83
SOG'LIQNI SAQLASH MUASSASALARINI QURISH VA TAMIRLASH
LOYIHALARINI OPTIMALLASHTIRISH
Namazova Munavvar Oltibekovna
O`zbekiston Respublikasi
Bank-moliya akademiyasi 2-kurs tinglovchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15572666
Zamonaviy jamiyatda sog‘liqni saqlash tizimi aholi farovonligini belgilovchi eng muhim
sohalardan biri sanaladi. Mamlakatning iqtisodiy salohiyati va ijtimoiy barqarorligi bevosita
sog‘liqni saqlash tizimining samaradorligiga bog‘liq. Shu bois sog‘liqni saqlash muassasalarini
qurish, rekonstruksiya qilish va ularni zamon talablari asosida ta’mirlash jarayonlarini ilmiy
asosda optimallashtirish dolzarb vazifa bo‘lib qolmoqda. Optimallashtirish bu yerda faqat
xarajatlarni kamaytirish emas, balki resurslardan oqilona foydalanish, qurilish muddatlarini
qisqartirish, sifatni oshirish, innovatsion texnologiyalarni joriy etish orqali tizimni maksimal
darajada samarali qilishni nazarda tutadi.
Sog‘liqni saqlash muassasalari — bu faqatgina davolash maskanlari emas, balki sog‘lom
turmush tarzini shakllantiruvchi, profilaktika, diagnostika, reabilitatsiya xizmatlarini
ko‘rsatadigan murakkab muhandislik-infratuzilma ob’ektlaridir. Ularga qo‘yiladigan
talablarda faqat sanitariya-gigiyena me’yorlari emas, balki ergonomika, ekologik xavfsizlik,
energiya tejamkorlik va zamonaviy tibbiy texnologiyalarni joylashtirish imkoniyatlari ham
ko‘zda tutiladi. Shu sababli bu kabi muassasalarni loyihalash va qurish bosqichlarida nafaqat
qurilish muhandislari, balki tibbiy uskunalar bo‘yicha mutaxassislar, arxitektorlar,
iqtisodchilar, ekologlar va IT mutaxassislarining hamkorligi zarur bo‘ladi.
Bugungi kunda ko‘plab sog‘liqni saqlash obyektlari 20–30 yil avval qurilgan bo‘lib,
ularning moddiy-texnik bazasi zamonaviy tibbiyot talablariga javob bermaydi. Shu sababli
rekonstruksiya va kapital ta’mirlash ishlarini tizimli ravishda olib borish muhim ahamiyat
kasb etadi. Bunda ta’mirlash ishlari davrida xizmat ko‘rsatishning uzluksizligini ta’minlash,
tibbiy jarayonlarga minimal darajada xalaqit berish va eng muhimi, loyihalashni individual
yondashuv asosida olib borish talab etiladi. Har bir hududdagi demografik ko‘rsatkichlar,
kasalliklar tarqalishi, iqlimiy va geografik sharoitlar inobatga olinishi kerak. Masalan,
respublikaning shimoliy hududlarida isitish tizimlariga qo‘yiladigan talablar janubiy
hududlarnikidan keskin farq qiladi.
Optimallashtirish jarayonida zamonaviy raqamli texnologiyalardan foydalanish muhim
rol o‘ynaydi. Binolarning energiya samaradorligini baholovchi dasturlar, BIM (Building
Information Modeling) texnologiyasi, GIS (Geografik axborot tizimlari), va IoT (Internet of
Things) texnologiyalarining joriy etilishi nafaqat loyihalash va qurilish bosqichini aniq
rejalashtirishga, balki ekspluatatsiya jarayonini ham samarali boshqarishga xizmat qiladi.
Misol uchun, BIM texnologiyasi orqali muassasa ichidagi barcha kommunikatsiyalar –
ventilyatsiya, elektr tarmoqlari, suv ta’minoti va drenaj tizimlarini aniq modellashtirish, har
qanday muammolarni loyihaning dastlabki bosqichlarida aniqlash imkoniyati mavjud.
Loyiha-smeta hujjatlarini ishlab chiqishda xarajatlar strukturasi batafsil tahlil qilinishi
lozim. Sog‘liqni saqlash obyektlarida texnik-uskunalarning bahosi, ekspluatatsiya va texnik
xizmat ko‘rsatish xarajatlari, energiya iste’moli bilan bog‘liq xarajatlar ancha yuqori bo‘lishi
mumkin. Shuning uchun loyiha xarajatlarining nafaqat qurilish materiallariga, balki uzoq
muddatli foydalanish xarajatlariga ham asoslangan holda baholanishi talab etiladi. Bunday
84
yondashuvda hayotiy sikl xarajatlari (Life Cycle Costing - LCC) usuli katta ahamiyat kasb etadi.
Bu usul nafaqat joriy qurilish xarajatlarini, balki butun ekspluatatsiya muddati davomida
yuzaga keladigan xarajatlarni inobatga olib, eng maqbul yechimni tanlash imkonini beradi.
