`
161
KORROZIYAGA CHIDAMLI KONSTRUKSION MATERIALLAR VA ULARNI
HIMOYALASH USULLARI
Nuridillayeva Shaxrizoda Mirdiyor qizi
Qarshi davlat universiteti Pedagogika fakulteti
1-kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15703868
Annotatsiya:
Mazkur ishda korroziyaga uchraydigan konstruksion materiallar va
ularning himoya usullari ilmiy-nazariy jihatdan o‘rganilgan. Metall va metallsiz
materiallarning korroziyaga qarshi chidamlilik darajalari, ularning fizik-kimyoviy xossalari
hamda sanoat muhitida ishlatilish xususiyatlari tahlil qilingan. Shuningdek, himoyalash
usullari — mexanik qoplamalar, bo‘yama, elektrokimyoviy himoya va kimyoviy
inhibitorlardan foydalanish imkoniyatlari ko‘rib chiqilgan. O‘zbekiston sanoatida korroziyaga
qarshi kurashish bo‘yicha olib borilayotgan chora-tadbirlar, mavjud muammolar va istiqbolli
echimlar haqida fikr yuritilgan.
Kalit so‘zlar:
korroziya, konstruksion materiallar, korroziyaga chidamlilik,
zanglamaydigan po‘lat, himoya usullari, elektrokimyoviy himoya, inhibitorlar, sanoat
muhitlari
Kirish
Zamonaviy sanoat va qurilish sohalarida ishlatiladigan konstruksion materiallarning
mustahkamligi, ishonchliligi va uzoq xizmat muddati ishlab chiqarish jarayonlari
samaradorligini belgilovchi asosiy omillardan biridir. Ayniqsa, metall materiallarning
korroziyaga uchrashi muammosi bugungi kunda global miqyosda dolzarb bo‘lib, ularning fizik
va mexanik xossalarini yemiradi, texnik xavfsizlikni pasaytiradi va iqtisodiy yo‘qotishlarga
olib keladi.Bu jarayon har xil muhitlarda — namlik, kislotali yoki ishqorli muhitlarda, gazli
atmosferada va elektrohimik ta’sir ostida sodir bo‘ladi. Shu sababli korroziyaga chidamli
konstruksion materiallar tanlash va ularni himoyalash usullarini ishlab chiqish har qanday
texnologik loyihada muhim hisoblanadi. Shuningdek, materiallarni korroziyadan
himoyalashning zamonaviy usullari — mexanik va kimyoviy qoplamalar, inhibitorlar,
elektrokimyoviy himoya kabi yo‘llar chuqur o‘rganiladi. O‘zbekiston sharoitida bu
yo‘nalishdagi muammolar va ularni bartaraf etish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqiladi.
Asosiy qism
:
Korroziyaga chidamli materiallar va qoplamalar energiya ishlab chiqarish
samaradorligini oshirish va chiqindilardan energiya ishlab chiqaradigan korxonalarda texnik
xizmat ko'rsatishni kamaytirish uchun kalit hisoblanadi. Bug’ harorati oshishi bilan korroziya
muhiti tobora kuchayib boradi. 400 ° C dan yuqori haroratli va 3,9 MPa dan yuqori bosimli
bug 'chiqindili qozonlarda juda bardoshli korroziyaga chidamli materiallar va qoplamalar
yordamida mumkin bo'ladi, masalan, Al/80Ni20Cr qotishmasidan termal purkagich, HVOF
bilan püskürtülmüş NiCrSiB qotishmasi, qotishma 16S va 132 suv uchun qotishma.
