36
YURIDIK SHAXSLAR TOMONIDAN AYLANMADAN OLINADIGAN SOLIQNI
HISOBLAB CHIQARISH VA TO`LASH AMALIYOTI MUAMMOLI MASALALAR
VA ULARNING YECHIMLARI
Sultanova Akida Xabibullayevna
O`zbekiston Respublikasi
Bank-moliya akademiyasi 2-kurs tinglovchisi
Tel: +998 90 807 56 56
https://doi.org/10.5281/zenodo.14929786
Yuridik shaxslar tomonidan aylanmadan olinadigan soliq, ya'ni Qo‘shilgan qiymat solig‘i
(QQS), soliq tizimining muhim tarkibiy qismidir. Biroq, bu jarayonni hisoblash va to‘lashda turli
muammolar yuzaga kelishi mumkin. Quyida QQS bilan bog‘liq eng keng tarqalgan muammoli
masalalar keltirilgan va ularni hal qilishga doir tavsiyalar berilgan. Soliq stavkalarini noto‘g‘ri
qo‘llash. Muammo: Yuridik shaxslar turli tovarlar va xizmatlarga qo‘llaniladigan QQS
stavkalarini noto‘g‘ri aniqlashlari mumkin. Masalan, 15% stavka o‘rniga 0% (eksport tovarlari
uchun) yoki boshqa imtiyozli stavkalar qo‘llanilishi kerak bo‘lgan hollarda noto‘g‘ri
hisoblashlar sodir bo‘lishi mumkin. Hal etish yo‘li: Soliq stavkalarini aniqlashda, soliq
qonunchiligi va soliq imtiyozlarini o‘rganish zarur. Tovar va xizmatlarning to‘g‘ri
klassifikatsiyasi va ular uchun mo‘ljallangan QQS stavkalarini tekshirish va tasdiqlash uchun
soliq organlari yoki mutaxassislar bilan maslahatlashish tavsiya etiladi. Sotib olingan tovarlar
va xizmatlar uchun to‘langan QQSni hisoblashdagi xatoliklar. Muammo: Ba'zan yuridik shaxslar
sotib olingan tovarlar va xizmatlar uchun to‘langan QQSni hisoblashda xatolarga yo‘l qo‘yishadi.
Masalan, faqatgina to‘g‘ri fakturalarga asoslanib QQS miqdorini hisoblash, yoki sotib olingan
tovarlar va xizmatlar uchun soliqni noto‘g‘ri ajratish. Hal etish yo‘li: Sotib olingan barcha
tovarlar va xizmatlar uchun yuridik to‘liq va tasdiqlangan fakturalarni saqlash muhimdir. Shu
bilan birga, to‘lovlar va soliq summalari aniq va to‘g‘ri hisoblanishi kerak.
Eksport operatsiyalarining noto‘g‘ri hisobi. Muammo: Eksport tovarlariga 0% QQS
stavkasi qo‘llanishi kerak bo‘lsa-da, ba'zi hollarda yuridik shaxslar eksport operatsiyalarini
noto‘g‘ri qayd etishadi yoki ularni eksport sifatida tasniflashda xatoliklar yuzaga keladi. Hal
etish yo‘li: Eksport operatsiyalarini to‘g‘ri hujjatlashtirish va soliqqa tortish jarayonini aniq
tekshirish zarur. Bunda eksport hujjatlari (masalan, eksport deklaratsiyalari va bojxona
sertifikatlari) aniq va ishonchli bo‘lishi kerak. Shuningdek, eksportga chiqarilgan tovarlar
uchun QQSni 0% stavkasi bilan hisoblash bo‘yicha maxsus soliq konsalting xizmatlaridan
foydalanish foydali. SolIQlarni vaqtida va to‘g‘ri to‘lamaslik. Muammo: Yuridik shaxslar QQS
solig‘ini o‘z vaqtida va to‘g‘ri to‘lamasliklari mumkin, bu esa jarima va o‘z vaqtida to‘lanmagan
soliqni to‘lash majburiyatlarini keltirib chiqaradi. Hal etish yo‘li: Soliq to‘lovlari va hisobotlari
haqida doimiy ravishda yuridik shaxslarni xabardor qilish va soliqlarni o‘z vaqtida to‘lashni
ta'minlash. Shuningdek, soliq davri uchun barcha hujjatlar va hisob-kitoblarni tahlil qilib
borish, soliq organlariga yaroqli va to‘g‘ri deklaratsiyalarni topshirish kerak.