Respublika miqyosida tibbiy infratuzilmani rivojlantirish bo‘yicha davlat dasturlarining
amalga oshirilayotgani, xususan, “Obod qishloq”, “Obod mahalla”, “Yangi O‘zbekiston”
dasturlari doirasida yangi shifoxona, poliklinika va qishloq vrachlik punktlari qurilishi sohani
modernizatsiya qilishda muhim omil bo‘lib xizmat qilmoqda. Shu bilan birga, xususiy
sektorning sog‘liqni saqlash sohasiga kirib kelishi va davlat-xususiy sheriklik asosidagi
loyihalarning ko‘payayotgani resurslar taqsimotini diversifikatsiya qilish imkonini bermoqda.
Mazkur sheriklik asosidagi loyihalarda risklarni baholash, loyihaning moliyaviy barqarorligini
ta’minlash va foydalanuvchi manfaatini inobatga olish muhim hisoblanadi.
Shuningdek, qurilish-ta’mirlash jarayonlarida ekologik omillarning e’tibordan chetda
qolmasligi zarur. “Yashil bino” (Green Building) konsepsiyasiga asoslangan loyiha va qurilish
ishlari muassasaning atrof-muhitga salbiy ta’sirini kamaytiradi. Qayta tiklanuvchi energiya
manbalaridan foydalanish, qurilishda ekologik toza materiallardan foydalanish, chiqindilarni
qayta ishlash texnologiyalarining joriy qilinishi sog‘liqni saqlash obyektlarini ekologik
jihatdan barqaror qilishga xizmat qiladi.
Optimallashtirish jarayonining yana bir muhim jihati – inson omiliga qaratilgan
yondashuvdir. Har qanday sog‘liqni saqlash muassasasi eng avvalo inson salomatligiga xizmat
qiladi. Shuning uchun binolarning ichki muhit sifati – yoritilish darajasi, shamollatish, issiqlik
qulayligi, shovqin darajasi kabi ko‘rsatkichlar zamonaviy me’yorlarga javob berishi kerak.
Shuningdek, bemorlar va tibbiy xodimlar uchun ergonomik muhit yaratish, binolarning kirish-
chiqish joylarining nogironlar uchun moslashtirilgan bo‘lishi, kutish zallarining qulayligi,
navigatsiya tizimlarining qulay joylashtirilishi muassasa dizaynida asosiy omillardan biri
bo‘lishi shart.
Xulosa qilib aytganda, sog‘liqni saqlash muassasalarini qurish va ta’mirlash loyihalarini
optimallashtirish — bu kompleks, ko‘p bosqichli, tarmoqaro hamkorlikni talab qiladigan
murakkab jarayon bo‘lib, u milliy sog‘liqni saqlash tizimining umumiy sifatiga bevosita ta’sir
ko‘rsatadi. Optimallashtirish faqatgina iqtisodiy samaradorlikni emas, balki ijtimoiy, ekologik
va texnologik jihatlarni ham qamrab olishi kerak. Kelgusida ushbu sohadagi innovatsion
yondashuvlarni keng joriy qilish, ilmiy asoslangan qarorlar qabul qilish, resurslardan oqilona
foydalanish va eng asosiysi – inson salomatligini ustuvor yo‘nalish sifatida belgilash orqali
mamlakatimizda zamonaviy, barqaror va xalq manfaatiga xizmat qiladigan sog‘liqni saqlash
infratuzilmasi shakllanishiga erishish mumkin bo‘ladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 12-yanvardagi PQ–87-sonli “2022–
2026 yillarda O‘zbekiston Respublikasining sog‘liqni saqlash tizimini rivojlantirish
strategiyasi to‘g‘risida”gi qarori.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Qurilish va uy-joy kommunal xo‘jaligi vazirligi. Qurilish
me’yorlari va qoidalari (QMQ 2.04.01–2020) — Tibbiyot muassasalari binolari: Me’yoriy
hujjat. – Toshkent: O‘RQMX markazi, 2020.
85
3.
Akramov A., Normurodov S. Sog‘liqni saqlash muassasalari loyihasini ishlab chiqish
asoslari. – Toshkent: TMI, 2021. – 152 b.
4.
World Health Organization (WHO). "Framework for Improving Health Infrastructure". –
Geneva: WHO Press, 2020.
5.
Ismoilov I., Karimov D. Tibbiy inshootlar arxitekturasi. – Toshkent: O‘zbekiston milliy
universiteti nashriyoti, 2019. – 178 b.
6.
Ziyodullayev R. “Tibbiyot muassasalarida energiya tejamkor yechimlar va barqaror
arxitektura”. // Ilm va amaliyot jurnali. – 2022. – №4. – B. 34–39.
7.
United Nations Development Programme (UNDP). "Sustainable Infrastructure for Health
Care Facilities". – New York: UNDP, 2021.
8.
ISO 16813:2006 — Building environment design – Indoor environment – General
principles.
9.
IFC (International Finance Corporation). "Health Infrastructure PPP Guide". –
Washington: World Bank Group, 2022.
10.
O‘zbekiston
Respublikasi
Sog‘liqni
saqlash
vazirligi
rasmiy
veb-sayti:
(murojaat qilingan sana: 2025-yil 28-may).
11.
Qodirov A. “Davlat-xususiy sheriklik asosidagi tibbiy infratuzilma: imkoniyatlar va
xavflar”. // Iqtisodiyot va Innovatsion Texnologiyalar. – 2023. – №2(58). – B. 22–27.
