151
RAUF PARFI SHE’RIYATI LEKSIK-SEMANTIK XUSUSIYATLARINI TADQIQ
ETISHDA AVTOMATIK TAHLIL USULLARIDAN FOYDALANISH
Rayimjonova Matluba Maxamadkarimovna
Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat
o‘zbek tili va adabiyoti universiteti tayanch doktoranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15729981
Annotatsiya:
Ushbu maqolada she’riy matnlarni leksik-semantik jihatdan tahlil qilish
usullari haqida to‘xtalib o‘tilgan. She’rlarning lingvopoetik tizimini avtomatik tarzda aniqlash
va tasnif etish o‘rni haqida fikr yuritilgan.
Kalit so‘zlar:
leksik-semantik tahlil, lingvopoetik tahlil, qidiruv tizimi, kalit so‘z,
konkordans.
USING AUTOMATIC ANALYSIS METHODS IN RESEARCHING THE LEXICAL-
SEMANTIC FEATURES OF RAUF PARFI’S POETRY
Rayimjonova Matluba Makhamadkarimovna
PhD student Tashkent State University of Uzbek Language and
Literature named after Alisher Navoi
Annotation:
This article discusses the methods of lexical-semantic analysis of poetic
texts. It explores the role of automatically identifying and classifying the lingvo-poetic system
of poems.
Keywords:
lexical-semantic analysis, lingvo-poetic analysis, search system, keyword,
concordance.
ИСПОЛЬЗОВАНИЕ МЕТОДОВ АВТОМАТИЧЕСКОГО АНАЛИЗА В
ИССЛЕДОВАНИИ ЛЕКСИКО-СЕМАНТИЧЕСКИХ ОСОБЕННОСТЕЙ ПОЭЗИИ
РАУФ ПАРФИ
Райимжонова Матлюба Махамадкаримовна
Научный сотрудник Ташкентского государственного университета узбекского
языка и литературы имени Алишера Навои
Аннотация:
В данной статье рассматриваются методы лексико-семантического
анализа поэтических текстов. Обсуждается роль автоматического определения и
классификации лингвопоэтической системы стихотворений.
Ключевые слова:
лексико-семантический анализ, лингвопоэтический анализ,
поисковая система, ключевое слово, конкорданс.
O‘zbek tilshunosligida badiiy asarlar matni tahlili bilan bog‘liq muammolarni yoritishda
til imkoniyatlarining rivojlanish, shakllanish omillari, leksik-semantik, milliy-mental
xususiyatlarini ochib berishga yo‘naltirilgan tadqiqotlarga ehtiyoj ortib bormoqda. Badiiy
matnni lisoniy tahlil qilish jarayonida yozuvchining tildan foydalanish mahoratini namoyon
etadigan, emotsional-ekspressiv ifoda semalari qabariq holda reallashgan leksik birliklarni
aniqlash va ular adibning badiiy-estetik maqsadiga qay darajada xizmat qilgani haqida
mulohaza yuritish talab qilinadi. Buning uchun badiiy asar tilidagi ma’nodosh, shakldosh, zid
ma’noli, ko‘p ma’noli, tarixiy va arxaik so‘zlar, yangi yasalmalar, shevaga oid so‘zlar, chet va
152
vulgar so‘zlar ajratib olinadi va asarga nima maqsad bilan olib kirilganligi izohlanadi
1
.
She’riyat adabiyotda juda o‘ziga xos janrdir, chunki unga xos bo‘lgan xususiyat she’riy
asarning tilidir. She’rlar, odatda, hikoya va boshqa adabiy janrlarga qaraganda qisqaroq bo‘ladi,
lekin ular qo‘llanilgan so‘zlar sonidan ko‘proq narsani aytib beradi
2
. She’rlarning mazmuni
ulardagi tayanch so‘zlarning ma’nosini ochish va kengaytirishdan kelib chiqadi. She’riy
matnlarni leksik-semantik jihatdan tahlil qilish bo‘yicha jahon va o‘zbek tilshunosligida bir
qancha tadqiqotlar amalga oshirilgan. Jahon adabiy-lingvistik tadqiqotlarida she’rlarning
leksik-semantik tahlili ikki asosiy yo‘nalishda rivoj topgan:
1. Nazariy-kognitiv yondashuv
— R. Jakobson, M. Riffaterre, G. Leech, M.A.K. Halliday
kabi olimlar tomonidan ishlab chiqilgan bu yondashuvda she’riy matndagi so‘zlarning
ichki
semantik tuzilishi, metafora va obrazlar tizimi, poetik uslub, stilistik deviatsiyalar
singari hodisalar asosiy tahlil obyekti bo‘ladi. Bu yondashuvda tilga
fikr va his-tuyg‘ularni
ifodalovchi kognitiv vosita
, she’rga esa
ma’no yaratish modeli
sifatida qaraladi
3
.
