YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
154
XORAZMDA SOVETLARGA QARSHI OZODLIK HARAKATLARINING
BOSHLANISHI
Abduqahorov Anvarjon Alijon o‘g‘li
Navoiy davlat universiteti tarix fakulteti 3-bosqich talabasi
e-mail: anvarabduqahhorov34@gmail.com
tel: +998954991316 ORCID ID (0009-0004-4836-9867)
https://doi.org/10.5281/zenodo.15421617
Annotatsiya:
Ushbu maqolada 1917-yilgi Fevral inqilobi va undan keyin Turkistonda
yuzaga kelgan siyosiy beqarorlik fonida Xorazmda boshlangan sovetlarga qarshi ozodlik
harakatlari keng qamrovda tahlil qilinadi. Xususan, Junaidxonning siyosiy yetakchi sifatida
shakllanishi, harakatning mintaqaviy xususiyatlari, xalq ommasining unda ishtiroki, hamda
ushbu qarshilik harakatining kuchayishi va yakuniy mag‘lubiyatining sabablariga e'tibor
qaratilgan. Junaidxon boshchiligidagi ozodlik kurashining muvaffaqiyatlari va muammolari,
harbiy va diplomatik bosqichlari tarixiy manbalar asosida yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
Junaidxon, Xorazm, sovetlarga qarshi harakat, ozodlik kurashi, siyosiy
qarshilik, Turkiston, tarixiy jarayon.
Kirish.
XX asr boshlarida Rossiyada yuz bergan siyosiy inqiloblar Markaziy Osiyodagi
Turkiston mintaqasiga ham kuchli ta'sir ko‘rsatdi. Xususan, 1917-yilgi Fevral inqilobi va
Oktyabr to‘ntarishi ortidan sobiq Rossiya imperiyasi parchalanib, yangi siyosiy kuchlar
yuzaga kela boshladi. Bu jarayonda Xorazm hududi ham befarq bo‘lmadi. Xiva xonligida
hukmronlik qilayotgan Asfandiyorxon markaziy hokimiyatni saqlab qolishga uringan bo‘lsada,
uning zaif irodasi va siyosiy tajribasizligi tufayli vaziyat tobora nazoratdan chiqdi. Aynan shu
tarixiy sharoitda Junaidxon nomi siyosiy maydonga chiqdi va sovetlarga qarshi ozodlik
harakatining bosh yetakchisiga aylandi.
Junaidxon, ya'ni Qurbon Mamed Sardor (1857–1938), dastlab turkman yovmut
urug‘ining etakchisi bo‘lgan[1]. Ammo 1918-yildan boshlab u o‘z faoliyatini kengaytirib, Xiva
xonligining siyosiy hayotiga faol aralasha boshladi. Xiva xoni Asfandiyorxon bolsheviklar
bosimiga qarshi Junaidxon bilan ittifoq tuzishga majbur bo‘ldi. Bu ittifoq vaqtincha bo‘lsa-da,
Junaidxon uchun katta imkoniyatlar eshigini ochdi. U qisqa fursatda turkmanlarning turli
urug‘larini birlashtirib, kuchli qurolli harakatga asos soldi. 1918-yil 1-oktabrda Asfandiyorxon
Junaidxonning odamlaridan biri bo‘lgan Eshim boshchiligidagi suiqasdchilar guruhi
tomonidan o‘ldirildi[4]. Junaidxon uning o‘rniga Said Abdullani taxtga olib chiqdi, lekin aslida
barcha siyosiy qarorlarni o‘zi qabul qilardi. U o‘zini "qonuniy xon" emas, balki xalq
manfaatlarini himoya qiluvchi mustaqil arbob sifatida ko‘rsatdi[2]. Junaidxon o‘z
hukmronligini o‘rnatgach, sovetlarning Xiva ustidan siyosiy ta'sirini tan olmadi. U Sovet
Rossiyasining Turkistonda o‘z hokimiyatini o‘rnatish rejasiga keskin qarshi chiqdi va qurolli
qarshilikni boshladi. Ayniqsa, u bolsheviklar bilan muzokaralarga kirishganida, ularning
Xorazmdan chiqib ketishini va xonlik ichki ishlariga aralashmasliklarini talab qilgan.
Junaidxon boshchiligidagi harakat qisqa vaqt ichida Xorazmning keng hududlariga yoyildi.
Unga nafaqat turkmanlar, balki o‘zbek, qoraqalpoq va qozoq xalqlari vakillari ham qo‘shildi.
Ularning orasida Madraimboy, Sa’dulla bola, Shokir bola, Mavlonbek kabi xalq orasida obro‘-
e’tiborga ega bo‘lgan shaxslar bor edi. Ular Ko‘hna Urganch, Ilyali, Toshhovuz, Mang‘it,
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
155
Qo‘shko‘pir, Qo‘ng‘irot va To‘rtko‘l kabi hududlarda sovet kuchlariga qarshi qurolli kurash
olib bordilar[3].
