52
O`ZBEKISTONDA VALYUTA OPERATSIYALARINI SAMARALI TASHKIL ETISH
VA RIVOJLANTIRISH YO`LLARI
Mambetova Madina Zohid qizi
O`zbekiston Respublikasi
Bank-moliya akademiyasi 2-kurs tinglovchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15378518
O‘zbekiston Respublikasi mustaqillik yillaridan boshlab bosqichma-bosqich
iqtisodiyotni liberallashtirish, moliyaviy tizimni mustahkamlash va tashqi iqtisodiy faoliyatni
faollashtirish yo‘lida muhim islohotlar olib bormoqda. Bu jarayonda valyuta siyosati va
operatsiyalarining samarali tashkil etilishi muhim strategik yo‘nalishlardan biri sifatida
qaralmoqda. Ayniqsa, 2017-yildan boshlab olib borilgan valyuta bozorini erkinlashtirish
siyosati O‘zbekistonning iqtisodiy ochiqligi, xorijiy investitsiyalarni jalb qilish va xalqaro
moliyaviy tizimga integratsiyalashuvi uchun qulay zamin yaratdi. Bugungi kunda valyuta
operatsiyalari iqtisodiyotning deyarli barcha tarmoqlarida hal qiluvchi o‘rin tutmoqda. Shu
sababli, ularning samarali tashkil etilishi, huquqiy asoslari, amaliy mexanizmlari va raqamli
texnologiyalar bilan uyg‘unlashuvi dolzarb ilmiy va amaliy muammo sifatida e’tirof etiladi.
O‘zbekistonda valyuta bozorining asosiy ishtirokchilari sifatida Markaziy bank, tijorat
banklari, valyuta birjalari, ayirboshlash shoxobchalari va eksport-import faoliyati bilan
shug‘ullanuvchi yirik korxonalarni ko‘rish mumkin. Ushbu subyektlarning faoliyatini samarali
muvofiqlashtirish, yagona elektron platformalarda integratsiyalashgan holatda boshqarish va
xalqaro standartlarga moslashtirish orqali valyuta harakatlarini aniq va ishonchli yuritish
imkoniyati paydo bo‘ladi. Valyuta operatsiyalari sohasida qabul qilinayotgan siyosiy va
iqtisodiy qarorlar nafaqat ichki bozordagi narxlar, ishbilarmonlik muhiti va moliyaviy
barqarorlikka, balki tashqi savdo aloqalariga, investitsiya iqlimiga va xalqaro reyting
ko‘rsatkichlariga ham bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Shu bilan birga, mavjud tizimda bir qator tizimli muammolar ham mavjud bo‘lib,
ularning ayrimlari iqtisodiyotni raqobatbardosh holga keltirishga to‘sqinlik qilmoqda.
Jumladan, valyuta operatsiyalari bilan bog‘liq ayrim ruxsatnomalarning uzoq va murakkab
tartibda berilishi, xalqaro to‘lov tizimlariga to‘liq integratsiyalanmaganlik, kurslar bo‘yicha
notengliklar va byurokratik to‘siqlar iqtisodiy subyektlar faoliyatini murakkablashtiradi.
Bundan tashqari, moliyaviy savodxonlik darajasining pastligi aholining valyuta bilan bog‘liq
moliyaviy qarorlarida xatoliklar yuzaga kelishiga sabab bo‘lmoqda. Shuningdek, ayrim
hududlarda bank xizmatlarining yetarlicha rivojlanmagani ham valyuta operatsiyalarining
teng va qulay shaklda amalga oshirilishini cheklab qo‘ymoqda.
Jahon tajribasi shuni ko‘rsatadiki, raqamli texnologiyalar valyuta siyosatini yangi
bosqichga olib chiqmoqda. Xususan, fintech platformalari, blokcheyn asosidagi ayirboshlash
tizimlari va transchegaraviy to‘lovlarda zamonaviy algoritmlardan foydalanish orqali valyuta
harakatlarining xavfsizligi, tezligi va shaffofligi sezilarli darajada oshmoqda. O‘zbekistonda
ham bunday innovatsion yondashuvlarni joriy etish orqali “soya iqtisodiyoti”ni qisqartirish,
noqonuniy valyuta ayirboshlash faoliyatlariga qarshi kurashish va davlat nazoratining
samaradorligini oshirish imkoniyati mavjud. Shu maqsadda elektron litsenziyalash, raqamli
kuzatuv, valyuta nazorati uchun AI (sun’iy intellekt) algoritmlarini tatbiq etish, mobil ilovalar
53
orqali valyuta ayirboshlash operatsiyalarini amalga oshirish kabi ilg‘or vositalardan
foydalanish zarur.