2. Raqamli-korpus yondashuvi
— bu yo‘nalish zamonaviy texnologiyalar, sun’iy
intellekt va statistik lingvistika yutuqlariga tayangan holda shakllandi. Z. Goodarzi, Fang & Lo,
M.Jacobs, P.S.Baranovskiy kabi tadqiqotchilar poetik matnlarni
millionlab so‘zli korpuslar
asosida
semantik tarmoqlar, konnotatsiyalar, emotsional yuklama, tasviriy qatlamlar
bo‘yicha avtomatik tahlil qilish usullarini ishlab chiqdilar
4
. Bunda NLP (Natural Language
Processing), LSA (Latent Semantic Analysis), sentiment analysis kabi ilg‘or metodlar
qo‘llanilmoqda.
She’riy matnni leksik-semantik tahliliga oid nazariy va kognitiv yondashuv asosida
olib borilgan tadqiqotlar talaygina.
Oʻtgan asrning oxiri va asrimiz boshlarida lingvopoetika
muammolari tadqiqiga bagʻishlangan qator dissertatsiyalar yoqlandi, monografiyalar e’lon
qilindi. I.Mirzayevning «She’riy matnni lingvopoetik talqin qilish muammolari» nomli doktorlik
dissertatsiyalari, G.Muhammadjonovaning “80-yillar oxiri 90-yillar boshlari oʻzbek
she’riyatining
lingvopoetik
tadqiqi”,
S.Maqsumovaning
“E.Vohidov
asarlarida
konnotativlikning ifodalanishi”, A.Shofqorovning “Mirtemir she’riyatida takrorning ma’noviy-
uslubiy xususiyatlari”, D.Shodiyevaning «Muhammad Yusuf she’riyati lingvopoetikasi» nomli
nomzodlik dissertatsiyalari, M.Muhiddinov va S.Karimovlarning “G‘afur G‘ulomning poetik
mahorati”, B.Choriyevning “G‘afur G‘ulom poeziyasining leksik-semantik xususiyatlari” kabi
monografiyalari shular jumlasidandir
5
.
1
Yo‘ldoshev M, Isaqov
Z, Haydarov Sh. Badiiy matnning lisoniy tahlili.
-
Toshkent: Alisher Navoiy nomidagi
O‘zbekiston Milliy kutubxonasi nashriyoti
,
2010. B.-30
2
V. Shklovsky, Russian Formalist Criticism: Four Essays, -Linclon: Nebraska University Press, 1995.
3
Jakobson R. “Linguistics and Poetics.” In
Style in Language,
MIT Press, 1960 // Riffaterre M.
Semiotics of Poetry
.
Indiana University Press, 1978 // Leech G.
A Linguistic Guide to English Poetry
. Longman, 1969//
Halliday M.A.K.
An Introduction to Functional Grammar
. Edward Arnold, 1985.
4
Goodarzi Z. Semantic Ordering of Lexical Choices in Poetry: Implications for Literary Translation. PALA
Proceedings. 2010// Fang A.C, Lo F, Chinn C.K. Adapting NLP and Corpus Analysis Techniques to Structured Imagery
Analysis in Classical Chinese Poetry. ACL Workshop. 2009// Jacobs A.M. The Gutenberg English Poetry Corpus:
Exemplary Quantitative Narrative Analyses.
Frontiers
in Digital Humanities
. 2018.// Брановский С.П.
Лексикографическое описание поэтической системы Бориса Рыжего: квантитативный аспект. Канд. филол.
наук (PhD) дисс. автореф. – Калининград,
2024
5
Mirzayev I. She’riy matnni lingvopoetik talqin qilish muammolari. Filol. fan. d-ri (DSc)...diss.- Toshkent,
2010// Muhammadjonova G. 80-yillar oxiri – 90-yillar boshlaridagi o‘zbek she’riyatining lingvopoetik
tadqiqi. Filol. fan. nomz. (PhD) diss. –Toshkent, 2004 // Maqsumova S. E.Vohidov asarlarida
konnotativlikning ifodalanishi. Filol. fan. nomz. (PhD) diss.-Toshkent, 2012 // Shofqorov A. Mirtemir
153
Zamonaviy o‘zbek she’riyatining rivojiga munosib hissa qo‘shgan shoir Rauf Parfi o‘zbek
xalqining bugungi kunda unutilib borayotgan qadriyatlarini, urf-odatlarini, anʼanalarini yuksak
insoniy tuygʻularini milliy-maʼnaviy, madaniy kelib chiqishini, xarakterini ravon usulda o‘z
she’rlarida aks ettirgan. O‘zbek tilining imkoniyatlari, ma’no taraqqiyoti, o‘z ma’nosidan
tashqari yondosh ma’nolari uning she’rlarida fikr, tuygʻu, munosabat va kayfiyat, verbal
vositalar orqali ifodalanadi. Rauf Parfi ijodi, she’rlari adabiyotshunoslik yo‘nalishida, shu bilan
birga tilshunoslik yo‘nalishida ham bir qator izlanishlar obyekti bo‘lib kelmoqda. Shoir ijodi
tilshunoslikning badiiy matn tahlili, lingvopoetika nuqtayi nazaridan turli aspektlarda o‘rganib
chiqilgan. Jumladan,
M.Dedaxonova
ning
“Modern she’riyatda ma’no ko‘chishining
lingvokognitiv aspekti (Rauf Parfi ijodi misolida)”
nomzodlik dissertatsiyasi,
S.Muminov va
X.Gopirova
hammuallifligidagi
“Rauf Parfi she’riyatining lingvopoetikasi”,
R.Saidova hamda
G‘.Murodovlar hammuallifligidagi “Badiiy matnda belgi munosabati” monografiyasi shular
jumlasidandir
6
.
