YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
153
TALABALARDA KASBIY IDENTIFIKATSIYANING PSIXOLOGIK
MEXANIZMLARI
Qurbonova Feruza Maxamatjon qizi
ADPI o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15331639
Annotatsiya:
Ushbu maqola talabalarda kasbiy identifikatsiya jarayonining psixologik
asoslarini tahlil qilish, uning shakllanishiga ta’sir etuvchi omillarni aniqlash hamda psixologik
yondashuv asosida samarali rivojlantirish yo‘llarini ko‘rsatishga qaratilgan. Talabalarda
kasbiy identifikatsiya rivojlanishining ijtimoiy psixologik muhitning o‘rni va ahamiyati haqida
so‘z yuritiladi.
Talabalarida kasbiy identifikatsiya rivojlanishining usullari tavsifi berilgan.
Kalit so‘zlar:
kasbiy identifikatsiay, ijtimoiy muhit, professional kompetensiyalar,
shaxsiy va kasbiy rivojlanish, psixologik muhit, oliy ta’lim.
Аннотация:
Целью данной статьи является анализ психологических основ
процесса профессиональной идентификации студентов, выявление факторов,
влияющих на его формирование, и показ путей эффективного его развития на основе
психологического подхода. Обсуждается роль и значение социально-психологической
среды в формировании профессиональной идентичности студентов. Дано описание
методов развития профессиональной идентичности студентов.
Ключевые слова:
профессиональная идентичность, социальная среда,
профессиональные компетенции, личностное и профессиональное развитие,
психологическая среда, высшее образование.
Abstract:
This article is aimed at analyzing the psychological foundations of the process
of professional identification in students, identifying the factors influencing its formation, and
showing ways to effectively develop it based on a psychological approach. The role and
importance of the social and psychological environment in the development of professional
identification in students are discussed. The methods of developing professional identification
in students are described.
Keywords:
professional identification, social environment, professional competencies,
personal and professional development, psychological environment, higher education.
Jaxonda XXI asrga kelib barcha sohalarda, iqtisodiy va ijtimoiy omillarda jadal
rivojlanishni taqozo etadi. Shunga muofiq ravishda jamiyatning chuqur ilmiy ahamiyatga ega
manbalarga tayanishiva shu borada jamiyat hayotining barcha sohalarida yuqori malakali
mutaxassislarga ijtimoiy ehtiyoj kuchayib boradi. Oliy ta’lim muassasalariga innovatsiyalarni
ishlab chiqish va joriy etish zarurligini va kelajak kadrlarning raqobatbardoshligini
ta'minlovchi psixologik dasturlar talabini qo‘ydi. Shu o‘rinda oliy ta’lim muassasalariga
zamonaviy mutaxassislarni tayyorlash eng ustuvor vazifa bo‘lib qolmoqda.
Zamonaviy ta’lim jarayonida talabaning nafaqat kasbiy bilim va ko‘nikmalarni egallashi,
balki o‘zini tanlagan sohaga tegishli shaxs sifatida anglash, ya’ni kasbiy identifikatsiya
jarayonidan muvaffaqiyatli o‘tishi muhim ahamiyatga ega. Kasbiy identifikatsiya shaxsning
o‘zini ma’lum bir kasbga oid deb hisoblashi, o‘zini ushbu kasb orqali anglash va shu kasbda o‘z
o‘rnini topish ehtiyoji bilan bog‘liq psixologik holatdir. Aynan talabalik davri — kasbiy
yo‘nalishni mustahkamlash, kasb tanlashga oid qarorlarni shakllantirish va o‘zlikni
rivojlantirish davri sifatida bu jarayon uchun eng muhim bosqich hisoblanadi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
154
Bugungi kunda kasbiy identifikatsiyaning psixologik mexanizmlarini chuqur o‘rganish
dolzarb masalalardan biridir. Chunki shaxsning kelgusidagi professional faoliyati, kasbiy
qoniqishi, ijtimoiy moslashuvi va ruhiy barqarorligi bevosita kasbiy o‘zini anglash darajasiga
bog‘liq. Psixologik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, talabalar orasida kasbiy yo‘nalishda
ikkilanish, noaniqlik, motivatsiyaning pasayishi holatlari tez-tez uchraydi, bu esa kasbiy
identifikatsiyaning to‘laqonli shakllanmasligidan dalolat beradi.
Kasbiy identifikatsiaya - bu shaxsning malaka rivojlanishining asosiy xususiyatidir,
talabalarda tanlangan kasbiy faoliyatning o‘ziga xos xususiyati, o‘z-o‘zini boshqarish va
rivojlanish vositasi sifatida uning shaxsini guruh bilan bilish va ahamiyatini baholash vositasi
sifatida qabul qilish va uning mohiyatini baholash vositasi [1:3]. Shakllangan professional
identifikatsiyaga ega bo‘lgan shaxs o‘zini kasb bilan aniqlaydi va o‘zini professional
hamjamiyat vakili deb hisoblaydi [2:5].
Kasbiy identifikatsiya — bu shaxsning o‘zini ma’lum bir kasb bilan bog‘lash jarayoni
bo‘lib, u shaxsiy tajriba, motivatsiya, qadriyatlar, ijtimoiy ta’sirlar hamda psixologik yetuklik
darajasiga asoslanadi. Talabalik davri — bu kasbiy identifikatsiyaning shakllanishi va
mustahkamlanishi uchun eng faol bosqichlardan biri bo‘lib, bu davrda aynan psixologik
mexanizmlar hal qiluvchi rol o‘ynaydi.
