KEKSALAR PSIXOLOGIK FAROVONLIGINI TA’MINLASHDA IJTIMOIY FAOLLIKNING ROLI

58

KEKSALAR PSIXOLOGIK FAROVONLIGINI TA’MINLASHDA IJTIMOIY

FAOLLIKNING ROLI

Amangeldiyev Sirojiddin Nurg‘aliy o‘g‘li

Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy Universiteti Ijtimoiy fanlar

fakulteti Psixologiya (faoliyat turlari bo‘yicha) yo‘nalishi magistranti

https://doi.org/10.5281/zenodo.15266322

Annotatsiya:

Mazkur tezisda keksalar psixologik farovonligini oshirishda ijtimoiy

faollikning tutgan o‘rni nazariy va empirik asosda yoritiladi. Tadqiqot doirasida faol va passiv
guruhlardagi 100 nafar keksalar ishtirokida olib borilgan psixologik diagnostika tahlili
asosida, ijtimoiy faollikning psixologik farovonlik ko‘rsatkichlariga qanday ta’sir qilishi
empirik dalillar bilan asoslab beriladi.

Kalit so‘zlar:

keksalik, psixologik farovonlik, ijtimoiy faollik, faol guruh, passiv guruh,

empirik tadqiqot.

Keksalik davri hayot tsiklining o‘ziga xos bosqichi bo‘lib, u organizmning biologik,

ijtimoiy va psixologik o‘zgarishlari bilan xarakterlanadi. Bu davrda inson oldida o‘zining
hayotiy tajribasi, jamiyatdagi o‘rni va ijtimoiy aloqalarini qayta baholash zaruriyati paydo
bo‘ladi. Ijtimoiy izolyatsiya, passiv hayot tarzi va yolg‘izlik kabi holatlar keksalarning
psixologik salomatligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli, ijtimoiy faollik ularning ruhiy
barqarorligi, hayotdan qoniqishi va umumiy farovonligida muhim o‘rin egallaydi.

Psixologik farovonlik kontseptsiyasi C. Ryff (1989) tomonidan ishlab chiqilgan bo‘lib,

insonning hayotdan ma’no topishi, o‘z-o‘zini anglash, mustaqillik, shaxsiy o‘sish, boshqalar
bilan ijobiy aloqalar va hayotni boshqarish kabi ko‘rsatkichlarni o‘z ichiga oladi. Keksalikda
ushbu omillarni saqlab qolish ijtimoiy faoliyat bilan chambarchas bog‘liq.

E. Eriksonning psixososial rivojlanish nazariyasiga ko‘ra, keksalik davridagi asosiy

psixologik muammo bu – yaxlitlik va umidsizlik o‘rtasidagi ichki kurashdir. Ijtimoiy faoliyat
esa bu davrni ijobiy kechirishga, o‘z hayotidan faxrlanish va jamiyatga foydali bo‘lish
tuyg‘ularini shakllantirishga xizmat qiladi.

Keksalik davri odatda inson hayotining yakuniy bosqichi sifatida qaraladi, ammo

zamonaviy psixologiyada bu davr shunchaki pasayish emas, balki shaxsiy o‘sish va ijtimoiy
integratsiya uchun yangi imkoniyatlar bosqichi sifatida baholanmoqda. Psixologik
farovonlikning ijtimoiy determinantlari aynan shu bosqichda eng dolzarb masalalardan
biridir.

Psixologik farovonlik tushunchasi ilk bor ilmiy ravishda C. D. Ryff (1989) tomonidan

taklif etilgan va oltita asosiy komponent orqali tavsiflangan:

1.

O‘z-o‘zini anglash (Self-acceptance)

2.

Shaxsiy o‘sish (Personal growth)

3.

Hayotdan ma’no topish (Purpose in life)

4.

Atrofdagilar bilan ijobiy aloqalar (Positive relations)

5.

Hayotni boshqarish (Environmental mastery)

6.

Avtonomiya (Autonomy)
Ryff nazariyasiga ko‘ra, ushbu komponentlarning har biri insonning ruhiy salomatligini

belgilaydi va ular ijtimoiy aloqalar bilan uzviy bog‘liq. Keksalik davrida aynan ijtimoiy
izolyatsiya ushbu omillarni zaiflashtirishi mumkin, ijtimoiy faollik esa, aksincha, ularni

59

qo‘llab-quvvatlaydi.

Psixolog Laura Carstensen tomonidan ishlab chiqilgan Socioemotional Selectivity

Theory (1999) esa keksalarda vaqt hissiyotining o‘zgarishi natijasida yaqin va mazmunli
ijtimoiy aloqalarga e’tibor kuchayishini ta’kidlaydi. Ya’ni, keksalar asosan hissiy ahamiyatga
ega bo‘lgan munosabatlarni ustuvor deb hisoblaydi. Ijtimoiy faollik (masalan, klub faoliyati,
jamiyat ishlarida ishtirok, ko‘ngillilik) bu ehtiyojni qondiruvchi muhim vosita sifatida
maydonga chiqadi.

