`
4
ZAMONAVIY AMALIY ILOVALAR VA KOMPYUTER LINGVISTIKASI
Qo‘ymurodova Gulmira Muxtorjonovna
University of Business and Science
Til va adabiyot ta’limi kafedrasi o‘qituvchisi
Namangan, O‘zbekiston
Email: gulmiraqoymuradova@gmail.com
Tel.raqam: +998-93-953-55-40
https://doi.org/10.5281/zenodo.15657942
Annotatsiya:
Ushbu maqolada kompyuter lingvistikasi fanining shakllanishi, nazariy
asoslari va zamonaviy amaliy ilovalari haqida keng qamrovli ma'lumotlar berilgan. O‘zbek
tilshunosligida bu yo‘nalishning qo‘llanilishi, xorijiy va mahalliy yondashuvlar taqqoslab
o‘rganiladi. Kompyuter lingvistikasi asosida ishlab chiqilgan dasturiy vositalar, ularning ishlash
prinsiplari, imkoniyatlari va kamchiliklari ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, ushbu maqolada o‘zbek
tili uchun yaratilayotgan korpuslar, avtomatik analizatorlar, tarjima tizimlari va boshqa NLP
vositalarining hozirgi holati va istiqbollari yoritiladi.
Kalit so‘zlar:
kompyuter lingvistikasi, tabiiy tilni qayta ishlash, sun’iy intellekt,
morfologik tahlil, o‘zbek tilshunosligi, avtomatik tarjima, korpus lingvistika, til texnologiyalari.
COMPUTATIONAL LINGUISTICS: THEORETICAL FOUNDATIONS AND
PRACTICAL APPLICATIONS
Qo‘ymurodova Gulmira Muxtorjonovna
University of Business and Science
Lecturer at the Department of Language and Literature Education
Namangan, Uzbekistan
Email: gulmiraqoymuradova@gmail.com
Phone: +998-93-953-55-40
Abstract:
This article provides a comprehensive overview of the formation of the field of
computational linguistics, its theoretical foundations, and modern practical applications. The
application of this field in Uzbek linguistics is examined through a comparison of foreign and
local approaches. The article reviews software tools developed based on computational
linguistics, their working principles, capabilities, and limitations. It also highlights the current
state and prospects of language resources being developed for the Uzbek language, such as
corpora, automatic analyzers, translation systems, and other NLP tools.
Keywords:
computational linguistics, natural language processing, artificial intelligence,
morphological analysis, Uzbek linguistics, machine translation, corpus linguistics, language
technologies.
КОМПЬЮТЕРНАЯ ЛИНГВИСТИКА: ТЕОРЕТИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ И
ПРАКТИЧЕСКИЕ ПРИМЕНЕНИЯ
Куймурадова Гульмира Мухторжоновна
Университет бизнеса и науки
Преподаватель кафедры языкового и литературного образования
Наманган, Узбекистан
Email: gulmiraqoymuradova@gmail.com
Тел.: +998-93-953-55-40
`
5
Аннотация
: В данной статье представлена всесторонняя информация о
формировании науки компьютерной лингвистики, её теоретических основах и
современных практических приложениях. Рассматривается применение данного
направления в узбекском языкознании, проводится сопоставление зарубежных и
отечественных подходов. Анализируются программные средства, разработанные на
основе компьютерной лингвистики, их принципы работы, возможности и недостатки.
Также в статье освещается текущее состояние и перспективы таких средств для
узбекского языка, как корпуса, автоматические анализаторы, системы перевода и
другие инструменты обработки естественного языка (NLP).
Ключевые слова:
компьютерная лингвистика, обработка естественного языка,
искусственный интеллект, морфологический анализ, узбекское языкознание,
машинный перевод, корпусная лингвистика, языковые технологии.