QQSni qaytarishdagi muammolar. Muammo: ba'zi hollarda, agar yuridik shaxsning sotib
olingan tovarlar bo‘yicha to‘langan QQS miqdori sotishdan olingan QQS miqdoridan ortiq
bo‘lsa, ortiqcha to‘langan QQS qaytarilishi kerak bo‘ladi. Ammo, bu jarayon vaqt talab qilishi
yoki soliq organlari tomonidan qabul qilinmasligi mumkin. Hal etish yo‘li: Soliq qaytarish
jarayonini kuzatib borish va ortiqcha to‘langan QQSni qaytarish uchun barcha zarur hujjatlarni
taqdim etish. Yuridik shaxslar uchun soliq to‘lovlarining qaytarilishi uchun barcha soliq
37
deklaratsiyalarini to‘g‘ri va o‘z vaqtida topshirish muhimdir. Hujjatlarni to‘g‘ri saqlash va
taqdim etishda xatoliklar.
Yuridik shaxslar tomonidan aylanmadan olinadigan soliqni hisoblash va to‘lash
jarayonidagi muammolarni bartaraf etish uchun soliq tizimi va hujjatlarni yanada
takomillashtirish zarur. Soliq qonunchiligi va operatsiyalarining shaffofligi, hisob-kitoblar va
to‘lovlarni yanada samarali va aniq qilish uchun yuqoridagi takliflar amaliyotga joriy etilishi
kerak. Bu, o‘z navbatida, yuridik shaxslarning soliq majburiyatlarini to‘g‘ri bajarishlariga, soliq
tizimining samaradorligini oshirishga va davlat byudjetining barqaror to‘lishiga xizmat qiladi.
Yuridik shaxslar tomonidan aylanmadan olinadigan soliq, ya'ni Qo‘shilgan qiymat solig‘i (QQS),
davlat byudjetini shakllantirishda muhim ahamiyatga ega. QQS tizimi iqtisodiy faoliyatni
tartibga solish va davlat moliyaviy xavfsizligini ta'minlash uchun zarur bo‘lsa-da, soliqni
hisoblash va to‘lash jarayonida bir qancha muammolar yuzaga keladi.
Yuridik shaxslar tomonidan aylanmadan olinadigan soliqni hisoblab chiqarish va to‘lash
amaliyoti, odatda, biznes faoliyatini yuritayotgan korxonalar uchun muhimdir. O‘zbekiston
Respublikasi soliq qonunchiligiga ko‘ra, yuridik shaxslar tomonidan to‘lanadigan soliq turlari
turlicha bo‘lishi mumkin. O‘rganishimiz kerak bo‘lgan asosan aylanmadan olinadigan soliq
(
ya'ni, Qo‘shilgan qiymat solig‘i (QQS)
)
hisoblanadi. Har bir soliq davri (odatda oylik yoki
choraklik) oxirida yuridik shaxs QQSni hisoblab chiqadi va soliq organlariga to‘lashni amalga
oshiradi. Yuridik shaxs o‘zining soliqlarini onlayn soliq portalida (masalan, Davlat soliq
qo‘mitasining tizimida) yoki soliq organlariga to‘lash orqali to‘liq amalga oshiradi. Soliqni
qaytarish. Agar yuridik shaxsning sotib olishdagi QQS miqdori sotishdagi QQS miqdoridan ortiq
bo‘lsa, unda soliq organi tomonidan ortiqcha to‘langan QQS summasi qaytarilishi mumkin.
Qonuniy o‘zgarishlar va yangilanishlar. Soliq tizimi doimiy ravishda yangilanib turadi, shuning
uchun yuridik shaxslar o‘z faoliyatlarini soliq qonunchiligiga mos ravishda olib borishlari
kerak. O‘zgarishlarni kuzatish va yangilanishlarni e'tiborga olish muhimdir. Yuridik shaxslar
uchun bu jarayonlar soliq majburiyatlarini to‘g‘ri bajarish va soliq organlari bilan to‘g‘ri hisob-
kitob qilishni ta'minlaydi.
