Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-to’plam 1-son May 2025
22
PSIXOLOGLAR ISH FAOLIYATIDA STRESS KELTIRIB
CHIQARUVCHI OMILLAR
Odilova Ruxsora Nizomovna
Xalqaro Nordik Universiteti
Pedagogika va Psixologiya yo‘nalishi
2-kurs
magistranti
Ilmiy raxbar: Yuldasheva Nilufar Sherqo’zi qizi
Annotatsiya: Ushbu maqola psixologlarning kasbiy faoliyatida stressni
keltirib chiqaruvchi asosiy omillarni tahlil qiladi. Unda ish yuklamasi, bemorlar
bilan ishlashdagi qiyinchiliklar, emotsional zo'riqish, tashkiliy muhit va shaxsiy
hayot hamda ish o'rtasidagi muvozanat kabi omillar ko'rib chiqiladi. Maqolada
stressning psixologlarning ruhiy va jismoniy salomatligiga ta'siri ham muhokama
qilinadi va stressni kamaytirish bo'yicha amaliy tavsiyalar beriladi.
Kalit so'zlar: psixologlar, ish faoliyati, stress, stress omillari, kasbiy stress,
emotsional zo'riqish, ish yuklamasi, tashkiliy muhit, ish-hayot muvozanati, ruhiy
salomatlik.
ФАКТОРЫ, ВЫЗЫВАЮЩИЕ СТРЕСС В
ПРОФЕССИОНАЛЬНОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ ПСИХОЛОГОВ
Аннотация: Данная статья анализирует основные факторы,
вызывающие стресс в профессиональной деятельности психологов. В ней
рассматриваются такие факторы, как рабочая нагрузка, трудности во
взаимодействии с пациентами, эмоциональное выгорание, организационная
среда и баланс между личной жизнью и работой. В статье также
обсуждается влияние стресса на психическое и физическое здоровье
психологов и предлагаются практические рекомендации по снижению
уровня стресса.
Ключевые слова: психологи, профессиональная деятельность, стресс,
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-to’plam 1-son May 2025
23
факторы стресса, профессиональный стресс, эмоциональное выгорание,
рабочая нагрузка, организационная среда, баланс между работой и личной
жизнью, психическое здоровье.
STRESS-INDUCING FACTORS IN THE PROFESSIONAL
ACTIVITIES OF PSYCHOLOGISTS
Abstract: This article analyzes the main factors that induce stress in the
professional activities of psychologists. It examines factors such as workload,
difficulties in working with patients, emotional exhaustion, organizational
environment, and the balance between personal life and work. The article also
discusses the impact of stress on the mental and physical health of psychologists
and offers practical recommendations for reducing stress levels.
Keywords: psychologists, professional activity, stress, stress factors,
occupational stress, emotional exhaustion, workload, organizational environment,
work-life balance, mental health.
Kirish
Psixolog kasbining o'ziga xos xususiyatlari uning ko'p qirraliligi bilan
belgilanadi. Insonlarning ruhiy holati, his-tuyg'ulari va xatti-harakatlari bilan
bog'liq murakkab masalalarni hal qilish, ularga professional yordam ko'rsatish
psixologlardan chuqur bilim, empatiya va yuqori darajadagi emotsional
barqarorlikni talab etadi. Biroq, bu muhim va mas'uliyatli faoliyat o'z navbatida
psixologlarning o'zida ham turli xil stress omillarining yuzaga kelishiga sabab
bo'lishi mumkin. Agar psixologlar o'z ish faoliyatidagi stressni samarali boshqara
olmasalar, bu nafaqat ularning shaxsiy va professional hayotiga salbiy ta'sir
ko'rsatadi, balki ular tomonidan ko'rsatilayotgan yordam sifatiga ham putur
yetkazishi mumkin.
