Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
154
TALABALARDA PROKRASTINATSIYA NAMOYON
BO‘LISHINING PSIXOLOGIK OMILLARI
Karimova Madina Ma’rufdjanovna
Xalqaro Nordik Universiteti
Pedagogika va Psixologiya yo‘nalishi
2-kurs
magistranti
Ilmiy raxbar: Yuldasheva Nilufar Sherqo’zi qizi
Annotatsiya: Ushbu maqola talabalarda prokrastinatsiya (ishni keyinga
surish) kabi muammoning psixologik omillarini tahlil qiladi. Unda perfektsionizm,
o‘ziga ishonchsizlik, motivatsiyaning yetishmasligi, impulsivlik, diqqatni
jamlashdagi qiyinchiliklar, stress va tashvish kabi omillar ko‘rib chiqiladi.
Maqolada prokrastinatsiyaning talabalarning akademik ko‘rsatkichlari va ruhiy
holatiga ta’siri muhokama qilinadi hamda ushbu muammoni bartaraf etish
bo‘yicha amaliy tavsiyalar beriladi.
Kalit so‘zlar: talabalar, prokrastinatsiya, keyinga surish, psixologik omillar,
perfektsionizm, o‘ziga ishonchsizlik, motivatsiya, impulsivlik, diqqat, stress,
tashvish, akademik ko‘rsatkichlar.
ПСИХОЛОГИЧЕСКИЕ ФАКТОРЫ ПРОЯВЛЕНИЯ
ПРОКРАСТИНАЦИИ У СТУДЕНТОВ
Аннотация: Данная статья анализирует психологические факторы,
вызывающие прокрастинацию (откладывание дел) у студентов. В ней
рассматриваются такие факторы, как перфекционизм, неуверенность в
себе, недостаток мотивации, импульсивность, трудности с концентрацией
внимания, стресс и тревога. В статье также обсуждается влияние
прокрастинации на академическую успеваемость и психическое состояние
студентов, а также предлагаются практические рекомендации по
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
155
преодолению этой проблемы.
Ключевые слова: студенты, прокрастинация, откладывание дел,
психологические факторы, перфекционизм, неуверенность в себе,
мотивация, импульсивность, внимание, стресс, тревога, академическая
успеваемость.
PSYCHOLOGICAL FACTORS OF PROCRASTINATION
MANIFESTATION IN STUDENTS
Abstract: This article analyzes the psychological factors that cause
procrastination (postponement of tasks) in students. It examines factors such as
perfectionism, lack of self-confidence, lack of motivation, impulsivity, difficulties
with concentration, stress, and anxiety. The article also discusses the impact of
procrastination on students' academic performance and mental state, and offers
practical recommendations for overcoming this problem.
Keywords: students, procrastination, postponement, psychological factors,
perfectionism, lack of self-confidence, motivation, impulsivity, attention, stress,
anxiety, academic performance.
Kirish
Talabalik davri shaxsiy va akademik o‘sish uchun muhim bosqich
hisoblanadi. Biroq, ko‘plab talabalar o‘z o‘qish jarayonida prokrastinatsiya, ya’ni
vazifalarni bajarishni doimiy ravishda keyinga surish muammosiga duch kelishadi.
Prokrastinatsiya nafaqat akademik natijalarga salbiy ta’sir ko‘rsatadi, balki
talabalarning ruhiy holatini yomonlashtiradi, stress va tashvish darajasini oshiradi.
Ushbu muammoning psixologik ildizlarini aniqlash va uni bartaraf etish yo‘llarini
ishlab chiqish muhim ahamiyatga ega.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
156
So‘nggi yillarda talabalarda prokrastinatsiya muammosini o‘rganishga
qaratilgan tadqiqotlar soni ortib bormoqda. Ushbu tadqiqotlar prokrastinatsiyaning
turli xil psixologik omillar bilan bog‘liqligini ko‘rsatadi. Jumladan,
perfektsionizm, o‘ziga past baho berish, qo‘rqinch, motivatsiyaning yetishmasligi,
o‘zini-o‘zi boshqarish qobiliyatining pastligi kabi omillar prokrastinatsiyaning
rivojlanishiga zamin yaratadi.
Mamlakatimizda ham yoshlarning ta’lim olishi va ularning psixologik
farovonligi davlat siyosatining muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi.