Kirish
Zamonaviy texnologiyalar tilshunoslik fanining ko‘plab sohalariga yangicha
yondashuvlarni olib keldi. Xususan, kompyuter lingvistikasi tabiiy tilda ishlovchi dasturiy
vositalarni yaratishda, inson-kompyuter o‘rtasidagi muloqotni avtomatlashtirishda, sun’iy
intellekt tizimlarini rivojlantirishda muhim rol o‘ynamoqda. Bu soha nafaqat texnik
imkoniyatlar bilan, balki tilning ichki qonuniyatlarini algoritmlashtirish orqali ham tilshunoslik
nazariyasiga xizmat qilmoqda. O‘zbek tilshunosligi uchun ham bu yo‘nalish katta imkoniyatlar
eshigini ochmoqda, shuningdek, milliy tilni raqamli muhitga olib chiqish uchun nazariy va
amaliy asoslar yaratmoqda.
1. Kompyuter lingvistikasi va uning nazariy asoslari
Kompyuter lingvistikasining nazariy poydevori klassik lingvistika va matematik til
nazariyasi asosida shakllangan. 1950–60 yillarda avtomatik tarjima ustida olib borilgan ilk
tajribalar bu yo‘nalishni mustaqil fan sifatida ajratib chiqdi. Formal grammatika (Xomsky),
Markov modellari, statistik yondashuvlar, semantik tarmoqlar kabi nazariyalar asos qilib
olindi. Nazariy asoslar fonetik, morfologik, sintaktik, semantik va pragmatik darajalarda ishlab
chiqiladi. Masalan, morfologik analiz til birliklarini morfemalarga ajratishga asoslanadi,
sintaktik analiz esa gap tuzilmasini strukturaviy jihatdan tahlil qiladi. Bu modellarning har biri
dasturiy vositalarda muhim ahamiyat kasb etadi.
2. Kompyuter lingvistikasi yo‘nalishlari va amaliy ilovalari
Kompyuter lingvistikasi o‘z ichiga keng doiradagi yo‘nalishlarni oladi. Eng muhim
yo‘nalishlardan ba'zilari quyidagilardir: 2.1. Avtomatik tarjima – turli tillar o‘rtasida matnni
tarjima qiluvchi dasturlar. Google Translate, Yandex Translate, DeepL kabi tizimlar neyron
tarmoqlarga asoslanadi. 2.2. Nutqni matnga gapirgan nutqni matnga avtomatik aylantiruvchi
dasturlar. Bu texnologiyalar Siri, Google Assistant, Microsoft Azure kabi xizmatlarda
qo‘llaniladi. 2.3. Matndan nutq yaratish – matn asosida sun’iy nutq hosil qilish (TTS). 2.4.
Semantik analiz – matnning ma’nosini tushunishga xizmat qiluvchi tizimlar. Masalan, sentiment
tahlili, kontekstual tarjima. 2.5. Chatbotlar – sun’iy intellekt yordamida foydalanuvchi bilan
muloqot qiluvchi dasturiy vositalar. 2.6. Til korpuslari – til materiallari bazasi. Korpuslar
asosida leksik, morfologik, sintaktik tahlillar amalga oshiriladi. 2.7. Avtomatik grammatik tahlil
– grammatik xatolarni aniqlovchi va tuzatuvchi tizimlar.
3. O‘zbek tilshunosligida kompyuter lingvistikasi tadqiqotlari
`
6
O‘zbek tilida kompyuter lingvistikasi sohasida tadqiqotlar so‘nggi o‘n yillikda faol olib
borilmoqda. Quyidagi yo‘nalishlarda muhim ishlar amalga oshirilgan: 3.1. Morfologik
analizatorlar: M. Jo‘rayev tomonidan ishlab chiqilgan o‘zbek tili morfanalizatori agglutinativ
tillarning murakkab tuzilmasini hisobga olgan holda yaratilgan. 3.2. Formal grammatika: A.
Madvaliyev o‘zbek tilining strukturaviy tahlilini formal grammatika asosida tavsiflagan. 3.3.