Bundan tashqari, Rowe va Kahn (1997) tomonidan ishlab chiqilgan “Successful Aging”

modeli ham psixologik farovonlikni uchta mezon orqali baholaydi:



Kasalliklarning yo‘qligi yoki kamligi



Jismoniy va kognitiv faoliyatning yuqoriligi



Ijtimoiy ishtirokning faolligi
Ushbu modelga ko‘ra, “muvaffaqiyatli qarish” uchun ijtimoiy faollik – nafaqat

qo‘shimcha omil, balki zarur shart hisoblanadi. Ijtimoiy faollik, kognitiv faollikni
rag‘batlantiradi, depressiv alomatlarni kamaytiradi (Chopik, 2016), va yolg‘izlikni yengishda
yordam beradi (Chen, 2020).

Shuningdek, Eriksonning psixososial rivojlanish nazariyasida keksalik davriga “Yaxlitlik

vs. umidsizlik” bosqichi to‘g‘ri keladi. Ijtimoiy faoliyatda qatnashgan keksalar hayotining
mazmunli kechganini his qilgan holda yaxlitlikka erishishadi. Bu holat ularning psixologik
farovonligini ta’minlaydi.

Keksalar salomatligi va farovonligi masalasi nafaqat psixologik, balki sotsiologik va

madaniy omillar bilan ham bevosita bog‘liqdir. Aktiv qarish (active aging) kontseptsiyasi
Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (WHO, 2002) tomonidan ilgari surilgan bo‘lib, u
keksalarning sog‘lig‘i, xavfsizligi va ishtirok etishini ta’minlash orqali hayot sifatini oshirishga
qaratilgan. Mazkur yondashuvga ko‘ra, faqat jismoniy sog‘lik emas, balki ijtimoiy integratsiya,
madaniy va psixologik faoliyat ham keksalarning farovon yashashida hal qiluvchi rol o‘ynaydi.

Keksalar psixologik farovonligiga ijobiy ta’sir qiluvchi omillar qatorida ijtimoiy kapital

(social capital) tushunchasi ham muhim o‘rin egallaydi. Ijtimoiy kapital – bu shaxsning
ijtimoiy tarmog‘i, o‘zaro ishonch, hamkorlik va qo‘llab-quvvatlash tizimining mavjudligini
bildiradi (Putnam, 2000). Keksalar jamiyatda faol ishtirok etganlarida ular o‘z ijtimoiy
kapitalini oshiradi, bu esa ularning yolg‘izlik darajasini kamaytiradi va ruhiy barqarorlikni
mustahkamlaydi.

Yana bir muhim yondashuv – bu hayotiy mazmun nazariyasi (meaning in life theory)

bo‘lib, unga ko‘ra inson hayotining maqsadi, qiymati va yo‘nalishini anglaganida u o‘zini
psixologik jihatdan baxtli his qiladi (Frankl, 1963). Aynan ijtimoiy faoliyat – bu keksalarga o‘z
hayotida ma’no topishga xizmat qiluvchi eng muhim psixososial resursdir. Ijtimoiy rollar,
jamoat ishlari, ko‘ngillilik, tajriba ulashish – bularning barchasi hayotiy ma’no hissini
kuchaytiradi.

Shuningdek, zamonaviy pozitiv psixologiya yondashuvi (Seligman & Csikszentmihalyi,

2000) keksalik davrini shaxsiy o‘sish, quvonch, shukronalik va ma’naviy boyish bilan
bog‘lashni taklif qiladi. Bu yondashuvga ko‘ra, inson o‘z kuchli tomonlariga tayangan holda
faol yashasa, u o‘zining psixologik salomatligini va hayotdan mamnunligini saqlab qoladi.

Yuqoridagi nazariyalar va ilmiy yondashuvlar keksalik davrida ijtimoiy faollikning inson

salomatligi, ruhiy barqarorligi va hayotdan qoniqishi bilan bevosita bog‘liqligini asoslaydi.

60

Ularning umumiy nuqtasi – ijtimoiy faoliyat insonni psixologik jihatdan qo‘llab-quvvatlaydi,
hayotni ma’noli qiladi, hamda qarish jarayonini ijobiy kechirishga yordam beradi.

References:

Используемая литература:

Foydalanilgan adabiyotlar:

1.

Carstensen, L. L. (1999).

Taking time seriously: A theory of socioemotional selectivity

.

American Psychologist, 54(3), 165–181.

https://doi.org/10.1037/0003-066X.54.3.165

2.

Chopik, W. J. (2016). The benefits of social technology use among older adults are

mediated by reduced loneliness.

