Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
226
ZARARLI ODATLARNI INSON
ORGANIZIMGA TAʼSIRI
Toshkent Amaliy fanlar universiteti
Maktabgacha taʼlim metodikasi
kafedrasi
Yosh fiziologiyasi va gigenasi
fan oʻqituvchisi
Sa
’
dullaeva Dilfuza Murotdulloevna
Annotatsiya:
Ushbu ishda zararli odatlarning, jumla--dan chekish, spirtli
spirtli ichimliklar iste’moli va giyohvandlik kabi zararli odatlarning katta yoshdagi
inson organizmiga salbiy ta’siri ilmiy asosda
yoritilgan. Tadqiqotda ushbu
odatlarning yurak-
qon tomir, nafas, asab va gormonal tizimlarga salbiy ta’siri,
shuningdek ruhiy salomatlikka ko‘rsatadigan zararli oqibatlari tahlil qilingan.
Shuningdek, maqolada zararli odatlarning ijtimoiy hayotga va mehnat faoliyatiga
bo‘lgan ta’siri, ularning oldini olish bo‘yicha kompleks yondashuvlar, profilaktika
choralarining ahamiyati ko‘rib chiqilgan.
Kalit so‘zlar:
zararli odatlar, chekish, spirtli ichimliklar, giyohvand
moddalari, somatik sog‘liq, ruhiy salomatlik, surunkali kasalliklar, profilaktika,
sog‘lom turmush tarzi.
Kirish.
Bugungi globallashuv va tezkor axborot oqimi davrida zararli
odatlar nafaqat o‘smirlar, balki katta yoshdagi insonlar orasida ham keng tarqalgan.
Chekish, spirtli ichimliklarni muntazam iste’mol qilish, giyohvandlik, shuningdek
psixotrop moddalarga qaramlik
—
organizmning turli tizimlariga jiddiy zarar
yetkazadigan va hayot sifatini pasaytiradigan omillardan hisoblanadi. Katta
yoshdagi insonlar bu odatlarning salbiy oqibatlarini o‘z organizmlarida yanada
chuqurroq his qiladilar, chunki organizm yosh
o‘tishi bilan regenerativ (qayta
tiklanish) imkoniyatlarini yo‘qota boshlaydi
, Ular inson organizmining tabiiy
rivojlanishiga jiddiy xalaqit beradi.
Zararli odatlarning asosiy turlari va
ularning ta’siri
:
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
227
1. Chekish
Chekish natijasida organizmga nafaqat nikotin, balki kanserogen moddalar,
smola va og‘ir metallar kiradi.
Insonlarda chekish quyidagi kasalliklar xavfini
oshiradi:
➢
Yurak ishemik kasalligi va infarktlar;
➢
Surunkali bronxit va
o‘pka emfizemasi;
➢
O‘pka va qizilo‘ngach saratoni;
➢
Periferik qon aylanishining buzilishi.
Chekish asab tizimiga ham salbiy ta’sir ko‘rsatib, stressga chidamlilikni
kamaytiradi va psixik beqarorlikka olib keladi.
2. Spirtli ichimliklar iste’moli
Etil spirti organizmga neyrotoksik va gepatotoksik ta’sir ko‘rsatadi.
Doimiy
iste’mol quyidagi asoratlarni keltirib chiqaradi:
➢
Jigar sirrozi va gepatitlar;
➢
Yurak mushaklarining zararlanishi (alkogol kardiomiopatiyasi);
➢
Miyada degenerativ o‘zgarishlar (xotira zaiflashuvi, demensiya xavfi);
➢
Ovqat hazm qilish tizimi kasalliklari (qizilo‘ngach variksi, gastrit,
pankreatit).
Spirtli ichimliklar psixik salomatlikni ham izdan chiqarib, depressiya,
tajovuzkorlik va ijtimoiy izolyatsiyaga olib keladi.