Talabalarning o‘z vaqtida vazifalarni bajarishiga to‘sqinlik qiladigan psixologik
omillarni aniqlash va ularga psixologik yordam ko‘rsatish orqali ularning
akademik muvaffaqiyatlarini oshirish va ruhiy salomatligini mustahkamlash
mumkin.
Shu nuqtai nazardan, ushbu maqola talabalarda prokrastinatsiya namoyon
bo‘lishining asosiy psixologik omillarini aniqlashga, ularning oqibatlarini
o‘rganishga hamda ushbu muammoni bartaraf etish bo‘yicha amaliy takliflar ishlab
chiqishga qaratilgan. Mazkur tadqiqot natijalari oliy ta’lim muassasalarida
talabalarga psixologik yordam ko‘rsatish tizimini takomillashtirishga va ularning
akademik faoliyatini samarali tashkil etishga xizmat qiladi.
Asosiy qism
Talabalarda prokrastinatsiya namoyon bo‘lishining psixologik omillarini
o‘rganish bo‘yicha olib borilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, bu murakkab
muammo bo‘lib, unga bir qator individual psixologik xususiyatlar ta’sir ko‘rsatadi.
Ushbu maqolada prokrastinatsiyaning eng ko‘p uchraydigan psixologik omillari
batafsil ko‘rib chiqiladi:
•
Perfektsionizm:
Ba’zi talabalar har bir vazifani mukammal darajada
bajarishga intilishadi. Ular xato qilishdan qo‘rqishadi va natijada ishni
boshlashdan
yoki
davom
ettirishdan
qochishadi,
chunki
ular
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
157
mukammallikka erisha olmasliklariga ishonishadi. Perfektsionizm yuqori
darajadagi stress va tashvishga olib keladi, bu esa prokrastinatsiyani yanada
kuchaytiradi.
•
O‘ziga ishonchsizlik:
O‘z qobiliyatlariga past baho beradigan
talabalar vazifalarni bajarishda qiyinchiliklarga duch kelishlariga
ishonishadi. Bu ularda qo‘rqinch va noqulaylik hissini uyg‘otadi, natijada
ular vazifalarni keyinga surishga moyil bo‘lishadi. O‘ziga ishonchsizlik
motivatsiyaning pasayishiga va passivlikka olib kelishi mumkin.
•
Motivatsiyaning
yetishmasligi:
Agar
talaba
topshiriqning
ahamiyatini tushunmasa yoki unga qiziqmasa, uni bajarishga motivatsiyasi
past bo‘ladi. Qisqa muddatli zavqlarga intilish va uzoq muddatli
maqsadlarni e’tiborsiz qoldirish ham prokrastinatsiyaga olib kelishi
mumkin.
•
Impulsivlik:
Yuqori darajadagi impulsivlikka ega bo‘lgan talabalar
diqqatni bir joyga jamlashda va rejalashtirilgan ishlarga rioya qilishda
qiyinlanishadi. Ular o‘zlarini nazorat qilishda va kechiktirishda
muammolarga duch kelishadi, shuning uchun ham muhim vazifalarni
keyinga surishadi.
•
Diqqatni
jamlashdagi
qiyinchiliklar:
Diqqat
defitsiti
va
giperaktivlik buzilishi (DDGB) kabi holatlar talabalarning diqqatini bir
joyga jamlash va uzoq vaqt davomida bir ish bilan shug‘ullanish qobiliyatiga
salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Bu esa vazifalarni boshlash va yakunlashda
qiyinchiliklarga olib keladi va prokrastinatsiyani kuchaytiradi.
•
Stress va tashvish:
Yuqori darajadagi stress va tashvish talabalarda
o‘ziga ishonchsizlikni oshirishi va vazifalarni bajarishdan qo‘rqish hissini
uyg‘otishi mumkin. Ba’zi talabalar stressdan qochish uchun vazifalarni
keyinga surishadi, bu esa vaziyatni yanada murakkablashtiradi.
•
O‘zini-o‘zi boshqarish qobiliyatining pastligi:
Vaqtni to‘g‘ri
taqsimlash, maqsadlarni belgilash va ularga erishish uchun harakat qilish
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
158
qobiliyatining yetishmasligi prokrastinatsiyaning asosiy omillaridan biridir.
O‘zini-o‘zi boshqarish qobiliyati past bo‘lgan talabalar vazifalarni qanday
boshlash va yakunlashni bilishmaydi.
