155
YOSH VOLEYBOLCHILARNI TARBIYALASHDA TAKTIK TAYYORGARLIKNING
MOHIYATI, MAZMUNI VA XUSUSIYATLARI
Tilavoldiyeva Xushnoza G‘anijon qizi
FarDU jismoniy madaniyat yo‘nalishi talaba
https://doi.org/10.5281/zenodo.15730466
Annotatsiya
Ushbu maqolada yosh voleybolchilarni sportga tayyorlash jarayonida taktik
tayyorgarlikning ahamiyati, mazmuni va o‘ziga xos xususiyatlari yoritilgan. Sportchilarning
o‘yindagi vaziyatni tez va to‘g‘ri tahlil qilish, to‘g‘ri qarorlar qabul qilish, jamoaviy harakatlarni
muvofiqlashtirish kabi ko‘nikmalarini shakllantirishda taktik mashg‘ulotlarning roli muhim
ahamiyat kasb etadi. Shuningdek, maqolada yosh sportchilarning jismoniy va psixologik
rivojlanish bosqichlari hisobga olingan holda, samarali taktika asoslarini o‘rgatish metodikalari
tahlil qilinadi. Bu orqali o‘quv-mashg‘ulot jarayonining sifatini oshirishga, sportchilarning
o‘yinga bo‘lgan yondashuvi va musobaqalardagi natijalarini yaxshilashga erishish mumkinligi
asoslab beriladi.
Аннотация
В данной статье раскрывается значение, содержание и особенности тактической
подготовки в процессе воспитания юных волейболистов. Отмечается важная роль
тактических тренировок в формировании у спортсменов навыков быстрого и
правильного анализа игровых ситуаций, принятия решений и координации командных
действий. Также рассматриваются методики обучения тактическим основам с учётом
возрастных и психологических особенностей молодых спортсменов. Обосновано, что
внедрение эффективных тактических подходов способствует повышению качества
тренировочного процесса, улучшению игрового мышления и достижению высоких
спортивных результатов.
Annotation
This article explores the significance, content, and specific features of tactical preparation
in the training of young volleyball players. It emphasizes the crucial role of tactical exercises in
developing athletes' skills to analyze game situations quickly and accurately, make effective
decisions, and coordinate team actions. The article also examines methods of teaching tactical
principles based on the physical and psychological development stages of young athletes. It is
substantiated that the application of effective tactical approaches enhances the quality of the
training process, improves players' strategic thinking, and leads to better competitive
performance.
Kalit so‘zlar:
Yosh sportchilar, voleybol, taktika, tayyorgarlik, qaror qabul qilish,
jamoaviy harakat, o‘quv jarayoni.
Ключевые слова:
Юные спортсмены, волейбол, тактика, подготовка, принятие
решений, командные действия, учебный процесс.
Keywords:
Young athletes, volleyball, tactics, preparation, decision-making, team
coordination, training process.
Voleybolda o‘yin taktikasi deb muayyan jamoaning ikkinchi bir jamoa ustidan yakka,
guruh va jamoa harakatlari yordamida g‘alabaga erishish san’atiga aytiladi. Dastlabki o`rgatish
bosqichida taktik tayyorgarlikni maqsadga muvofiq tashkil qilish o`ta muhim ahamiyat kasb
156
etadi. Taktik tayyorgarlik ko`rsatgichlarining samarali shakllanishi tayyorlov, yondoshtiruv,
maxsus va o`yin mashqlaridan qanchalik to`g’ri foydalanishga bog’liq. Voleybolda taktik
tayyorgarlik o`yin davomida amalga oshiriladigan hujum va himoya taktikasiga oid harakat
malakalariga o`rgatish hamda sekin-asta shu malakalarni shakllantira borish jarayonlarini o`z
ichiga oladi. Hujum va himoya taktikasiga o`rgatishda dastavval voleybolchiga xos holatlar va
maydon bo`ylab harakat qilish, so`ng to`p uzatish – qabul qilish, to`p kiritish – uni qabul qilish,
zarba berish va to`siq qo`yish malakalariga ahamiyat qaratiladi. Holat va harakatlanishlar
quyidagilardan iborat: to`pni uzatishdagi holat: oyoqlar, tizza, gavda, yelka-qo`llar –
barmoqlarning joylashishi. To`p kiritish, zarba berish, to`siq qo`yishdagi holatlar. Maydon
bo`ylab harakatlanishlar ham turlicha bo`lib, har xil yo`nalishlarda ijro etiladi. Masalan, o`nga,
chapga, oldinga, orqaga yurish, yugurish, siljish, hatlash, sakrash, sirg’anish va hokozo. Ushbu
harakat malakalari avval alohida o`rganiladi, so`ng o`yin malakalariga qo`shib ijro etiladi.