Valyuta operatsiyalarining rivojlanishi ko‘p jihatdan iqtisodiy subyektlar ishonchiga,
moliyaviy institutsiyalar faoliyatining ochiqligi va tartibga soluvchi organlar tomonidan
taqdim etilayotgan qulay shart-sharoitlarga bog‘liq. Shu sababli, bu sohada davlat siyosati
uzoq muddatli, aniq va prognoz qilinadigan bo‘lishi lozim. Bozor tamoyillariga asoslangan
valyuta kursi shakllanishi, valyuta bozorining ichki va tashqi ishtirokchilari uchun adolatli va
raqobatbardosh muhit yaratilishi, ayirboshlash kurslaridagi sun’iy farqlarning bartaraf etilishi
orqali tizimga bo‘lgan ishonch mustahkamlanadi. Bu esa, o‘z navbatida, xorijiy investorlar va
xalqaro hamkorlarning O‘zbekiston moliya tizimiga bo‘lgan qiziqishini oshiradi.
Valyuta operatsiyalari faoliyatini samarali yuritish uchun ilmiy asoslangan tavsiyalar
ishlab chiqish zarur. Jumladan, normativ-huquqiy bazani xalqaro standartlarga mos holda
soddalashtirish, banklararo elektron to‘lov tizimlarini takomillashtirish, eksport-import
operatsiyalarida valyuta cheklovlarini optimallashtirish, transchegaraviy moliyaviy
operatsiyalarni soddalashtirish va raqamlashtirish zarur. Shu bilan birga, moliyaviy
xizmatlarga teng kirish imkoniyatini yaratish, aholi va biznes subyektlarining valyuta
operatsiyalariga oid bilim va ko‘nikmalarini oshirish, ommaviy axborot vositalarida valyuta
siyosati bo‘yicha ochiq va tushunarli ma’lumotlar tarqatish ham muhimdir.
Yuqoridagilardan kelib chiqib, O‘zbekistonda valyuta operatsiyalarini yanada samarali
tashkil etish uchun quyidagilarni taklif qilish mumkin: birinchidan, valyuta nazoratini
zamonaviy uslublar bilan qayta ko‘rib chiqish, ikkinchidan, raqamli innovatsiyalarni keng
joriy etish, uchinchidan, aholi va tadbirkorlar uchun moliyaviy savodxonlik dasturlarini tizimli
asosda yo‘lga qo‘yish, to‘rtinchidan, xorijiy investorlar uchun qulay va barqaror valyuta
muhitini ta’minlash. Bu chora-tadbirlar nafaqat milliy iqtisodiy o‘sishni qo‘llab-quvvatlaydi,
balki O‘zbekistonning global moliyaviy maydondagi mavqeini mustahkamlashga xizmat qiladi.
Shuningdek, xalqaro tajribalar shuni ko‘rsatadiki, valyuta siyosatida erkinlik
darajasining ortishi moliyaviy barqarorlik va iqtisodiy o‘sishga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi, biroq
bu jarayon ehtiyotkorlik bilan, bosqichma-bosqich amalga oshirilishi lozim. Misol uchun,
Yevropa Ittifoqi, Janubi-Sharqiy Osiyo davlatlari va Lotin Amerikasi tajribasida ko‘rilganidek,
valyuta siyosatining keskin erkinlashtirilishi ba’zida makroiqtisodiy beqarorlik,
inflyatsiyaning o‘sishi yoki kapital oqimlarining notekisligiga olib kelgan. O‘zbekiston uchun
esa muhim vazifa – valyuta bozorini erkinlashtirishda iqtisodiy asoslangan prognozlar,
raqamli nazorat vositalari va makroprudensial yondashuvlarni uyg‘unlashtirishdan iborat.
Bunda Markaziy bankning roli alohida e’tiborga loyiqdir. U nafaqat monetar siyosatni
amalga oshiruvchi muhim organ sifatida, balki valyuta bozorida ishtirokchilar o‘rtasidagi
muvozanatni ta’minlovchi, bozordagi spekulyativ harakatlarning oldini oluvchi vositachi
sifatida ham faoliyat yuritadi. Shu sababli Markaziy bank tomonidan ishlab chiqilayotgan
siyosiy strategiyalar, kurs bo‘yicha intervensiyalar va prognoz siyosatining ochiqligi valyuta
operatsiyalariga ishonchni oshirishda muhim rol o‘ynaydi.
Valyuta siyosatining ichki barqarorlikni ta’minlashdagi o‘rni bilan bir qatorda, u tashqi
iqtisodiy aloqalarni ham bevosita shakllantiradi. Eksport-import faoliyatida valyuta
operatsiyalari eng muhim moliyaviy mexanizmlardan biri hisoblanadi. Eksport qiluvchi
subyektlar uchun qulay ayirboshlash kurslari, vaqtida amalga oshiriladigan to‘lovlar,
byurokratik to‘siqlarning kamaytirilishi nafaqat tashqi savdo salohiyatini oshiradi, balki milliy
54
iqtisodiy mahsulotlarning xalqaro bozordagi raqobatbardoshligini ham mustahkamlaydi. Shu
nuqtai nazardan, davlat tomonidan eksportga yo‘naltirilgan korxonalar uchun maxsus valyuta
imtiyozlari, ko‘p valyutali to‘lov infratuzilmasi, eksport kreditlari va sug‘urta mexanizmlari
joriy etilishi maqsadga muvofiqdir.
Valyuta siyosatida aholi ishtirokini kengaytirish ham alohida ahamiyatga ega.
