksik- Ishemik Esnsafalopatiya . Shu tufayli har qanday hotira buzulish turlariga
befarq bo‘lmaslik lozim zero bu jarayon qaysidir kasallikning asosiy belgisi bo‘lishi mumkun.
Ammo ko‘pchilikda bu jarayon fiziologik bo‘lib asosan dangasalik, ishonsizlik hamda kam
harakatlilik bilan bog‘liq bo‘lib buni medikamentoz vositalarsiz ham davolash imkoniyatlari
mavjuddir.
1.
STRESS OMILLARI sizni har qanda vaziyatlarda stressga soluvchi vaziyat va holatlarni
chetlab o‘ting yoki bartaraf etishga harakat qiling chunki bu jarayon tufayli;
-Xotira ishining buzulishi
:
kuchli stress
yangi va eski saqlangan ma'lumotlarni saqlash
va qayta ishlash uchun mas'ul bo'lgan ishchi xotiraning ishlashiga to'sqinlik qilishi mumkin.
Bu diqqatni jamlashni va zudlik bilan e'tibor talab qiladigan vazifalarni bajarishni
qiyinlashtiradi.
-Gipokampal zarar: gipokampus xotiralarni shakllantirish va tiklash uchun muhim
bo'lgan miya mintaqasi hisoblanadi surunkali stress gipokampus ish faoliyatini sussaytiradi.
Stress gormoni bo'lgan kortizol miqdorining ortishi gipokampusning qisqarishiga olib kelishi
va uzoq muddatli xotira shakllanishiga putur etkazishi mumkin.
-Xotirani qisqartirishni kamaytirish: stressli vaziyatlarda miya darhol omon qolishni
birinchi o'ringa qo'yadi, bu esa kamroq tanqidiy ma'lumotlarni olishni soya qilishi mumkin.
-Ta'limning buzilishi: Stress miyaning yangi xotiralarni shakllantirish va yangi
ma'lumotlarni o'rganish qobiliyatiga ta'sir qiladi. Stress tufayli kelib chiqadigan
neyrokimyoviy o'zgarishlar sinaptik plastisitning samaradorligini, miyaning o'zini
moslashtirish va qayta tashkil etish qobiliyatini kamaytirishi hozirgi kunda o’z isbotini
topmoqda.
-Hissiy aralashuv: Stress ko'pincha hissiy holatlarning kuchayishiga olib keladi, bu esa
miyaning xotiralarni qayta ishlash va saqlash qobiliyatiga xalaqit berishi mumkin. Hissiy
qo'zg'alish yangi ma'lumotlarni kodlashni va mavjud xotiralarni eslashni buzishi mumkin.
-Uyquni buzish: stress ko'pincha uyqusizlik yoki sifatsiz uyqu kabi uyqu muammolarini
keltirib chiqaradi. Uyqu xotirani mustahkamlash uchun juda muhim bo'lganligi sababli, stress
tufayli to'g'ri uyquning etishmasligi qisqa muddatli va uzoq muddatli xotirani buzishi
mumkin.
-Neyrotransmitter nomutanosibligi: stress kayfiyatni tartibga solish va kognitiv
funktsiya uchun muhim bo'lgan dofamin va serotonin kabi neyrotransmitterlarning
muvozanatini o’zgartirishi kabi nomutanosibliklar xotira jarayonlariga salbiy ta'sir ko'rsatadi.
Stress omillaridan saqlanish uchun siz sedativ medikamentoz vositalardan foydalanish
mumkin ammo bu to’liq chora emas afsuski kopchilik buning oqibatida sedativ vositalarga
ruju qo’yishgadi. Dori-darmonsiz ham stressni yengish mumkun bu asosan; turmush tarzini
o'zgartirish, ruhiy salomatlik amaliyoti va jismoniy faoliyat kombinatsiyasini o'z ichiga oladi.
Bundagi asosiy samarali strategiyalar:
-Muntazam ravishda mashq qiling: jismoniy faollik endorfinlarni chiqarishga yordam
beradi, bu kayfiyatni yaxshilaydi va stressni kamaytiradi.