Hozirgi kunga kelib yosh voleybolchilarni tayyorlashda taktik tayyorgarlik jarayonining
mohiyati, mazmuni va xususiyatlari talaygina ilmiy - uslubiy adabiyotlardao`z ifodasini topgan
va atroflicha yoritilgan [15, 22, 24].
Yosh voleybolchilarning dastlabki tayyorgarlik jarayonini tashkil qilish va dastlabki
o`rgatish bosqichida taktik mahoratini shakllantirish masalalari tanlov tadbirlari hamda,
guruhlarni tuzish va mashg’ulotlar tartib-me`yorlarini aniqlab olishni taqazo etadi.
Turli yoshdagi voleybolchilarning dastlabki tayyorgarlik guruhlarini tuzish, ushbu
guruhlarni to`ldirish me`yoriy mashg’ulotlar hajmi, soni va soatlarning taqsimlanishi shu
sohaning yetakchi mutaxassi slari tomonidan ancha yil avval ishlab chiqilgan bo`lib, deyarli
katta o`zgarishlarga duchor bo`lmagan [24]. Ana shu masalalar haqidagi ma`lumotlar quyidagi
1 va 2 jadvallarda aks ettirilgan.
1 jadval.
BSMdagi dastlabki tayyorgarlik guruhlari
O`quv
yili
Yoshi
Guruhlar
soni
Bolalar
soni
Haftalik
soatlar
soni
Yillik
soatlar
soni
Me`yoriy talablar
1 yil
10-12
4
15
8
416
Dastur bo`yicha
2 yil
11-13
4
15
8
416
Dastur bo`yicha
Dastlabki tayyorgarlik guruhida o`tkaziladigan o`quv-trenirovka mashg’ulotlarining
asosiy yo`nalishi ularni universallik (har tomonlama) prinsipi asosida tashkil qilishdan
iboratdir. Bu mashg’ulotlarda quyidagi vazifalar hal etilishi lozim:
-
salomatlikni mustahkamlash;
-
bolani jismoniy jihatdan to`g’ri taraqqiy ettirish (vazni, tana va tana qismlarini
o`lchamlari, o`pkaning tiriklik sig’imi va hokazo);
-
hayotiy zarur harakat malakalarini (yurish, chopish, sakrash, to`xtash, tortilish va hokazo)
shakllantirish;
-
jismoniy sifatlarni (kuch, tezkorlik, chaqqonlik, chidamkorlik, egiluvchanlik)
rivojlantirish;
157
-
maxsus jismoniy sifatlarni o`stirish (sakrovchanlik, maxsus tezkorlik va kuch, maxsus
chidamkorlik);
-
voleybolchi holatlari, harakatlinishi, to`p uzatish, qabul qilish, zarba berish, to`p kiritish,
to`siq qo`yish malakalariga o`rgatish.
Dastlabki tayyorgarlik guruhlarida o`tkaziladigan har bir mashg’ulotning davom etish
muddati 2 akademik soatdan oshmasligi lozim.
2 jadval.
VOLEYBOL BO`YICHA DASTLABKI TAYYORGARLIK GURUHIGA MO`LJALLANGAN
O`QUV REJASI
T/
r
Mashg’ulotlar yo`nalishi
O`quv yili va yoshi
1
10-12
2
11-13
1.
Nazariy tayyorgarlik
8
18
2.
Umumiy jismoniy tayyorgarlik
131
126
3.
Maxsus jismoniy tayyorgarlik
76
65
4.
Taktik tayyorgarlik
107
100
5.
Taktik tayyorgarlik
38
53
6.
O`yin tayyorgarligi
38
34
7.