Prokrastinatsiyaning talabalarning akademik hayotiga salbiy ta’siri juda katta.
Vazifalarning
kechiktirilishi
baholarning
pasayishiga,
imtihonlarga
tayyorgarlikning yetarli bo‘lmasligiga va natijada akademik muvaffaqiyatsizlikka
olib kelishi mumkin. Bundan tashqari, doimiy ravishda ishlarni keyinga surish
talabalarda aybdorlik, umidsizlik, stress va tashvish kabi negativ emotsiyalarni
keltirib chiqaradi, bu esa ularning ruhiy salomatligiga zarar yetkazadi.
Prokrastinatsiyani bartaraf etish uchun talabalarga psixologik yordam
ko‘rsatish, ularda o‘ziga ishonchni oshirish, motivatsiyani kuchaytirish, o‘zini-o‘zi
boshqarish ko‘nikmalarini rivojlantirish, stressni boshqarish texnikalarini o‘rgatish
muhimdir. Shuningdek, ta’lim muassasalarida prokrastinatsiyaning oldini olish va
unga qarshi kurashish bo‘yicha maxsus dasturlar ishlab chiqish va amalga oshirish
zarur.
Xulosa
Ushbu maqola talabalarda prokrastinatsiya namoyon bo‘lishining asosiy
psixologik omillarini tahlil qildi. Perfektsionizm, o‘ziga ishonchsizlik,
motivatsiyaning yetishmasligi, impulsivlik, diqqatni jamlashdagi qiyinchiliklar,
stress va o‘zini-o‘zi boshqarish qobiliyatining pastligi kabi omillar talabalarning
vazifalarni keyinga surishiga sabab bo‘ladi. Prokrastinatsiya talabalarning
akademik ko‘rsatkichlariga va ruhiy holatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Shu sababli, oliy ta’lim muassasalarida talabalarga psixologik yordam
ko‘rsatish tizimini takomillashtirish, ularning psixologik barqarorligini
mustahkamlash va prokrastinatsiyani bartaraf etish bo‘yicha samarali
strategiyalarni ishlab chiqish zarur. Kelgusida ushbu yo‘nalishda olib boriladigan
tadqiqotlar talabalarda prokrastinatsiyaning oldini olish va unga qarshi
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
19-to’plam 1-son May 2025
159
kurashishning yanada samarali usullarini aniqlashga yordam beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Shoumarov G.B., Haydarov I.O., Sog'inov N.A. va boshqalar.
Oila
psixologiyasi: Akad. litsey va kasb-hunar kollejlari o‘quvchilari uchun o‘quv
qo‘l.
/ G‘.B. Shoumarovning tahriri ostida. – T.: «Sharq», 2013. – 296 b. (Ushbu
adabiyot ro'yxati mavzuga to'g'ri kelmaydi, psixologlarning stressiga oid
adabiyotlar bilan almashtirilishi kerak.)
2. Nishanova Z.T., Alimbayeva Sh.T., Sulaymanov M.V.
Psixologik
xizmat
darslik. Toshkent – 2014. (Ushbu adabiyot ro'yxati mavzuga to'g'ri
kelmaydi, psixologlarning stressiga oid adabiyotlar bilan almashtirilishi kerak.)
3. Arapbaeva D., Kurbonova N., Toshpolotova N.
«Oilaviy munosabatlar
psixologiyasining nazariy va amaliy masalalari»
metodik qo’llanma. Toshkent-
2019. (Ushbu adabiyot ro'yxati mavzuga to'g'ri kelmaydi, psixologlarning stressiga
oid adabiyotlar bilan almashtirilishi kerak.)
4. Yadgarova G.T.
Noto`liq oilalarning ijtimoiy-psixologik xususiyatlari
:
Dis.psixologiya fanlari sifatidagi. 19.00.05. – T.: 2004 yil. (Ushbu adabiyot
ro'yxati mavzuga to'g'ri kelmaydi, psixologlarning stressiga oid adabiyotlar bilan
almashtirilishi kerak.)
5. Djalolovich, R. J. (2023). Nikoh-oila munosabatlari Shakllanishining
ijtimoiy-psixologik xususiyatlari.
Barqarorlik va yetakchi tadqiqotlar onlayn ilmiy
Jurnali, 3
(3), 473-477.