Meditatsiya bilan shug'ullaning: chuqur nafas olish, meditatsiya va yoga kabi usullar
ongni tinchlantirishga va stress darajasini kamaytirishga yordam beradi.
-To'g'ri uxlang: yaxshi uyqu gigienasi stressni boshqarish uchun juda muhimdir. Har
kecha 7-9 soat sifatli uxlashni maqsad qiling.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
53
To’g’ri ovqatlaning: muvozanatli ovqatlanish sizning kayfiyatingizni va energiya
darajasini yaxshilaydi, bu esa stressni yengishni osonlashtiradi.
-Aloqada bo'ling: ijtimoiy qo'llab-quvvatlash juda muhimdir. Do'stlaringiz, oilangiz bilan
gaplashing yoki his-tuyg'ularingizni baham ko'rish va hissiy yordam olish uchun qo'llab-
quvvatlash guruhiga qo'shiling.
-Vaqtingizni boshqaring:
- O’zingiz uchun sevimli bo’lgan mashg’ulotlar bilanshug'ullaning: bu asosan sizning dam
olishingizga yordam beradi va stress omillaridan xalos bo'lishning ajoyib usuli xisoblanadi.
- Minnatdorchilik xissi: minnatdorchilik jurnalini yuritish va hayotingizning ijobiy
tomonlariga e'tibor qaratish fikringizni o'zgartirishi va stressni kamaytirishi mumkin.
- Stimulyatorlarni cheklash: stressni kuchaytirishi mumkin bo'lgan kofein, spirtli
ichimliklar va boshqa stimulyatorlarni iste'mol qilishni kamaytiring.
2. YOMON SIFATLI UYQUning xotirani mustaxkamlanishiga salbiy tasir ko’rsatadi.
Noto'g'ri taqsimlangan, mos kelmaydigan uyqu rejimi, buzulgan hamda sifatsiz uyqu bir
nechta mexanizmlar orqali xotiraga salbiy ta'sir qiladi;
- REM (Rapid Eye Movement) uyqusining kamayishi: tez ko'z harakati (REM) uyqusi
xotirani mustahkamlash ayniqsa protsessual va fazoviy xotira uchun juda muhimdir. Sifatsiz
uyqu ko'pincha REM uyqusining davomiyligi va sifatini pasaytiradi, bu esa miyaning
ma'lumotni birlashtirish qobiliyatiga to'sqinlik qiladi.
- Sinaptik Plastisitning buzilishi: uyqu sinaptik plastikabu miyaning faoliyatga
asoslangan sinapslarni kuchaytirish yoki zaiflashtirish qobiliyati uchun juda muhimdir.
Yomon uyqu bu jarayonni buzadi, miyaning yangi xotiralarni shakllantirishini va mavjudlarini
eslashini qiyinlashtiradi.
- Gipokampal funktsiyaning buzilishi: gipokampus xotirani shakllantirish uchun juda
muhim mintaqadir. Yomon uyqu gipokampusga salbiy ta'sir etib, uning xotiralarni kodlash
hamda samarali olish qobiliyatini pasaytiradi.
- Beta- Amiloid to'planishining kuchayishi: surunkali uyqusizlik Altsgeymer kasalligi
bilan bog'liq bo'lgan betta- amyloid moddasining to'planishiga olib keladi. Ushbu birikma
kognitiv funktsiyalarni, shu jumladan xotirani buzadi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
54
- Stress gormonlarining oshishi: yomon uyqu kortizol kabi stress gormonlari darajasini
oshiradi, bu esa miyaning xotira markazlariga va umumiy kognitiv funktsiyaga salbiy ta'sir
ko'rsatadi
- Parchalangan uyqu: tez-tez uyg'onish hamda buzulgan uyqu miyaning zarur uyqu
davrlarini, xususan, xotirani mustahkamlash uchun muhim bo'lgan REM va REM bo'lmagan
uyquning chuqur bosqichlarini boshdan kechirishiga to'sqinlik qiladi hamda miyaning
xotirani samarali mustahkamlash uchun zarur bo'lgan chuqur, tiklovchi bosqichlarga etib
borishiga to'sqinlik qilishi mumkin.