Quyida talabalarda kasbiy identifikatsiyani shakllantiruvchi asosiy psixologik
mexanizmlar tahlil qilinadi:
O‘z-o‘zini anglash (self-awareness)-
Shaxsning o‘z qobiliyatlari, kuchli va zaif
tomonlari, qiziqishlari hamda ehtiyojlarini anglash orqali o‘z kasbiy yo‘nalishini aniqlashi —
identifikatsiya jarayonining birinchi bosqichidir. Talaba o‘zini chuqur anglay boshlaganda,
tanlagan sohaga nisbatan ichki ishonch va daxldorlik hissi shakllana boshlaydi.
Ichki motivatsiya (intrinsic motivation) -
Kasbiy identifikatsiya jarayoni tashqi bosim
emas, balki ichki qiziqish va intilishlarga asoslangan bo‘lsa, u yanada samarali kechadi. Talaba
o‘z faoliyatidan zavq olganida, bu kasbiy o‘zlikni mustahkamlaydi va doimiy o‘sish ehtiyojini
rag‘batlantiradi.
Shaxsiy qadriyatlar tizimi -
Har bir shaxsning ichki qadriyatlari kasb tanlashda hal
qiluvchi omil bo‘lib xizmat qiladi. Masalan, “odamlarga yordam berish” qadriyatiga ega
bo‘lgan talaba tibbiyot, psixologiya yoki pedagogik sohalarga moyil bo‘ladi. Qadriyatlar bilan
kasb mos kelganda — identifikatsiya mustahkam bo‘ladi.
Ijtimoiy ta’sirlar va rol modellari -
Oila, do‘stlar, ustozlar va ommaviy axborot
vositalarining bevosita va bilvosita ta’siri orqali shaxs o‘ziga kasbiy ideal (rol modeli) tanlaydi.
Ushbu modelga intilish, unga o‘xshashlik hissi kasbiy identifikatsiyani rag‘batlantiradi.
Kasbiy tasavvur va kognitiv baholash -
Talabaning kasbga bo‘lgan tasavvuri (ya’ni, bu
kasb nima, qanday faoliyatni o‘z ichiga oladi, qanday malaka talab qiladi) uning identifikatsiya
darajasiga ta’sir ko‘rsatadi. To‘g‘ri va realistik tasavvurga ega bo‘lgan talaba o‘zini bu kasbda
aniqroq tasavvur qila oladi.
Shaxsiy identitet va rol identifikatsiyasi -
Eriksonning rivojlanish nazariyasiga ko‘ra,
yoshlar (jumladan talabalar) hayotlarining aynan shu bosqichida "kimman?" degan savolga
javob izlaydilar. Agar bu savolga kasb bilan bog‘liq ravishda ijobiy javob topsa — kasbiy
identitet shakllanadi.
Refleksiya va tanlov tajribasi -
Talabaning o‘z faoliyati va tanlovlarini tahlil qila olish
qobiliyati — refleksiya — kasbiy qarorlarning ongli ravishda qabul qilinishiga olib keladi. Bu
esa kasbiy identifikatsiyani ongli va mustahkam holga keltiradi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
155
Bu psixologik mexanizmlar bir-biri bilan o‘zaro bog‘liq bo‘lib, ular kompleks holda
kasbiy identifikatsiya jarayonini boshqaradi. Psixologik jihatdan tayyorlangan va o‘ziga
ishonchli talaba o‘z kasbiy yo‘nalishini ongli tanlaydi va unda o‘z o‘rnini topa oladi.
Xulosa qilib aytganda, bo‘lajak o‘qituvchilarning kasbiy faoliyatga samarali
tayyorgarlikni amalga oshirish, talabalarni koperatsion (hamkorlik) yondashuv orqali kasbiy
bilim va ko‘nikmalarni muvaffaqiyatli o‘zlashtirishdagi asosiy omil kasbiy sifatlarni
rivojlantirish masalasi tadqiqot doirasidagi muhim vazifalardan biri hisoblanadi. Odatda
bo‘lajak o‘qituvchilarni kasbiy faoliyatga moslashtirishda ularning ob’ektiv imkoniyatlaridan
kelib chiqib yondashish, tanlangan kasb va faoliyat talablariga shaxs imkoniyatlarining
identifikatsiyalashuvi maqsadga muvofiq sanaladi. Shu boisdan ham, bo‘lajak o‘qituvchilarni
kasbiy moslashtirishda masalaning mazkur jihatlarini nazariy asoslash va bo‘lajak
mutaxassislarning kasbiy imkoniyatlarini rivojlantirishga alohida e’tibor qaratilsa maqsadga
muvofiq bo‘lar edi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Лидия Бернгардовна Шнейдер. Профессиональная идентичность: Структура,
генезис и условия становления. — 2001. Архивировано 27 декабря 2018 года.
2.
Профессиональная идентичность, её структура и компоненты. cyberleninka.ru.
Дата обращения: 14 ноября 2018.
3.
Povarenkov, P. Psixologik xususiyatlar professional identifikatsiya. Identifikatsiya
inqirozi va fuqarolik jamiyatini hakllantirish muammolari / P. Povarenkov // Ilmiy ishlar
to‘plami. – Yaroslavl: YaGPU, 2003. – S. 154–163.
4.
Zeer, ha. F. (2003)Psixologiya kasbi:ucheb. posobie dlya studentov vuzov. 2-nashr.
Moskva: Akademik loyiha; Ekaterinburg: Biznes kitob. 336 b.
5.
Perinskaya, N.A. (2008) Professional ijtimoiy sotsializatsiya. In:Sotsiologiya yoshlar.
EnciklopediX cheskij slovar'/ed. tomonidan Yu. A. Zubok va VI Chuprov. Moskva, Akademiya.
606 b. S. 447.