Junaidxonning qurolli kuchlari 1919-yil bahorida bir nechta muvaffaqiyatli harbiy
amaliyotlar o‘tkazdi. Taxtaqal’a va Ko‘hna Urganch kabi muhim punktlar egallandi. Bu esa
sovetlar tomonidan jiddiy tahdid sifatida baholandi. Shu sababli 1919-yil aprel oyida sovet
vakili A.N. Xristoforov Junaidxon qarorgohiga kelib, muzokaralar o‘tkazishga majbur bo‘ldi.
Junaidxon ushbu muzokaralarda ham o‘z siyosiy prinsiplariga sodiqligini namoyon etdi[5]. U
Sovet Rossiyasining harbiy qismlarini Xorazmdan olib chiqishni, harbiy aralashuvlarga chek
qo‘yishni va xonlik ichki ishlariga suverenlikni hurmat qilishni talab qildi. 1919-yil 9-aprel
kuni imzolangan shartnoma vaqtincha tinchlikni ta’minladi, biroq real kuchlar muvozanati
Junaidxon foydasiga emas edi[1].
Junaidxon harakati dastlab kuchli ko‘ringan bo‘lsa-da, u strategik jihatdan yetarlicha
tayyorlanmagan edi. Uning harbiy kuchlari yaxshi qurollanmagan, markazlashmagan va
koordinatsiyalashgan emas edi. Har bir hududda alohida guruhlar harakat qilgan, bu esa
umumiy harakatni kuchsizlantirgan. Bundan tashqari, Junaidxon siyosiy jihatdan xalqni
butunlay birlashtirishga erisha olmadi. Ayrim mahalliy guruhlar faqat o‘z manfaatlarini
ko‘zlab harakat qilgan. Sovetlar esa aksincha, tajribali komandirlar, yaxshi qurollangan
armiyalar va markazlashgan boshqaruv tizimiga ega edilar. 1920-yilning yanvarida sovet
kuchlari Xivani egallab, xonlikka barham berdilar. Junaidxon Afg‘onistonga chekinishga
majbur bo‘ldi[3]. Bu bilan Xorazmda sovetlarga qarshi qurolli harakat yakuniga yetdi. Shuni
aytish kerakki, Junaidxonning faoliyati tarixda turlicha baholanadi. Ba'zilar uni mustaqillik
uchun kurashgan milliy qahramon sifatida e’tirof etishsa, boshqalar uni o‘z manfaatlari yo‘lida
siyosiy intrigalarga aralashgan arbob deb hisoblaydi. Ammo u boshchilik qilgan harakat
Turkiston xalqlari tarixida ozodlik uchun olib borilgan kurashning muhim sahifalaridan
biridir.
Xulosa.
Xorazmda sovetlarga qarshi ozodlik harakatining boshlanishi va rivojlanishi XX
asr boshlarida mustamlakachilikka qarshi kurashning o‘ziga xos namunasidir. Junaidxon
boshchiligidagi harakat ko‘p millatli xalqning ozodlik istagidan tug‘ilgan edi. Harakatning
muvaffaqiyatsiz yakun topganiga qaramay, u tarixiy ahamiyatga ega bo‘lib, milliy uyg‘onish va
mustaqillik g‘oyalarining shakllanishiga kuchli turtki bergan. Bugungi kunda Junaidxon
nomini tarixiy haqiqat asosida o‘rganish, uning faoliyatini siyosiy-ijtimoiy kontekstda
baholash dolzarb masala bo‘lib qolmoqda. Xorazmdagi qarshilik harakatining saboqlari o‘zbek
xalqining ozodlik yo‘lidagi kurash tarixini chuqur anglashga xizmat qiladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Validi, A.Z. (1994).
Xotiralar
. Toshkent: Sharq nashriyoti.
2.
Rasulov, I. (2000).
XX asr boshlarida Xorazmda siyosiy harakatlar
. Urganch: Xorazm.
3.
Karimov, A. (2012).
Xiva xonligining siyosiy tarixiga oid tadqiqotlar
. Toshkent: Fan.
4.
Yakubov, S. (2005).
Junaidxon va uning davrida Xorazm
. Nukus: Qoraqalpog‘iston
nashriyoti.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
156
5.
Kuzibaevna, O. G. (2020). Technologies of developing the ecological culture of students
in the process of learning a foreign languages in higher educational institutions. Solid State
Technology, 63(1s), 1816-1825.
6.
Sobirov, B. (2020).
Turkistonda milliy ozodlik harakatlari
. Toshkent: Yangi asr avlodi.