- Mos kelmaydigan uyqu: konsolidatsiya jarayonini buzadi, bu esa miyaning ma'lumotni
qisqa muddatli xotiradan uzoq muddatli xotiraga o'tkazishini qiyinlashtiradi.
- Surunkali uyqu buzilishi: bu Altsgeymer kasalligi va demansning boshqa shakllari kabi
xotira bilan bog'liq kasalliklarni rivojlanish xavfining oshishi bilan bog'liq. Bu asosan beta-
amiloid blyashkalari to'planishining kuchayishi bilan bog’liq. Ushbu birikma kognitiv
funktsiyalarni, shu jumladan xotirani buzadi.
- Noto'g'ri uyqu rejimi: kognitiv buzilishlarga olib kelishi mumkin va diqqat,
muammolarni hal qilish hamda qaror qabul qilish ko'nikmalariga salbiy ta'sir qiladi. Ushbu
kognitiv nuqsonlar xotiralarni samarali kodlash va olishni qiyinlashtiradi
-Ish Xotirasining buzulishi: noto'g'ri uyqu rejimi ish xotirasiga, qisqa vaqt ichida
ma'lumotni ushlab turish va boshqarish qobiliyatiga salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin. Ushbu
buzilish faol aqliy faollikni talab qiladigan vazifalarni yanada qiyinlashtirishi mumkin.
Muntazam uyqu jadvalini saqlash va etarli, uzluksiz uyquni ta'minlash optimal xotira
funktsiyasi va umumiy kognitiv salomatlik uchun juda muhimdir.
Yaxshi uyqu gigienasi orqali uyqu sifatini yaxshilash, stressni boshqarish va uyqu
buzilishi uchun tibbiy maslahat olish xotiraga ushbu salbiy ta'sirlarni kamaytirishga yordam
beradi. Asosan soat 22:00 dan soa 02:00 gacha davom etuvchi uyqu sizning aqliy hamda
jismoniy faoliyatingizga ijobiy tasir korsatadi. Yaxshi uxlash uchun quyidagi maslahatlar;
- Muntazam uyqu jadvali: yoting va har kuni bir vaqtning o'zida, hatto dam olish kunlari
ham uyg'oning.
- Yotishdan oldin dam olish tartibini yarating: yotishdan oldin o'qish yoki iliq vanna
qabul qilish kabi tinchlantiruvchi mashg'ulotlar bilan shug'ullaning.
- Uyqu muhitini optimallashtiring: yotoqxonangiz salqin, qorong'i va sokin bo'lishiga
ishonch hosil qiling. Agar kerak bo'lsa, quloq tiqinlari, ko'z niqobi yoki sokin tabiat
ohanglaridan foydalaning.
- Ekranlar bilan ta'sirlanishdan cheklang: yotishdan kamida bir soat oldin ekranlardan
(telefonlar, planshetlar, kompyuterlar, televizorlar) saqlaning, chunki ko'k chiroq sizning
uyqu faoliyatingizga salbiy tasir ko’rsatadi.
- Nima yeb ichayotganingizga ahamiyat bering: yotishdan oldin kaloriyasi yuqori ovqat,
kofein va spirtli ichimliklardan saqlaning.
- Faol bo'ling: muntazam jismoniy faollik tezroq uxlab qolishingizga va chuqurroq
uxlashingizga yordam beradi, lekin uxlash vaqtiga yaqin kuchli mashlarni bajarmang.
- Stressni boshqaring: fikringizni tinchlantirish uchun meditatsiya, chuqur nafas olish
yoki yoga kabi yengillik usullardan foydalaning.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
55
- Tabiiy kunduzgi yorug'lik ta'sirini oling: uyquni uyg'otish davrini tartibga solish uchun
kun davomida tashqarida vaqt o'tkazing.