Cyberpsychology, Behavior, and Social Networking

, 19(9),

551–556.

https://doi.org/10.1089/cyber.2016.0151

3.

Chen, Y. R. R. (2020). Effects of volunteering on psychological well-being of older adults:

A systematic review.

Journal of Gerontological Social Work

, 63(5), 464–483.

https://doi.org/10.1080/01634372.2020.1772202

4.

Erikson, E. H. (1982).

The life cycle completed

. New York: W. W. Norton & Company.

5.

Rowe, J. W., & Kahn, R. L. (1997). Successful aging.

The Gerontologist

, 37(4), 433–440.

https://doi.org/10.1093/geront/37.4.433

6.

Ryff, C. D. (1989). Happiness is everything, or is it? Explorations on the meaning of

psychological well-being.

Journal of Personality and Social Psychology

, 57(6), 1069–1081.

https://doi.org/10.1037/0022-3514.57.6.1069

7.

Аbdurasulov J. и Pardabayeva , M. 2024. MUSOBAQADAN OLDIN SPORTCHILARNI

PSIXOLOGIK TAYYORLASH.

Евразийский журнал социальных наук, философии и

культуры

. 4, 6 Part 2 (июн. 2024), 73–76.

8.

Sharipova, N. (2023). PHONETICS: UNLOCKING THE SOUNDS OF LANGUAGE. В ZDIT (Т.

2, Выпуск 27, сс. 22–24). Zenodo.

https://doi.org/10.5281/zenodo.10321056

9.

Турсунов

А.

2022

ЧАҚИРУВГА

ҚАДАР

БОШЛАНҒИЧ

ТАЙЁРГАРЛИК

МАШҒУЛОТЛАРИДА ПЕДАГОГИК ВА ИННОВАЦИОН ТЕХНОЛОГИЯЛАРНИ ҚЎЛЛАШ ВА

УЛАРНИНГ ЎЗИГА ХОС ТОМОНЛАРИ Science and innovation, 1(B3), 432- 434

10.

Sharipova Nodira Shavkat Qizi, . (2024). TEACHING ENGLISH TO YOUNG LEARNERS

USING CLIL METHOD IN CLASS. International Journal of Pedagogics, 4(06), 161–164.

https://doi.org/10.37547/ijp/Volume04Issue06-29

.

11.

Abdurasulov, J. (2024). PEDAGOGICAL PSYCHOLOGICAL ASPECTS OF MILITARY

PATRIOTIC EDUCATION IN GENERAL SECONDARY EDUCATIONAL INSTITUTIONS. В
INTERNATIONAL BULLETIN OF APPLIED SCIENCE AND TECHNOLOGY (Т. 4, Выпуск 7, сс.

38–40). Zenodo.

https://doi.org/10.5281/zenodo.12721051

12.

Аbdurasulov J. 2024. HARBIY PEDAGOGIKANING BOSHQA FANLAR BILAN

ALOQASI.

Молодые ученые

. 2, 6 (фев. 2024), 48–52.

13.

Jo‘rayev , S. ., & Abdurasulov, J. (2024). SUBJECT, TASKS AND CONTENT OF STUDYING

THE BASICS OF MILITARY-PATRIOTIC EDUCATION. Академические исследования в

современной науке, 3(7), 149–153.извлечено.

14.

Абдурасулов, Ж. (2022). ИСПОЛЬЗОВАНИЕ ИНФОРМАЦИОННЫХТЕХНОЛОГИЙ В

УСВОЕНИИ УРОКОВ ИСТОРИИ.

15.

Abduqodirova, D. и Abdurasulov, J. 2025. YOSHLARDA HARBIY-VATANPARVARLIK

TUYG‘USINI TAKOMILLASHTIRISHNING PSIXOLOGIK HUSUSIYATLARI.

Педагогика и

психология в современном мире: теоретические и практические исследования

. 4, 1 (янв.

2025), 50–53.

16.

Жўраев , Ш. ., & Абдурасулов , Ж. (2024). ҲАРБИЙ ЖАМОАДАГИ ИЖТИМОИЙ ФИКР.

Журнал академических исследований нового Узбекистана, 1(2), 97–103. извлечено от

https://in-academy.uz/index.php/yoitj/article/view/28151

.

61

17.

Abdurasulov , J. (2022). HARBIY KOMPETENTSIYA KURSANTNING KASBIY

MAHORATINI 54 SHAKLLANTIRISHNING KALITI SIFATIDA. Евразийский журнал

социальных наук, философии и культуры, 2(11), 231–234. извлечено от

https://in-

academy.uz/index.php/ejsspc/article/view/5326

18.

Abdurasulov , J. 2022. CHAQIRUVGA QADAR BOSHLANGʼICH TAYYORGARLIK FANI

OʼQITUVCHISIGA QOʼYILADIGAN TALABLAR.