3. Giyohvandlik
Narkotik moddalar organizmni fiziologik va psixik jihatdan tezda o‘ziga bog‘lab
qo‘yadi. Ular quyidagilarga sabab bo‘ladi:
➢
Miya hujayralarining yemirilishi va ruhiy faoliyat buzilishi;
➢
Immun tizimning kuchsizlanishi va yuqumli kasalliklarga moyillik;
➢
Gormonal disbalans va reproduktiv tizimning ishdan chiqishi;
➢
O‘lim xavfi yuqori bo‘lgan dozani oshirib yuborish holatlari.
➢
Giyohvandlik katta yoshdagi insonlarning ijtimoiy hayotidan uzilishiga,
ishsizlik, oilaviy nizolar va huquqbuzarliklarga olib keladi.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
228
➢
Zararli odatlarning ijtimoiy va iqtisodiy oqibatlari
➢
Zararli odatlar katta yoshdagi insonlarning mehnat unumdorligini
pasaytiradi, kasallik ta’tili kunlarining ortishiga sabab bo‘ladi va mamlakat
sog‘liqni saqlash tizimi uchun ortiqcha xarajatlar tug‘diradi. Shu bilan birga,
ularning oilaviy hayoti, ijtimoiy aloqalari va farzandlar tarbiyasiga salbiy
ta’siri katta.
Oldini olish choralari va tavsiyalar
Zararli odatlarning oldini olishda quyidagi kompleks yondashuvlar muhim
ahamiyatga ega:
✓
Sog‘lom turmush tarzini ommalashtirish: Jismoniy faollik, to‘g‘ri
ovqatlanish, dam olish rejimiga amal qilish.
✓
Psixologik yordam: Stressni boshqarish, psixoterapiya va maslahat
markazlari orqali emotsional barqarorlikni ta’minlash.
✓
Axborot-
kuzatuv tadbirlari: OAV orqali sog‘liq uchun xavfli odatlar haqida
ilmiy asoslangan materiallar e’lon qilish.
✓
Tibbiy profilaktika: Yiliga kamida bir marotaba umumiy tibbiy ko‘rikdan
o‘tish, salomatlik pasporti yuritish.
✓
Ijtimoiy qo‘llab
-
quvvatlash: Ish joylarida, jamoat tashkilotlarida sog‘lom
muhitni yaratish.
Xulosa
Zararli odatlar
—
bu individual sog‘liqqa tahdid soluvchi, ayni paytda jamiyat
taraqqiyotiga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadigan global muammolardandir. Katta
yoshdagi insonlar o‘z hayot tarziga ongli yondashishi, salomatlikni qadrlashi va
zararli odatlarning
og‘ir oqibatlarini to‘g‘ri anglab yetishi zarur. Bu borada oilaviy,
ijtimoiy va tibbiy tizimlarning uzviy hamkorligi muhim ahamiyat kasb etadi. Faqat
sog‘lom hayot tarzini tanlagan inson jamiyatga foydali bo‘lishi va barqaror
kelajakni yaratishga hissa qo‘
shishi mumkin.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
229
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 19 mart kuni o’tkazgan
vidioselektrda so’zlalagan nutqi. https://xabar.uz/kmd.
2.
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018 yil 27 iyundagi “Yoshlar
kelajagimiz Davlat dasturi to’g’risida”gi PF
-5466-son Farmoni // Qonun
hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 15.08.2018 y., 07/18/3907/1706
-son.
3.
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018 yil 14 avgustdagi
-Yoshlarni
ma’naviy
-
axloqiy va jismoniy barkamol etib tarbiyalash, ularga ta’lim
-
tarbiya berish tizimini sifat jihatidan yangi bosqichga ko’tarish chora
-
tadbirlari to’g’risida‖gi PQ
-3907-son Qa
rori // Qonun hujjatlari ma’lumotlari
milliy bazasi, 15.08.2018 y., 07/18/3907/1706- son.
4.
M.N.Ismoilov “Bolalar va o’smirlar gigienasi” Toshkent
-1994 yil