Ba'zi ovqatlar uyqu sifatini yaxshilashga yordam beradi. Bu mahsulotar dietangiz
qatorida bo’lsa uyqusizlik muoammosini biroz bo’lsada yenigillashtiradi;
- Triptofanga boy ovqatlar: triptofan uyquni tartibga soluvchi serotonin va melatonin
ishlab chiqarishga yordam beradigan aminokislotadir. Masalan, kurka, tovuq, tuxum, pishloq,
yong'oq va urug'lar.
- Murakkab uglevodlar: don maxsulotlari, jo'xori uni va bug'doy noni kabi ovqatlar
miyada tripto`fan hosil bo’lishini oshirishi mumkin.
- Magniyga boy ovqatlar: magniy mushaklar va nervlarni bo'shashtirishga yordam
beradi. Magniyga boy oziq-ovqatlarga bargli yashil sabzavotlar, bodom, qovoq urug'lari va
banan kiradi.
- Kaltsiyga boy ovqatlar: kaltsiy miyaga melatonin ishlab chiqarish uchun triptofandan
foydalanishga yordam beradi. Sut mahsulotlari, bargli ko'katlar va boyitilgan o'simlik sutlari
yaxshi manbalardir.
- B6 vitaminiga boy ovqatlar: B6 melatonin ishlab chiqarishda ishtirok etadi. Manbalarga
baliq (losos va orkinos kabi), tovuq, banan va nohat kiradi.
- O'simlik choylari: romashka va valerian ildizi choyi tinchlantiruvchi ta'sirga ega bo'lib,
uyquni yaxshilaydi.
- Kivi: tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, kivi antioksidant xususiyatlari hamda serotonin
miqdoriga tasiri tufayli uyqu sifati va davomiyligini yaxshilashi mumkin.
- Gilos sharbati: gilos melatoninning tabiiy manbai bo'lib, uyqu davomiyligi va sifatini
yaxshilashi isbotlangan.
3. ZARARLI ODATLAR bir nechta mexanizmlar orqali xotiraga salbiy tasir ko’rsatish
mumkin.
- Spirtli ichimliklar: spirtli ichimliklarning haddan tashqari iste'moli hipokampusga tasir
etib xotirani shakllantirish uchun muhim bo'lgan miya mintaqasiga zarar etkazishi mumkin.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
56
Surunkali spirtli ichimliklarni iste'mol qilish xotira buzilishiga va Vernik-Korsakoff
sindromiga olib keladi.
- Giyohvand moddalar: marixuana, kokain va opioidlar kabi rekreatsion dorilar
miyaning kimyoviy tarkibini va kognitiv funktsiyalarni buzish orqali xotiraga salbiy tasir
ko’rsatadi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
57
- Noto’g’ri ovqatlanish: shakar, trans yog'lar va qayta ishlangan ovqatlarga boy dietalar
miyada yallig'lanish hamda oksidlovchi stressni keltirib chiqarishi shu bilan birga xotira va
kognitiv funktsiyalarni buzishi mumkin. Ozuqa moddalarining etishmasligi, ayniqsa B
vitaminlari, omega-3 yog ' kislotalari va antioksidantlar miqdorining jkamayishi miya
salomatligi va xotirasiga salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin.
- Kam harakatlilik: muntazam jismoniy mashqlar neyrogenezga (yangi neyronlarning
o'sishiga) yordam beradi va miyaga qon oqimini yaxshilaydi. O'tiroq turmush tarzi kognitiv
funktsiyalarning pasayishiga va xotiraning pasayishiga olib kelishi mumkin.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
58
- Yomon sifatli uyqu: bu asosan xotirani mustahkamlash jarayonlarini buzadi, miya
plastisiyasini kamaytiradi va gipokampal funktsiyani buzadi, bularning barchasi xotirani
shakllantirish va saqlash uchun juda muhimdir.
-Surunkali Stress: bunday vaziyatlarda gipokampusga ma’lum bir darajada zarar yetadi
va xotirani buzadigan stress gormoni bo'lgan kortizol darajasini oshiradi. Surunkali stress
miyaning ma'lumotni qayta ishlash va saqlash qobiliyatiga ham ham salbiy ta'sir etadi.