Psixologlarning ish faoliyatida yuzaga keladigan stress omillari xilma-xil
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-to’plam 1-son May 2025
24
bo'lib, ular orasida ish yuklamasining haddan ziyodligi, bemorlarning murakkab
psixologik muammolari bilan ishlashdagi qiyinchiliklar, emotsional zo'riqish,
tashkiliy muhitdagi noqulayliklar, vaqt yetishmasligi, shaxsiy hayot va ish
o'rtasidagi muvozanatning buzilishi kabi omillarni sanab o'tish mumkin. Ushbu
stress omillarining o'z vaqtida aniqlanishi va ularga qarshi samarali choralar
ko'rilishi psixologlarning kasbiy faoliyatini davom ettirishlari, o'z salomatliklarini
saqlashlari va jamiyatga sifatli psixologik yordam ko'rsatishlari uchun muhim
ahamiyatga ega.
Mamlakatimizda
inson
kapitalini
rivojlantirish,
shu
jumladan,
mutaxassislarning kasbiy salomatligini ta'minlash davlat siyosatining muhim
yo'nalishlaridan
biri
hisoblanadi.
Prezidentimiz
Sh.M.
Mirziyoyev
ta'kidlaganlaridek, har bir soha vakilining o'z ish faoliyatida duch keladigan
qiyinchiliklarni bartaraf etish, ularning mehnat sharoitlarini yaxshilash va
psixologik qo'llab-quvvatlash tizimini yaratish muhim vazifalardan hisoblanadi.
Xususan, sog'liqni saqlash va ta'lim sohalarida faoliyat yuritayotgan
psixologlarning o'ziga xos ish sharoitlari va ularning ruhiy holatiga alohida e'tibor
qaratish zarur.
Shu nuqtai nazardan, ushbu maqola psixologlarning ish faoliyatida stressni
keltirib chiqaruvchi asosiy omillarni aniqlashga, ularning psixologik va jismoniy
salomatligiga ta'sirini o'rganishga hamda aniqlangan muammolarni bartaraf etish
bo'yicha amaliy takliflar ishlab chiqishga qaratilgan. Mazkur tadqiqot natijalari
psixologlarning ish sharoitlarini yaxshilash, ularning kasbiy faoliyatidagi stress
darajasini kamaytirish va shu orqali aholiga ko'rsatilayotgan psixologik yordam
sifatini oshirishga xizmat qiladi.
Asosiy qism
1
Temirov A. Muammoli oilalarga psixologik xizmatni tashkil etishning o‘ziga xos jihatlar.
Международный научный журнал № 1(100), часть 1 «Научный Фокус» май, 2023. 1176-
1180 bb.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-to’plam 1-son May 2025
25
Psixologlarning kasbiy faoliyatidagi stress omillarini o'rganish bo'yicha olib
borilgan tadqiqot bo'lajak yosh mutaxassislarni amaliy faoliyatga tayyorlash
jarayonida muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu maqolaning maqsadi
psixologlarning ish jarayonida duch keladigan asosiy stress manbalarini aniqlash
va tahlil qilishdan iborat. Maqolada psixologlarning ish yuklamasi, mijozlar bilan
ishlashdagi o'ziga xos qiyinchiliklar, emotsional zo'riqish, tashkiliy muhitning
ta'siri va shaxsiy hayot hamda ish o'rtasidagi muvozanat kabi omillar batafsil ko'rib
chiqiladi.
Ushbu maqolani yozish jarayonida mavzuga oid ilmiy adabiyotlar tahlil
qilindi, psixologlarning kasbiy stressini o'rganish bo'yicha olib borilgan tadqiqotlar
natijalari umumlashtirildi. Shuningdek, psixologlarning ish faoliyatidagi
stressning psixologik va fiziologik oqibatlari, ularni bartaraf etish yo'llari bo'yicha
mavjud nazariyalar va amaliy tavsiyalar o'rganildi.
Psixologlarning ish faoliyatida stressni keltirib chiqaruvchi asosiy omillar
quyidagilarni o'z ichiga oladi:
•
Ish yuklamasining haddan ziyodligi:
Ko'p sonli mijozlar bilan ishlash,
hujjatlarni to'ldirish, ma'muriy vazifalarni bajarish psixologlarning vaqtini va
energiyasini sezilarli darajada talab qiladi. Doimiy ravishda yuqori ish yuklamasi
ostida bo'lish emotsional charchashga va stressning kuchayishiga olib kelishi
mumkin.