O‘zbek til korpusi: N. Mahmudov boshchiligida o‘zbek adabiy tilining elektron korpusi
yaratilmoqda. 3.4. Sinfiy analiz va so‘z yasalishi: O‘zMU va TATU olimlari tomonidan so‘z
turkumlarini aniqlovchi dasturlar yaratilgan. 3.5. Mashinaviy tarjima: eksperimental tarzda
o‘zbek-ingliz tarjima tizimlari ishlab chiqilgan.
4. Amaliy dasturlar va ularning tahlili
Quyidagi amaliy dasturlar o‘zbek tili uchun ishlab chiqilgan yoki moslashtirilgan: - O‘zbek
Morf Analizator – so‘zning asosini, affikslari va grammatik kategoriyalarini ajratib beradi. -
UzbekWordNet – o‘zbekcha sinonimlar tarmog‘i. - UzbekBERT – neyron tarmoq asosidagi til
modeli. - O‘zbek tilini tanuvchi chatbot – eksperimental model sifatida ishlab chiqilgan. -
O‘zbekcha TTS va ASR tizimlari – nutqni sintetik tarzda yaratish yoki tanish imkonini beradi.
Ushbu dasturlar ilmiy asosda yaratilgani va korpus lingvistikasi bilan integratsiyalashganligi
ularning samaradorligini oshiradi.
5. Kompyuter lingvistikasi istiqbollari va muammolari
Kelajakda kompyuter lingvistikasi sohasida quyidagi yo‘nalishlarda faoliyatni
kuchaytirish zarur: - To‘liq huquqli o‘zbek til korpusini yaratish. - Mashinaviy tarjima sifati va
samaradorligini oshirish. - Sun’iy intellekt asosida o‘zbek tilini tushunadigan tizimlar ishlab
chiqish. - Lug‘aviy va sintaktik tahlil modellarini chuqurlashtirish. - Kompyuter lingvistikasini
maktab va oliy ta’lim tizimiga integratsiyalash. Asosiy muammolar: yetarli til resurslarining
yo‘qligi, korpuslarning to‘liq yaratilmaganligi, xalqaro standartlarga moslashmagan modellar
va malakali mutaxassislar yetishmovchiligi.
Xulosa
Kompyuter lingvistikasi tilshunoslik va texnologiya chorrahasida joylashgan muhim
fandir. U o‘zbek tilining raqamli muhitdagi rivojlanishida, zamonaviy dasturlar, tarjima
vositalari, til korpuslari yaratishda beqiyos ahamiyat kasb etadi. Bu sohada olib borilayotgan
ilmiy izlanishlar va amaliy ishlanmalar orqali o‘zbek tilini sun’iy intellekt tizimlariga
moslashtirish imkoniyati paydo bo‘lmoqda. Kelgusida bu borada ko‘proq resurslar, ilmiy
tadqiqotlar va xalqaro hamkorlik zarur.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Madvaliyev A. Kompyuter lingvistikasi va o‘zbek tili grammatikasi. – Toshkent: O‘zMU,
2019.
2.
Yo‘ldoshev B. Zamonaviy lingvistika va axborot texnologiyalari. – Filologiya jurnali, 2020,
№2.
3.
Jo‘rayev M. O‘zbek tilining morfologik analizatori: loyiha va natijalar. – Til va adabiyot,
2021.
`
7
4.
Mahmudov N. Zamonaviy o‘zbek adabiy tili. – Toshkent: Fan, 2018.
5.
Jurayev I., Ruziboyev D. O‘zbek tili uchun NLP vositalari. – TATU maqolalari to‘plami,
2022.
6.
Norqulov B. Til texnologiyalarining nazariy asoslari. – Toshkent, 2023.
7.
Chomsky N. Syntactic Structures. – Mouton, 1957.
8.
Jurafov R. Mashinaviy tarjimaning asosiy muammolari. – TATU, 2021.