Qabul, ko`chiruv va bitiruv me`yoriy test sinovlari
18
20
Jami:
416
416
Ushbu jadvalda mashg’ulotlar yo`nalishi bo`yicha soatlar hajmi berilgan bo`lsada, dastur
matnida shu mashg’ulotlarga ajratilgan vositalar (mashqlar) turlariga (jismoniy, taktik va o`yin
mashqlari) soatlari taqsimlanmagan. Taktik tayyorgarlikni shakllantiruvchi mashqlar esa,
asosan ixtisoslashtirilgan mashqlardan iborat. Fikrimizcha, taktik malakalarni shakllantirishda
voleybolga mos keladigan harakatli o`yinlardan foydalanish samarali natija beradi. Ayniqsa,
shu harakatli o`yinlarni o`yin malakalari xususiyatiga moslashtirib qo`llash taktik tayyorgarlik
ko`rsatkichlarini yanada tezroq shakllantirilishiga olib keladi. Chunki, voleybol bilan endigina
shug’ullanishni boshlagan bolalar maxsus taktik mashqlarni tez o`zlashtirishi anchagina qiyin
kechadi. Aynan, moslashtirilgan harakatli o`yinlar bu borada juda qo`l keladi. Qator ilmiy
adabiyotlarda ushbu fikrni tasdiqlovchi fikrlar bildirilgan [10, 32, 37, 38]. Shu bilan bir qatorda
Y.N.Kleshev, A.G.Furmanovlarning «Yuniy voleybolist» [27] deb nomlangan kitobida taktik
tayyorgarlik vositalari tarkibida taktik mahoratni shakllantirishga mo`ljallangan harakatli
o`yinlardan foydalanish lozimligi haqida hech narsa deyilmagan. Mualliflar faqat maxsus taktik
mashqlar, yondoshtiruvchi va tayyorlov mashqlari to`g’risida so`z yuritadilar. Ta`kidlash
zarurki, harakatli o`yinlarni tanlash va qo`llashdan avval o`yin taktikasi va unga o`rgatish
bosqichlari mazmuni haqida yetakchi mutaxassislarning umumlashtirilgan yagona fikrlarini
yoritish lozim.
O`yin taktikasi – bu bir vaqtning o`zida ketma-ket va muayyan maqsadli tartibda ijro
etiladigan ixtisoslashgan harakat yoki harakatlarning majmuasidir.
O`yin taktikasi – harakat aniq, tez, engil, vaziyatga muvofiq, kam kuch sarflab yuqori
samarada bajarishga mo`ljallangan bo`lishi lozim.
«Taktika» atamasi yunoncha (tennis) so`zi bo`lib, juda keng ma`noda foydalaniladi va
158
o`zbek tilida “sa`nat” tushunchasini anglatadi.
Zamonoviy voleybol turli o`yin malakalari va taktik kombinatsiyalarga nihoyatda boy
bo`lib, o`ta katta shiddat va tezlikda o`tadi. Binobarin, voleybolning yuqorida zikr etilgan o`ziga
xos xususiyatlari o`yinchilardan mukammal takomillashgan taktik mahorat talab qiladi.
Musobaqa o`yinlarida taktik mahorat qanchalik keng va tashqi ta`sirlarga nisbatan
mukammal shakllangan bo`lsa, shunchalik g`alabani qo`lga kirtish imkoni ko`p bo`ladi.
Taktikaga oid barcha vositalar borki (samolyot, avtomobil, raketa, televizor va hokozo)
ularning taktik pasportlari mavjud bo`lib, mazkur vositasining taktik ko`rsatgichlari va
o`lchamlari berilgan bo`ladi. Sportda ham muayyan harakat malakasining o`ziga xos taktik
ko`rsatgichlari, va o`lchamlari va uni ijro etishda shakllangan taktik tartibi mavjuddir.
Voleybol o`yini taktikasi o`ziga xos tasnifga ega bo`lib, u bir necha turkumdan tarkib
topadi. O`yin taktikasining tasnifi «Hujum taktikasi» va «Himoya taktikasi» kabi turkumlarga
bo`linadi. Ular esa o`z navbatida yuqoridan pastga qarab bir-biriga bo`ysundirilgan kichik
turkumlardan tashkil topadi.
«Hujum» - taktikasiga holat va harakatlanish, to`pni o`yinga kiritish va zarba taktikasi
kiradi.
«Himoya» - taktikasi esa o`z navbatida holat va harakatlanish, to`pni qabul qilish va to`siq
taktikasidan iborat.
