158
TIJORAT BANKLARIDA MOLIYAVIY HISOBOTLAR TAHLILINI
TAKOMILLASHTIRISH (“IPAK YO’LI “AITB
MISOLIDA)
Norqo’ziyev Javlon Baxrom o’g’li
O’zbekiston Respublikasi
Bank-moliya akademiyasi 2-kurs tinglovchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.16735818
Bugungi kunda bank tizimi mamlakat iqtisodiyotining qon tomiri hisoblanadi. Ayniqsa,
moliyaviy hisobdorlik, shaffoflik va samaradorlikni ta'minlash, investitsion muhitni yaxshilash
hamda bank faoliyatini tizimli nazorat qilishda moliyaviy hisobotlarning roli beqiyosdir. Shu
jihatdan, ushbu tezisda tijorat banklarida, xususan “Ipak Yo‘li” AITB misolida moliyaviy
hisobotlar tahlilini takomillashtirish muammolari va ularning yechimlari ko‘rib chiqiladi.
Moliya hisoboti - bu tashkilotning moliyaviy holatini, faoliyat natijalarini va pul oqimlarini
ko‘rsatib beradigan asosiy hujjat bo‘lib, foydalanuvchilar (investorlar, soliq organlari,
tahlilchilar, rahbariyat va boshqalar) uchun ishonchli axborot manbai hisoblanadi. O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining 2020-yil 12-martdagi “Bank tizimini isloh qilish va
raqobatbardoshligini oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ–4640-sonli qarori asosida
bank tizimining ochiqligi va xalqaro standartlarga o‘tishiga alohida e’tibor qaratilmoqda. Bu esa
moliyaviy hisobotlar sifati va ularni tahlil qilish metodologiyasini yanada takomillashtirish
zaruratini keltirib chiqarmoqda.
Mazkur tezisda “Ipak Yo‘li” AITB moliyaviy hisobotlarining amaldagi tahlil jarayoni
chuqur o‘rganildi. Bank hisobotlari xalqaro moliyaviy hisobot standartlariga (IFRS) muvofiq
shakllantirilgan bo‘lsa-da, ularning tahlilida qator kamchiliklar mavjud. Jumladan, ko‘plab
ko‘rsatkichlar yuzaki yoritiladi, rentabellik, likvidlik, to‘lovga qobiliyat, kapital yetarliligi kabi
asosiy moliyaviy ko‘rsatkichlar chuqur tahlil qilinmaydi yoki ularning dinamikasi, sabab-oqibat
aloqasi batafsil yoritilmaydi.
“Ipak Yo‘li” AITB 2022–2024 yillar davomida aktivlar hajmini sezilarli darajada oshirgan
bo‘lsa-da, aktivlar tarkibida likvid bo‘lmagan kreditlarning ulushi yuqori bo‘lib qolmoqda.
Bunday vaziyatda moliyaviy hisobotlarning oddiy ko‘rsatkichlar asosida emas, balki ko‘p omilli
tahlili zarur bo‘ladi. Misol uchun, bankning sof foiz daromadi (Net Interest Income) o‘sayotgan
bo‘lsa ham, umumiy rentabellik nisbati pastligicha qolmoqda. Bu esa xarajatlar tarkibining
noto‘g‘ri boshqarilayotganidan dalolat beradi. Ammo amaldagi tahlil metodikalarida bunday
muammolar chuqur ochib berilmaydi.
Shuningdek, bankda risklarni baholash tizimi moliyaviy hisobot bilan yetarli darajada
integratsiyalashmagan. Bunda hisobotdagi ayrim ko‘rsatkichlar (masalan, kredit portfeli
sifatiga doir ma’lumotlar) umumiy tahlil jarayonida yetarlicha rol o‘ynamaydi. Bu esa, o‘z
navbatida, bank rahbariyatining qaror qabul qilish jarayoniga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Mavjud muammolardan kelib chiqib, quyidagi takliflar ishlab chiqildi: birinchidan,
moliyaviy hisobotlar tahlilini avtomatlashtirish darajasini oshirish lozim. Bu borada raqamli
texnologiyalar, xususan “business intelligence” (BI) platformalari orqali real vaqt rejimida
moliyaviy tahlilni olib borish mumkin. Ikkinchidan, bank xodimlari uchun moliyaviy tahlil
kompetensiyalarini oshirish bo‘yicha muntazam treninglar tashkil etilishi kerak. Uchinchi
muhim taklif – moliyaviy tahlilni faqat tarixiy ma'lumotlar bilan cheklamasdan, prognozlash
elementlarini ham kiritish. Bunda regressiv modellar, mashinaviy o‘rganish asosidagi
159
texnikalar (ML) bankdagi kredit risklarini, likvidlik muammolarini oldindan bashorat qilish
imkonini beradi.