Fuqarolarning bank xizmatlaridan foydalanish darajasi, mobil ilovalar orqali valyuta
operatsiyalarini amalga oshirish imkoniyatlari, raqamli banking tizimlariga ishonchi va
ularning valyuta bozoridagi faol ishtiroki moliyaviy inkluzivlik darajasini belgilaydi. Bugungi
kunda mamlakatda moliyaviy xizmatlardan foydalanishda hududiy tafovutlar mavjud bo‘lib,
bu esa valyuta operatsiyalarining teng va adolatli shaklda amalga oshirilishini cheklaydi. Shu
sababli, ayniqsa qishloq joylarda bank xizmatlarini kengaytirish, mobil banking xizmatlarini
arzonlashtirish va valyuta savodxonligi bo‘yicha maxsus dasturlar joriy etish dolzarb
vazifalardan biridir.
Moliyaviy savodxonlik darajasining oshirilishi esa nafaqat aholining o‘z moliyaviy
xavfsizligini ta’minlashi, balki valyuta siyosatiga nisbatan ijtimoiy ishonchni kuchaytirishi
bilan ahamiyatlidir. Shu munosabat bilan oliy o‘quv yurtlarida, kasb-hunar markazlarida va
maktablarda moliyaviy bilimlarni ommalashtirish, aholi o‘rtasida tushunarli tilda targ‘ibot-
tashviqot ishlarini olib borish zarur. Ayniqsa, valyuta kurslari, inflyatsiya, konvertatsiya,
xalqaro hisob-kitoblar kabi tushunchalar ommaviy axborot vositalari orqali oddiy fuqarolarga
yetkazilishi lozim. Bu esa davlat va jamiyat o‘rtasidagi iqtisodiy muloqotni mustahkamlashda
muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi.
O‘zbekistonning “yashil iqtisodiyot”, raqamli transformatsiya va iqtisodiy
diversifikatsiya strategiyalarini amalga oshirishda valyuta operatsiyalarining rolini ortib
borayotgani ham alohida e’tiborni talab etadi. Xususan, zamonaviy investitsiya loyihalarini
moliyalashtirishda xalqaro valyuta operatsiyalari, grant va kreditlarning to‘g‘ri boshqarilishi,
valyuta risklarining minimallashtirilishi investorlar uchun xavfsiz va prognoz qilinadigan
muhitni yaratadi. Shu sababli, risklarni boshqarish tizimlari, hedjing vositalari, valyuta
sug‘urtasi va turli moliyaviy derivativlarning milliy bozorga tatbiq etilishi ustuvor ahamiyatga
ega bo‘ladi.
Yuqorida keltirilgan tahlillar asosida xulosa qilish mumkinki, O‘zbekistonda valyuta
operatsiyalarini samarali tashkil etish va rivojlantirish ko‘p jihatdan iqtisodiy islohotlarning
chuqurligi, moliyaviy texnologiyalarni joriy etish tezligi, xalqaro standartlarga
integratsiyalashuv darajasi va aholining iqtisodiy savodxonligi bilan bevosita bog‘liqdir. Shu
sababli davlat siyosatida valyuta sohasiga oid masalalar strategik yondashuv bilan hal etilishi
lozim. Bu jarayonda huquqiy islohotlar, texnologik modernizatsiya, inson kapitalini
rivojlantirish va institutlararo hamkorlik muhim o‘rin tutadi. Faqatgina kompleks va tizimli
yondashuv orqali O‘zbekiston Respublikasi zamonaviy, ochiq va raqobatbardosh valyuta
bozoriga ega bo‘lgan mamlakatlar safidan o‘rin olishi mumkin.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. (2023).
Pul-kredit siyosati sharhi
. Toshkent:
Moliya nashriyoti.
55
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 2-sentabrdagi PQ-5177-sonli qarori –
Valyuta siyosatini liberallashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida
.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi. (2022).
Valyutani tartibga solish va
nazorat qilish tizimini isloh qilish konsepsiyasi
.
4.
Karimov, I. A. (2015).
O‘zbekiston – bozor munosabatlariga o‘tishning o‘ziga xos yo‘li
.
Toshkent: “O‘zbekiston” nashriyoti.
5.
Abdurahmonov, Q.X. va boshqalar. (2020).
Makroiqtisodiyot
. Toshkent: “Iqtisodiyot”
nashriyoti.
6.
IMF – International Monetary Fund. (2023).
Uzbekistan: Selected Issues Paper
7.
World Bank. (2022).
Uzbekistan Economic Update: Reforms Amid Uncertainty
.
8.
Kadirov, A. (2021). “Valyuta bozorining liberallashuvi va uning iqtisodiyotga ta’siri”.
Iqtisodiyot va moliya
, №3, 45-52-betlar.
9.
Yunusova, D.M. (2022). “Fintech va raqamli to‘lov tizimlarining valyuta siyosatidagi
o‘rni”.
Bank ishi jurnali
, №1, 33-40-betlar.
10.
OECD (2023).
Digitalisation and Financial Markets in Emerging Economies
. Paris: OECD
Publishing.