Uzatish taktikasini. To`p uzatish voleybolda asosiy o`yin malakalaridan biri bo`lib, shu
o`yin bilan bog’liq bo`lgan barcha taktik faoliyatning yagona vositasidir.
Uzatish – hujum taktikasiga mansub bo`lib, uni ma`lum vaziyatda taktik mahorat bilan
to`g’ridan to`g’ri ijro etish ochko olish imkonini berishi mumkin.
To`p uzatish – nemis mutaxassisi M.Fidlerni izohiga binoan – bir vaqtni o`ziga
bajariladigan ikki harakat malakasidan iborat bo`ladi. Birinchi «Jangovor» holatdan gavdani
og`irlik markazini bir oz pastga tushirish, ya`ni oyoqlarni tizza qismidan salgina egilishidan to
to`pni qabul qilishigacha bo`lgan malaka. Bu malaka himoya taktikasiga kiradi. Ikkinchisi – agar
to`p maqsadli o`yinchiga aniq yetkazib berilsa bu uzatish deb yuritiladi va hujum taktikasiga
kiradi.
Uzatish bir necha turlardan iborat bo`ladi:
1.
Tayanch holatda ikki kullab yukoridan uzatish;
2.
Ikki kullab pastdan uzatish
3.
Bir kul bilan pastdan uzatish;
4.
Sakragan holatda (tayanchisiz) ikki kul yoki bir kul bilan pastdan uzatish.
Uzatish vertikal, gorizontal yoki diagonal ravishda baland, past uzok yoki yakin
yunalishlarda ijro etilishi mumkin. To`p uzatishni bu turlaridan ikki kullab yukoridan uzatish
texikasini olsak, bunda «Jangovor» holat – bir oyoq ikkinchisiga nisbatan oldinga, ikkala oyoq
xam tizza qismidan egilgan bo`ladi;
Kelayotgan to`pni yunalishga, baland pastligiga va tezligiga karab holat yoki harakatlanish
– joy tanlash munosib mazmunga ega bulish lozim; to`p yakinlashganda to`pga nisbatan karshi
harakat oyoqlarni tizza qismidan yozilishi bilan boshlanadi.
Kullarni kursatish va katta barmoqlar uchburchak shaklda bo`lib, uni orasidan to`pni
yakinlashishi kuzatiladi;
Bilaklar salgina orkaga egilgan bo`lib, barmoq, panja, kaftar chumich shaklda bo`ladi;
To`p bilan qo`llarni «Uchrashuvi» arafasida oyoqlarni tizza qismidan yozilishi, qo`llar
159
bilan da`vom etib, uzatishda to`pni yo`nalishini maqsadga muvofiq ta`minlanishi lozim. Uzatish
vaqtida barmoqlar amortizatsiya va yo`naltirish, ko`rsatkich va o`rta barmoqlar esa bilaklarni
to`pga qarshi harakati bilan birgalikda uzatishni ta`minlovchi kuch vazifalarini bajaradi.
Nomsiz va kichik barmoqlar to`pni yon tomondan uni aniq yo`naltirishga yordam beradi.
Tayanchsiz holatda (sakragan holatda) ikki qo`llab yuqoridan uzatish taktikasi – aksariyat
qisqa balandlikda faqat sakragan holatda amalga oshiriladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Republikasi Prezidentining 2017 yil 3 iyundagi «Jismoniy tarbiya va ommaviy
sportni yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi PQ-3031-sonli qarori. Xalq so‘zi
gazetasi, 4 iyun. 2-3 b.
2.
Абдуллаев А., Хонкелдиев Ш.Х. Жисмоний тарбия назарияси ва усулияти.
Т.ЎзДЖТИ наш. 2007й.- 231с.
3.
Волейболнинг расмий қоидалари. Л.Р.Айрапетьянцнинг ум. таҳ. ост. Тошкент –
2002 й. -53 с
4.
Ковалев В.Д. и др. Спортивные игры. М. “Просвещение”.1988г. -302 с.
5.
Айрапетянс Л.Р., Пулатов А.А. Волейбол назарияси ва услубияти. - Т.: Фан ва
технология, 2012.
6.
Дукальская А.В. Современное представление о развитии физических качеств
волейболистов. - Росгов-на-Дону, 1995.- 24 с.