Евразийский журнал академических

исследований

. 2, 11 (окт. 2022), 983–988.

19.

Абдурасулов , Ж. (2024). ҲАРБИЙ ЖАМОАНИНГ ПСИХОЛОГИК АСПЕКТЛАРИ.

Бюллетень педагогов нового Узбекистана, 2(2), 59–65
20.

Abduqodirova Dilobarbonu Erkinjon Qizi TALABALARDA PSIXOLOGIK STRESSNI

YENGISH // YOPA. 2025. №2. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/talabalarda-psixologik-

stressni-yengish (дата обращения: 02.04.2025).

21.

K.O. Arzibayev, V.Sh.Rahimov Effects On Performance By Electronic Training Equipment

For Young Karatists. «Psychologi and education» Journal (2021) 58(2): 11488-11490 ISSN:

00333077
22.

K.O. Arzibayev, V.Sh.Rahimov Influence of Basketball on the Mental and Physical

Development of the Personality. «International Journal of Future of Generation
Communication and Networking » Vol. 14. No. 1. (2021). pp. : 768-772 ISSN: 2233-7857

IJFGCN

23.

Arzibaev, K. O., & Rafiqov, A. U. (2021). THE ROLE OF MATHEMATICS IN SPORTS. In

АКТУАЛЬНЫЕ ПРОБЛЕМЫ ФИЗИЧЕСКОЙ КУЛЬТУРЫ И СПОРТА В СОВРЕМЕННЫХ

СОЦИАЛЬНО-ЭКОНОМИЧЕСКИХ УСЛОВИЯХ (pp. 5-8).
24.

Arzibaev, K. O., & Tanikulova, Z. R. (2021). MECHANISMS FOR IMPROVING THE LEGAL

KNOWLEDGE OF ATHLETES. In АКТУАЛЬНЫЕ ПРОБЛЕМЫ ФИЗИЧЕСКОЙ КУЛЬТУРЫ И

СПОРТА В СОВРЕМЕННЫХ СОЦИАЛЬНО-ЭКОНОМИЧЕСКИХ УСЛОВИЯХ (pp. 117-119).

25.

Arzibaev, K. O., & Elmurodova, M. U. (2021). DEVELOPMENT IN SPORTS USING UNIQUE

TECHNIQUES. In АКТУАЛЬНЫЕ ПРОБЛЕМЫ ФИЗИЧЕСКОЙ КУЛЬТУРЫ И СПОРТА В

СОВРЕМЕННЫХ СОЦИАЛЬНО-ЭКОНОМИЧЕСКИХ УСЛОВИЯХ (pp. 3-5).

26.

ARZIBAYEV, Q. (2024). O ‘SMIR SPORTCHILARDA MAQSADGA ERISHISH

MOTIVATSIYASI TADQIQI. News of the NUUz, 1(1.9), 54-57.
27.

Арзибаев, К. О. (2015). РОЛЬ МОТИВАЦИИ В ЕДИНОБОРСТВЕ. Наука и мир, (3-3),

103-105.

28.

Арзибаев, К. О., & Аралов, С. А. (2016). КОНСТИТУЦИОННЫЕ ОСНОВЫ

ОБРАЗОВАНИЯ В УЗБЕКИСТАНЕ. Наука и мир, 3(1), 53-54.
29.

Арзибаев, Қ. О., & Акбарова, Д. Р. (2016). Проблема здорового образа жизни в

исследованиях. Наука и мир, (3-3), 77-78.

30.

Арзибаев, К. О. (2013). МОТИВАЦИЯ ДОСТИЖЕНИЯ КАК ВАЖНЫЙ ФАКТОР

СПОРТИВНОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ. SCIENCE AND WORLD, 93.

31.

Арзибаев, К., & Бердалиева, Ю. (2013). ВЛИЯНИЕ МЕЖЛИЧНОСТНЫХ ОТНОШЕНИЙ

НА МОТИВАЦИЮ ЮНЫХ СПОРТСМЕНОВ. SCIENCE AND WORLD, 14.

32.

Arzibayev, Q. (2023). THE PROBLEM OF MOTIVATION OF SPORT ACTIVITY IN THE

ANALYSIS. European journal of education and applied psychology, (2), 82-89.
33.

Arzibayev, Q. (2023). THE APPEARANCE OF MOTIVES FOR SPORTS ACTIVITY IN

ANALYSIS. Modern Science and Research, 2(10), 694-704.

34.

Arzibayev, K. O., & Aralov, S. A. (2016). Physical culture and social importance of sport in

educating the young by the principles National Concept. In Scientific achievements of the third

millennium (pp. 23-24).

35.

Arzibayev, Q. (2023). О‘smir sportchilarda sport bilan shug‘ullanish motivlarini

О‘rganish. Sport ilm-fanining dolzarb muammolari, 1(3), 18-25.