Tezis davomida, “Ipak Yo‘li” AITB misolida quyidagi ko‘rsatkichlar asosida tahlil
o‘tkazildi: aktivlar rentabelligi (ROA), kapital rentabelligi (ROE), sof foiz marjasi, kreditlar
bo‘yicha foiz daromadlari dinamikasi, mijozlar depozitlarining tarkibi, uzoq muddatli
qarzlarning hajmi va strukturasidagi o‘zgarishlar. Tahlillar asosida aniqlanishicha, 2023-yilda
bankning ROE ko‘rsatkichi 11,3% ni tashkil etgan bo‘lib, bu o‘rtacha sektor ko‘rsatkichidan
pastdir. Buning asosiy sababi sifatida foizsiz daromadlar ulushining pastligi va operatsion
xarajatlarning yuqoriligi ko‘rsatildi.
Shu asosda quyidagi xulosaga kelindi: tijorat banklarida moliyaviy hisobotlarning tahlilini
takomillashtirish faqat buxgalteriyadagi raqamlarni to‘plash emas, balki ularni analitik,
texnologik va strategik nuqtai nazardan qayta ko‘rib chiqishni talab etadi. “Ipak Yo‘li” AITBda
moliyaviy tahlilni avtomatlashtirish, ko‘rsatkichlarni tizimli ravishda monitoring qilish,
prognozlash imkoniyatlarini kengaytirish orqali bankning ichki boshqaruvi va tashqi shaffofligi
sezilarli darajada oshadi.
Yakunda, ushbu mavzu bo‘yicha ilmiy va amaliy ahamiyatga ega bo‘lgan takliflar
quyidagicha: 1) banklar moliyaviy tahlil algoritmlarini ishlab chiqishda sektoriy
benchmarkingni keng qo‘llashlari kerak; 2) xalqaro tajribaga asoslangan holda tahlil
indikatorlarining yagona standartini joriy etish maqsadga muvofiq; 3) bankning IT-
infratuzilmasi tahlil jarayoniga integratsiyalashgan bo‘lishi zarur; 4) bank rahbariyatining
qaror qabul qilish mexanizmini moliyaviy tahlil natijalari bilan bevosita bog‘lash.
Shunday qilib, “Ipak Yo‘li” AITB misolida olib borilgan tahlil asosida shuni ta’kidlash
mumkin: moliyaviy hisobotlar tahlilining zamonaviy, chuqur, analitik yondashuvlarga
asoslangan holda takomillashtirilishi nafaqat bankning moliyaviy barqarorligi, balki butun
moliyaviy sektorning ishonchliligi va samaradorligiga xizmat qiladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. (2020).
Bank tizimini isloh qilish va
raqobatbardoshligini oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida
PQ–4640-son qarori. Toshkent.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. (2024).
Bank tizimi faoliyati bo‘yicha statistik
ma’lumotlar
3.
Xusenov, B.X., Mamatqulov, N.M. (2022).
Bank ishi asoslari
. Toshkent: “IQTISOD-MOLIYA”
nashriyoti.
4.
Rasulov, A.R. (2021).
Moliyaviy tahlil: Nazariya va amaliyot
. Toshkent: “Fan va
texnologiya”.
5.
IFRS Foundation. (2023).
International Financial Reporting Standards (IFRS) Red Book
.
6.
“Ipak Yo‘li” AITB. (2023).
Yillik moliyaviy hisobot
7.
Karimov, Z.A. (2020).
Banklarda buxgalteriya hisobi va moliyaviy hisobotlar
. Toshkent:
“Moliyachi”.
8.
Natsionalnaya bankovskaya sistema Uzbekistana: sostoyanie i perspektivy razvitiya
(2023). Tashkent: Chet el investitsiyalari instituti.
160
9.
Ross, S.A., Westerfield, R.W., Jordan, B.D. (2019).
Essentials of Corporate Finance
. 10th ed.
New York: McGraw-Hill Education.
10.
Mishkin, F.S., Eakins, S.G. (2022).
Financial Markets and Institutions
. 10th ed. Boston:
Pearson.