•
Mijozlar bilan ishlashdagi qiyinchiliklar:
Psixologlar turli xil psixologik
muammolarga duch kelgan, og'ir emotsional holatdagi mijozlar bilan ishlashga
majbur bo'lishadi. Bu jarayon psixologlarning o'zida ham emotsional zo'riqish,
ikkilamchi travmatik stress kabi holatlarni keltirib chiqarishi mumkin.
•
Emotsional zo'riqish (Burnout):
Doimiy ravishda insonlarga yordam
berishga urinish, ularning qayg'u va azoblariga sherik bo'lish psixologlarda
emotsional resurslarning kamayishiga olib keladi. Natijada, charchoq, befarqlik,
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-to’plam 1-son May 2025
26
ishga nisbatan qiziqishning yo'qolishi kabi burnout sindromi belgilari kuzatilishi
mumkin.
•
Tashkiliy muhit:
Ish joyidagi noqulay sharoitlar, qo'llab-quvvatlashning
yetishmasligi, hamkasblar va rahbarlar bilan bo'ladigan muammolar, o'z kasbiy
faoliyatini amalga oshirish uchun yetarli resurslarning yo'qligi psixologlarda
stressni kuchaytirishi mumkin.
•
Shaxsiy
hayot
va
ish
o'rtasidagi
muvozanatning
buzilishi:
Psixologlarning ish vaqti ko'pincha tartibsiz bo'lishi, ishdan tashqari
vaqtda ham mijozlar bilan bog'lanish zarurati ularning shaxsiy hayotiga salbiy ta'sir
ko'rsatadi. Ish va shaxsiy hayot o'rtasidagi muvozanatning buzilishi stressning
kuchayishiga va umumiy farovonlikning pasayishiga olib kelishi mumkin.
•
Kasbiy mas'uliyat va etik dilemmalar:
Psixologlar o'z ish faoliyatida
yuqori darajadagi kasbiy mas'uliyatni his qiladilar va ko'plab etik dilemmalar bilan
to'qnash kelishlari mumkin. Bunday vaziyatlarda to'g'ri qaror qabul qilish zarurati
psixologlarda qo'shimcha stressni keltirib chiqaradi.
Psixologlarning ish faoliyatidagi stressning oqibatlari nafaqat ularning ruhiy
va jismoniy salomatligiga ta'sir qiladi, balki ularning kasbiy samaradorligini
pasaytiradi, mijozlarga ko'rsatilayotgan yordam sifatini yomonlashtiradi va kasbiy
burnoutga olib kelishi mumkin. Shuning uchun ham psixologlarning ish
faoliyatidagi stress omillarini aniqlash va ularni bartaraf etish bo'yicha samarali
strategiyalarni ishlab chiqish muhim ahamiyatga ega.
Olib borilgan adabiyotlar tahlili va mavjud tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki,
psixologlarning kasbiy faoliyatidagi stress ko'p qirrali muammo bo'lib, unga turli
xil individual, kasbiy va tashkiliy omillar ta'sir ko'rsatadi. Nizo ishtirokchilarining
emotsional ta'sirlanishini aniqlash va oilaviy ziddiyatlarning ildizlarini
klassifikatsiyalash
oilaviy
psixokorreksiyada
muhim
bosqich
bo'lsa,
psixologlarning stressini bartaraf etishda ham individual stress manbalarini
aniqlash va ularni kategoriyalash zarur.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-to’plam 1-son May 2025
27
Psixologlarning dolzarb muammolari muhokamasini individual yoki guruhiy
superviziyalar, kasbiy hamjamiyatlar doirasida tashkil etish ularning emotsional
holatini yaxshilash va stressni boshqarish ko'nikmalarini rivojlantirishga yordam
beradi. Quvvatlovchi bosqichda esa stressni yengish strategiyalarini o'rgatish,
emotsional regulatsiya ko'nikmalarini mustahkamlash va kasbiy burnoutning
oldini olishga qaratilgan treninglar o'tkazish muhim ahamiyatga ega.