- Chekish: sigaret tarkibidagi nikotin hamda boshqa zararli kimyoviy moddalar tufayli
miyaga kislorodning etkazib berilishni kamaytirishi mumkin, bu esa kognitiv pasayish kabi
xotira muammolariga olib keladi.
- Aqliy stimulyatsiyaning etishmasligi: aqliy rag'batlantiruvchi faoliyat bilan
shug'ullanish kognitiv funktsiyani saqlash uchun juda muhimdir. Bunday faoliyatning
etishmasligi vaqt o'tishi bilan kognitiv pasayish shu bilan birga xotira yo'qolishiga olib kelishi
mumkin.
- Ko'p vazifali: vazifalarni doimiy ravishda tez- tez almashtirish, miyaga ortiqcha
yuklamaning yuklanishi esa diqqatni kamaytirishi va yangi xotiralarni shakllantirish
qobiliyatini buzishi mumkin. Iloji boricha yuqoridagi zararli odatlardan cheklanishingiz
sizning xotirangiz, sog’ligingiz uchun ham foydali bo’lib hech qanday dori darmonlarsiz ham
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
59
50% dan ortiq natijaga erishsangiz bo’ladi. Ammo ahvolingiz jiddiy bo’lib bu sizni tashvishga
solsa albatta shifokor bilan maslaxatlashishni unutmang.
Dolzarbligi
Xotiraning pasayishi muhim muammo bo'lib, u kundalik faoliyat, hayot sifati va
mustaqillikka salbiy tasir ko’rsatadi bu esa kata yoshdagi insonlarning hayot faoliyatida bir
qancha muammolarni keltirib chiqaradi. Bu esa shaxsiy va professional munosabatlarga
hamda muntazam vazifalarni bajarish qobiliyatiga salbiy ta'sir qilishi mumkin. Bundan
tashqari, xotiraning pasayishi ko'pincha Altsgeymer kasalligi va demansning boshqa
shakllarini o'z ichiga olgan turli xil nevrologik holatlarning alomati bo'lib, uni erta tashxis
qo'yish va davolash uchun muhim ahamiyatga ega. Xavfning tabiati va kontekstiga qarab, xavf
juda ko'p oqibatlarga olib kelishi mumkin:
- Moliyaviy yo'qotish
- Salomatlik va xavfsizlik
- Mavqeyiga salbiy ta’sir
- Hissiy va psixologik ta'sir
- Huquqiy oqibatlar
- Imkoniyatdan tez va oqilona foydalanaolmaslik
- Atrof muhitga ta'siri
Xavfning mumkin bo'lgan oqibatlarini tushunish orqali qarorlar qabul qilish va risklarni
boshqarishning samarali strategiyasini amalga oshirish uchun juda muhimdir.
Xotiraning pasayishi, ayniqsa kognitiv buzilish va demans sharoitida bu holatlar global
aholining muhim qismiga ta'sir qiladi. Jahon Sog'liqni saqlash tashkiloti (JSST) ma'lumotlariga
ko'ra, dunyo bo'ylab 50 millionga yaqin odam demans bilan yashaydi va har yili 10 millionga
yaqin yangi holatlar qayd etiladi. Bu 5 va undan yuqori yoshdagi aholining taxminan 8-60% ga
to'g'ri keladi. Engil kognitiv buzilish (MCI) kabi xotira pasayishining yengil darajadagi
shakllari uchun tarqalish darajasi yuqori. Tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, 15 yoki undan katta
yoshdagi odamlarning 20-65% atrofida MCI bo'lib, ammo aniq foizlar aholi va diagnostika
mezonlariga qarab farq qilishi mumkin.
