139
TOLA UZUNLIGI VA INGICHKALIGINI LAZERLI SKANERLASH USULI BILAN
ANIQLASH
Tursunboyeva Muxlisa Anvarjon qizi
Andijon davlat Texnika insituti Metrologiya, standartlashtirish va mahsulot sifati
menejmenti yo`nalishi 4 kurs talabasi
Karimov Umidjon
Ilmiy rahbar
Aloqa uchun: +998 (88) 989-23-03
e-mail: muxlisaanvarovna@03gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15725815
Annotatsiya:
Mazkur maqolada tola uzunligi va ingichkaligini aniqlashda qo‘llaniladigan
zamonaviy lazerli skanerlash texnologiyasi yoritilgan. Lazer skaneri yordamida tolalarning
o‘lcham parametrlari aniq, tez va kontaktsiz tarzda baholanishi, bu usulning an’anaviy
metodlardan ustunligi, shuningdek, ishlab chiqarishdagi qo‘llanilishi haqida ma’lumotlar
keltirilgan.
Kalit so‘zlar.
Tola uzunligi, tola ingichkaligi, lazerli skanerlash, optik o‘lchash, tolalar
sifati, zamonaviy sinov usullari.
Kirish.
To‘qimachilik sanoatida xom ashyolarning sifati, xususan, tolaning uzunligi va
ingichkaligi – tayyor mahsulot sifatining asosiy omillaridan hisoblanadi. An’anaviy o‘lchash
usullari (masalan, qo‘lda tortish, mikrometrik usullar) ko‘p vaqt talab qiladi, inson omiliga
bog‘liq va yetarlicha aniqlikka ega emas. Bugungi kunda bu muammoni bartaraf etishda lazerli
skanerlash texnologiyasi keng qo‘llanilmoqda
Lazerli skanerlash — bu tolalarning geometrik o‘lchamlarini aniqlashda infraqizil yoki
ko‘rinadigan yorug‘lik spektridagi lazer nurlaridan foydalaniladigan kontaktsiz o‘lchash
texnologiyasidir. Lazer nuri tola ustidan o‘tganda, uning shakli va o‘lchami bo‘yicha sochilgan
yoki bloklangan nurlarning analiziga asoslanib, o‘lchovlar olinadi.
Tola lazer nurining yo‘lini to‘sadi va bu to‘siqlik darajasi orqali:
Uzunlik – skaner orqali o‘tgan tola segmentlari asosida aniqlanadi.
Ingichkalik (diametr) – lazerning kesimi orqali o‘tgan nur kengligi asosida aniqlanadi.
Bu jarayon yuqori tezlikda sodir bo‘ladi va minglab tolalarni bir necha soniyada o‘lchash
imkonini beradi.
Eng keng tarqalgan asboblar: Uster AFIS (Advanced Fiber Information System) –
individual tolalarni lazer yordamida o‘lchaydi; Lenzing Fineness Tester – optik lazer nurlari
orqali tola ingichkaligini aniqlashda ishlatiladi; FibroScan – lazerli mikroskopiya va
avtomatlashtirilgan skanerlashga asoslangan.
Afzalliklari esa quyidagilardan iborat:
O‘lchovning yuqori aniqligi (±1 mikron darajasida);
Tezkor ishlash — 1 daqiqada minglab tolani tahlil qilish mumkin;
Inson xatoligini kamaytirish — avtomatik hisoblash;
Statistik tahlil imkoniyati — uzunlik taqsimoti grafigi, ingichkalik profilini chiqarish;
Qayta tiklanuvchanlik — bir xil sharoitda barqaror natijalar.
“Tola uzunligi va ingichkaligini lazerli skanerlash usuli bilan aniqlash” sohasidagi asosiy
muammolar va ularning qisqacha izohini taqdim etaman. Bu muammolar ilmiy-texnik, iqtisodiy
hamda amaliy jihatlarni qamrab oladi. Bularga misol qilib quyidagilarni keltirishimiz mumkin:
Lazerli uskunalarning yuqori narxi; Texnologiyani to‘liq o‘zlashtirishdagi bilim yetishmasligi;
140
Importga bog‘liqlik; Tola turiga moslashuvdagi cheklovlar; Tola joylashuvi va holatiga sezgirlik;
Malakali kadrlar tanqisligi; Texnologik muhitga moslashuvdagi cheklovlar.
Lazerli uskunalarning yuqori narxi. USTER AFIS yoki boshqa lazerli o‘lchash uskunalari
qimmat bo‘lib, ularni xarid qilish va texnik xizmat ko‘rsatish xarajatlari kichik va o‘rta
korxonalar uchun muammo tug‘diradi.
Yuqorida keltirilgan sohadagi muamolardan asosiysi yuqori narxdagi lazer uskunalari
muammosining yechimimi sifatida quyidagi xulosani berishimiz mumkin: Davlat yoki xususiy
sektor tomonidan kooperatsiya asosida ilmiy-laboratoriya markazlari tashkil etish. U yerda
kichik va o‘rta korxonalar ham foydalanishi mumkin bo‘lgan umumiy lazer o‘lchash xizmatlari
yo‘lga qo‘yiladi.
Xulosa.
Lazerli skanerlash texnologiyasi tola sifatini baholashda ishonchli va zamonaviy yechim
sifatida ajralib turadi. Ayniqsa, ishlab chiqarishda avtomatlashtirilgan sifat nazorati tizimlarini
joriy qilishda bu usulning ahamiyati beqiyosdir. Ma’lumotlarning yuqori aniqlikda olinishi
mahsulot sifatining ortishiga, resurslardan samarali foydalanishga va raqobatbardoshlikning
oshishiga xizmat qiladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
USTER Technologies AG. AFIS Testing Methods Manual, 2022.
2.
Textile Testing & Quality Control – E.B. Grover and D.S. Hamby, 2019.
3.
Lenzing Instruments. Fineness Tester Operation Guide, 2021.
4.
ISO 1973:2021 – Textiles — Determination of the linear density of fibres — Gravimetric
method.
5.
5.O‘zbekiston Respublikasi Texnik jihatdan tartibga solish agentligi (Uzstandard).O‘quv-
uslubiy qo‘llanma: Tola mahsulotlarini sinovdan o‘tkazish va baholash texnikasi, 2023.
6.
Yevropa Ittifoqi Texnologik Transfer Markazi.To‘qimachilikda innovatsion nazorat
tizimlari: Lazerli optik metodlar, 2022-yilgi seminar materiallari.