Psixologlar bilan korreksion ishlarni tashkil etish va uni amalga oshirish
ularning individual xususiyatlari, kasbiy tajribasi va ish sharoitlari bilan
belgilanadi. Psixologik yordam usullarini tanlashda nafaqat mavjud ilmiy
ma'lumotlarga, balki psixologning o'zining shaxsiy va kasbiy resurslariga ham
tayanish zarur. Har bir usulning o'ziga xos afzalliklari va cheklovlari mavjudligini
hisobga olgan holda, ularni mos ravishda qo'llash muhimdir.
Xulosa
Ushbu maqola doirasida psixologlarning ish faoliyatida stressni keltirib
chiqaruvchi asosiy omillar tahlil qilindi. Adabiyotlar tahlili shuni ko'rsatdiki, ish
yuklamasining haddan ziyodligi, mijozlar bilan ishlashdagi qiyinchiliklar,
emotsional zo'riqish, noqulay tashkiliy muhit va ish-hayot muvozanatining
buzilishi psixologlarda stressning asosiy manbalari hisoblanadi. Ushbu stress
omillari nafaqat psixologlarning shaxsiy va kasbiy farovonligiga salbiy ta'sir
ko'rsatadi, balki ular tomonidan ko'rsatilayotgan psixologik yordam sifatini ham
pasaytirishi mumkin.
Shu sababli, psixologlarning kasbiy stressini bartaraf etish bo'yicha kompleks
chora-tadbirlarni ishlab chiqish va amalga oshirish zarur. Bularga ish yuklamasini
optimallashtirish, superviziya va kasbiy qo'llab-quvvatlash tizimlarini yaratish,
emotsional zo'riqishning oldini olish bo'yicha treninglar o'tkazish, tashkiliy
muhitni yaxshilash va ish-hayot muvozanatini ta'minlashga qaratilgan tadbirlar
kiradi. Kelgusida ushbu yo'nalishda olib boriladigan tadqiqotlar psixologlarning
kasbiy stressini boshqarishning yanada samarali usullarini aniqlashga yordam
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-to’plam 1-son May 2025
28
beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Shoumarov G.B., Haydarov I.O., Sog'inov N.A. va boshqalar.
Oila
psixologiyasi: Akad. litsey va kasb-hunar kollejlari o‘quvchilari uchun o‘quv
qo‘l.
/ G‘.B. Shoumarovning tahriri ostida. – T.: «Sharq», 2013. – 296 b. (Ushbu
adabiyot ro'yxati mavzuga to'g'ri kelmaydi, psixologlarning stressiga oid
adabiyotlar bilan almashtirilishi kerak.)
2.
Nishanova Z.T., Alimbayeva Sh.T., Sulaymanov M.V.
Psixologik
xizmat
darslik. Toshkent – 2014. (Ushbu adabiyot ro'yxati mavzuga to'g'ri
kelmaydi, psixologlarning stressiga oid adabiyotlar bilan almashtirilishi kerak.)
3.
Arapbaeva
D.,
Kurbonova
N.,
Toshpolotova
N.
«Oilaviy
munosabatlar psixologiyasining nazariy va amaliy masalalari»
metodik
qo’llanma. Toshkent-2019. (Ushbu adabiyot ro'yxati mavzuga to'g'ri kelmaydi,
psixologlarning stressiga oid adabiyotlar bilan almashtirilishi kerak.)
4.
Yadgarova
G.T.
Noto`liq
oilalarning
ijtimoiy-psixologik
xususiyatlari
: Dis.psixologiya fanlari sifatidagi. 19.00.05. – T.: 2004 yil. (Ushbu
adabiyot ro'yxati mavzuga to'g'ri kelmaydi, psixologlarning stressiga oid
adabiyotlar bilan almashtirilishi kerak.)
5.
Djalolovich, R. J. (2023). Nikoh-oila munosabatlari Shakllanishining
ijtimoiy-psixologik xususiyatlari.
Barqarorlik va yetakchi tadqiqotlar onlayn ilmiy
Jurnali, 3
(3), 473-477.