O‘zbekiston Respublikasida yuridik shaxslar tomonidan aylanmadan olinadigan soliq —
Qo‘shilgan qiymat solig‘i (QQS) bo‘lib, u tovarlar va xizmatlar sotish va sotib olishda
to‘lanadigan soliqni anglatadi. QQS solig‘i, asosan, iqtisodiy faoliyatni qo‘llab-quvvatlash, davlat
byudjetini to‘ldirish, va iqtisodiy operatsiyalarning shaffofligini ta'minlash uchun qo‘llaniladi.
QQS ning maqsadi va mohiyat. QQS — bu tovarlar va xizmatlar har bir ishlab chiqarish va sotish
bosqichida qo‘shiladigan qiymatga solinadigan soliqdir. Yuridik shaxslar o‘z faoliyatlari orqali
biror tovar yoki xizmatni sotishda sotishdan olinadigan QQSni, shuningdek, sotib olingan
tovarlar va xizmatlar uchun to‘langan QQSni hisoblashadi. Yuridik shaxs bu ikki summani
taqqoslab, davlatga to‘lanadigan soliqni aniqlaydi. QQS stavkalari. O‘zbekistonda QQS ning
asosiy stavkasi quyidagicha bo‘ladi. 15% – asosiy stavka, bu to‘lov umumiy tovarlar va
xizmatlar uchun qo‘llaniladi. 0% – eksport qilinadigan tovarlar va xizmatlar uchun, ya'ni
eksportga chiqariladigan mahsulotlar bo‘yicha soliq stavkasi 0% bo‘ladi.
Bundan tashqari, ba'zi maxsus tovarlar va xizmatlarga o‘ziga xos soliq imtiyozlari
qo‘llanilishi mumkin (masalan, tibbiy xizmatlar, o‘quv xizmatlari va boshqalar). QQS ni
hisoblash amaliyoti. QQS ni hisoblashning asosi — tovar va xizmatlarni sotish va sotib olish
jarayonlarida qo‘shilgan qiymatga soliq ajratish. Sotishdan olinadigan QQS: Bu soliq sotuvlar
asosida
hisoblanadi
va
quyidagicha
hisoblanadi.
38
SotishdanolinadiganQQS=Sotishsummasi×QQSstavkasiSotishdan olinadigan QQS = Sotish
summasi \times QQS stavkasi. SotishdanolinadiganQQS=Sotishsummasi×QQSstavkasi. Sotib
olishdagi QQS: Yuridik shaxslar sotib olgan tovarlar va xizmatlar uchun QQS to‘laydilar. Bu soliq
ham
sotib
olish
summasiga
nisbatan
hisoblanadi.
SotibolishdagiQQS=Sotibolingansummasi×QQSstavkasiSotib olishdagi QQS = Sotib olingan
summasi \times QQS stavkasiSotibolishdagiQQS=Sotibolingansummasi×QQSstavkasi
Yuridik shaxs sotishdagi va sotib olishdagi soliqlarni solishtiradi va natijada umumiy
QQSni hisoblaydi. Agar sotishdagi QQS sotib olishdagi QQS dan ortiq bo‘lsa, u holda yuridik
shaxs ortiqcha to‘langan soliqni davlatga to‘lash majburiyatiga ega bo‘ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
O‘zbekiston Respublikasining Soliq Kodeksi
2.
"Qo‘shilgan qiymat solig‘i to‘g‘risida"gi O‘zbekiston Respublikasi qonuni
3.
Soliq tartibini yaxshilashga doir normativ hujjatlar
4.
Soliq Kodeksi, "Qo‘shilgan qiymat solig‘i to‘g‘risida"gi qonun,
5.
"Soliq huquqi" darsligi (Mualliflar: A. O‘rolov, M. Abdullayev, N. Jumanazarov)
6.
"Soliqni hisoblash va to‘lash amaliyoti" qo‘llanmasi (Muallif: T. To‘xtasinov)
7.
"Soliq auditining nazariyasi va amaliyoti" (Muallif: B. G‘ulomov)
8.
Soliq hisobotlarini avtomatlashtirish va ularni elektron tarzda topshirish (Muallif: R.
Qodirov)
9.
10.
11.