Olib borilayotgan tadqiqot ishida leksik-semantik tahlilning yangi bosqichi korpus
lingvistikasi, hisoblash modellari orqali o‘rganish maqsad qilib olingan. Bu yondashuv orqali
poetik tilning strukturasi
modellashtiriladi va
muallif uslubi
raqamli mezonlar orqali
tavsiflanadi.
1-rasm. Rauf Parfi asarlari konkordansi
Bunda shoirning faqat oʻzigagina xos bo‘lgan til va uslub xususiyatlari, lug‘aviy tarkib
boyligi, shakl va mazmun muvofiqligi aniqlashtiriladi.
she’riyatida takrorning ma’noviy-uslubiy xususiyatlari. Filol. fan. nomz. (PhD) diss. avtoref. -Toshkent, 2012
// Shodiyeva D. Muhammad Yusuf she’riyati lingvopoetikasi. Filol. fan. nomz. (PhD) diss.-Toshkent.2007 //
Muhiddinov M., Karimov S. G‘afur G‘ulomning poetik mahorati. -Toshkent: 2012// Choriyev B. G‘afur
G‘ulom poeziyasining leksik-semantik xususiyatlari. -Toshkent: Voris nashriyoti. 2007
6
Dedaxonova M. Modern she’riyatda ma’no ko‘chishining lingvokognitiv aspekti (Rauf Parfi ijodi misolida).
Filol. fan. nomz. (PhD) diss. –Toshkent, 2021// Muminov S, Gopirova X. Rauf Parfi she’riyatining
lingvopoetikasi. –Farg‘ona, 2022// Saidova R, Murodov G‘.Badiiy matnda belgi munosabati. -Toshkent, 2019
154
Tadqiqot uchun yaratilayotgan web sahifa orqali qidiruv tizimi tashkil etilgan. Bunda
ijodkor asarlari boʻyicha umumiy natija va har bir janr boʻyicha alohida natija koʻrsatiladi.
“Izlash” tugmasi oldidan
oʻrganilayotgan soʻz maydonga kiritilib, natijani koʻrish tugmasi
bosilgan vaqtda tahlil maydonida ikkita statistik natija paydo boʻladi:
- qidiruv natijasi sifatida topilgan, oʻrganilayotgan soʻz ishtirok etgan abzaslar soni;
- oʻrganilayotgan soʻz, ma’lumotlar bazasida mavjud boʻlgan matnlarda ishtirok etgan
miqdori (1-rasmga qarang).
Bunda so‘rov umumiy ko‘rinishda ham, xususiy ya’ni har bir janr tarkibi ko‘rinishida ham
natija beradi.
Shuni ta’kidlash kerakki, bunday konkordans lug‘atlar ishonchli dalil yaratadi va
leksikografiyaning an’anaviy yondashuvlariga qaraganda koʻproq ma’lumotni saqlashga imkon
beradi. Konkordans materiallari matndagi paradigmatik aloqalarni kuzatib borish, muallif
ijodining turli qismlari soʻzlashuv vaqtlarini koʻrish va miqdoriy baholash imkonini yaratadi.
Konkordans-lug‘at lingvistik va adabiy tadqiqotlar uchun zamonaviy va samarali vosita boʻlib
xizmat qiladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Jahnese D.A, Lino M.L. Lexical Patterns and Cohesiveness of Selected Poems: Bases for
Deriving Themes // International Journal of Languages, Literature and Linguistics. 2017. Vol.3.
№ 3. P.198–202.
2.
Yeibo E. Patterns of Lexical Choices and Stylistic Function in J.P. Clark-Bekederemo’s
Poetry // International Journal of English and Literature. 2011. Vol.1. № 1. P.1–8.
3.
Брановский С.П. Лексикографическое описание поэтической системы Бориса
Рыжего: квантитативный аспект. Канд. филол. наук (PhD) дисс. автореф.
–
Калининград,
2024
4.
Yo‘ldoshev M, Isaqov Z, Haydarov Sh. Badiiy matnning lisoniy tahlili. -Toshkent: Alisher
Navoiy nomidagi O‘zbekiston Milliy kutubxonasi nashriyoti, 2010.
5.
Asadov T.N. Matn tilshunosligi. -Buxoro: Durdona, 2023
6.
Muhammadjonova G. 80-yillar oxiri – 90-yillar boshlaridagi o‘zbek she’riyatining
lingvopoetik tadqiqi. Filol. fan. nomz. (PhD) diss–Toshkent, 2004
7.
Muminov S, Gopirova X. Rauf Parfi she’riyatining lingvopoetikasi. –Farg‘ona, 2022