Xulosa
Xotira inson aqliy faoliyatining muhim qismi bo‘lib, uning samaradorligi ko‘plab
omillarga bog‘liq. Maqolada xotira buzilishlari va ularni keltirib chiqaruvchi sabablar batafsil
tahlil qilingan. Xususan, stress, yomon uyqu, zararli odatlar va noto‘g‘ri turmush tarzi
xotiraning zaiflashishiga olib kelishi mumkinligi ta’kidlangan.
Xotirani yaxshilash uchun
quyidagi asosiy jihatlarga e’tibor qaratish lozim:
Stressni boshqarish – ortiqcha ruhiy zo‘riqish gipokampus faoliyatini pasaytirishi va
xotira shakllanishiga to‘sqinlik qilishi mumkin.
Uyqu gigienasiga rioya qilish – sifatsiz va noto‘g‘ri taqsimlangan uyqu xotira
mustahkamlanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Sog‘lom turmush tarzini olib borish – jismoniy faollik, to‘g‘ri ovqatlanish va zararli
odatlardan voz kechish xotira faoliyatini yaxshilashga yordam beradi.
Muntazam aqliy mashg‘ulotlar – doimiy o‘rganish va fikrlash jarayonlarini faollashtirish
kognitiv salomatlikni saqlab qolishga yordam beradi.
Shunday qilib, maqolada xotiraning
pasayishi faqat patologik holatlar bilan bog‘liq emasligi, balki noto‘g‘ri hayot tarzi va
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
60
psixologik omillar ham bu jarayonga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkinligi ta’kidlangan. Xotira
salomatligini saqlash va yaxshilash uchun kompleks yondashuv zarur bo‘lib, bu borada
shaxsiy intizom va sog‘lom odatlarning ahamiyati katta.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
McEwen B.S., Sapolsky R.M. "Stress and cognitive function."
Current Opinion in
Neurobiology
, 1995; 5(2): 205–216.
➔
Stressning miya va xotira faoliyatiga ta’siri haqida
fundamental tadqiqot.
2.
Walker M.P. "The Role of Sleep in Cognition and Emotion."
Annals of the New York
Academy of Sciences
, 2009; 1156: 168–197.
➔
Uyquning xotira konsolidatsiyasi va hissiy
salomatlikdagi roli.
3.
Kalia M. "Assessing the economic impact of stress — The modern day hidden epidemic."
Metabolism
, 2002; 51(6 Suppl 1): 49–53.
➔
Stress va salomatlik o‘rtasidagi bog‘liqlikni
iqtisodiy va tibbiy nuqtai nazardan ko‘rsatadi.
4.
Killgore W.D.S. "Effects of sleep deprivation on cognition."
Progress in Brain Research
,
2010; 185: 105–129.
➔
Uyqu yetishmasligi va kognitiv funksiyalarga ta’siri haqida zamonaviy
tadqiqot.
5.
Erickson K.I., Voss M.W., Prakash R.S. et al. "Exercise training increases size of
hippocampus and improves memory."
Proceedings of the National Academy of Sciences USA
,
2011; 108(7): 3017–3022.
➔
Jismoniy faollikning gipokampus va xotira faoliyatiga ijobiy
ta’siri.
6.
Kivipelto M., Mangialasche F., Ngandu T. "Lifestyle interventions to prevent cognitive
impairment, dementia and Alzheimer’s disease."
Nature Reviews Neurology
, 2018; 14(11):
653–666.
➔
Sog‘lom turmush tarzining demensiya va kognitiv buzilishlar profilaktikasidagi
roli.
7.
Banks S., Dinges D.F. "Behavioral and physiological consequences of sleep restriction."
Journal of Clinical Sleep Medicine
, 2007; 3(5): 519–528.
➔
Uyqu cheklanishi natijasida yuzaga
keladigan xulq-atvor va fiziologik o‘zgarishlar haqida.
8.
Lupien S.J., Maheu F., Tu M., Fiocco A., Schramek T.E. "The effects of stress and stress
hormones on human cognition: Implications for the field of brain and cognition."
Brain and
Cognition
, 2007; 65(3): 209–237.
➔
Stress gormonlari va inson kognitiv faoliyati o‘rtasidagi
murakkab bog‘liqlik.