zanglamaydigan po'latlar, yuqori Cr Mo-Ni asosli qotishmalar va yuqori Si-Cr-Ni-Fe
qotishmalari o'ta qizdiruvchi quvurlar uchun keng qo'llaniladi. Bundan tashqari, sermet va
keramika materiallaridan foydalangan holda yuqori chidamlilik qoplamalari yuqori haroratli
super isitgichlarga qo'llanilgan.Ushbu bobda korroziyaga chidamli materiallar va qoplama
texnologiyalari va ularning so'nggi 30 yil ichida chiqindidan energiya ishlab chiqarishda
`
162
qo'llanilishi, qotishmalarning korroziya mexanizmlari, buzadigan amallar qoplama
qatlamlarining buzilish mexanizmlari va korroziyaga chidamli materiallar va qoplamalarni
rivojlantirishning kelajakdagi istiqbollari tavsiflanadi. Zanglamaydigan po'latlar korroziyaga
chidamli materiallar bo'lib, ularda oz miqdorda uglerod (odatda 0,08-0,25%) va yuqori
konsentratsiyali xrom (12-26%) va ba'zan nikel (taxminan 22% gacha). Turli xil mexanik
xususiyatlarga ega zanglamaydigan po'latlarning bir nechta sinflari mavjud va ularning
oquvchanligi keng doirani (200-2000 MPa) qamrab oladi. Yog'ingarchilik bilan
qattiqlashuvchi (PH) zanglamaydigan po'latlar aerokosmik ilovalarda, ayniqsa yuqori quvvat
va mukammal korroziyaga chidamlilik talab qilinadigan joylarda tobora ko'proq
foydalanilmoqda.Mavjud ko'plab po'latlardan samolyotlarda eng ko'p ishlatiladigan o'rta
uglerodli past qotishma po'latlar, maraj po'latlari va PH zanglamaydigan po'latdir.
Samolyotlarda qo'llaniladigan bir nechta po'latlarning (ammo barcha navlarning emas)
qotishma tarkibi va mexanik xususiyatlari mavjud.
Titan qotishmalari dengiz suvi xizmatida eng korroziyaga chidamli materiallardan
biridir. Dengiz suvidagi umumiy korroziya darajasi juda past, masalan, 0,8 nm yil−1,139
ajablanarli emas, u ko'pincha "nol" deb xabar qilinadi. Titan qotishmalari atrof-muhit
haroratida barcha dengiz muhitida chuqurchalar va yoriqlar korroziyasiga qarshi
immunitetga ega. Shunday qilib, atmosfera, chayqalish, suv oqimi, suvga cho'mish yoki loy
zonalarida mahalliy korroziyaga duch kelmaydi. Titan biofoulingga chidamli emas. Shu
sababli, uglerodli po'lat, zanglamaydigan po'lat va alyuminiy qotishmalariga o'xshash
makrofouling qo'shimchalari odatda titanium qotishmalarida ham kuzatiladi. Biroq, boshqa
qotishmalardan farqli o'laroq, biofouling yoki har qanday loy konlari ostida titanning mahalliy
korroziyasi yo'q. Atrof-muhit haroratidagi dengiz suvida juda yuqori korroziyaga chidamliligi
tufayli titan uchun korroziyaga ruxsat talab etilmaydi. Shunday qilib, titan issiqlik
almashinuvchi ilovalari uchun keng qo'llaniladi, ayniqsa qobiqli va quvurli issiqlik
almashtirgichlarda retubing. 1-darajali titanium yuqori korroziyaga chidamliligi va oson
ishlab chiqarish xususiyatlari tufayli plastinka va ramka issiqlik almashtirgichlari uchun eng
yaxshi tanlov materialidir. Biroq, talab katta bo'lganligi sababli, hozirda butun dunyo bo'ylab
1-sinf titan tanqisligi mavjud. Ni-Cr-Mo qotishmalari va superostenitik zanglamaydigan
po'latlar kabi boshqa materiallar muqobil sifatida baholanmoqda.
Korroziya - bu turli xil materiallar va tuzilmalarga ta'sir qiladigan, ularning ishlash
muddatini qisqartiradigan va jiddiy xavfsizlik xavfini keltirib chiqaradigan keng tarqalgan
muammo. Ushbu muammoni bartaraf etish uchun olimlar va muhandislar turli xil korroziyali
moddalarning zararli ta'siriga qarshi turish uchun mo'ljallangan turli xil korroziyaga chidamli
materiallarni ishlab chiqdilar. Zanglamaydigan po'lat kabi an'anaviy materiallardan sopol
qoplamalar kabi ilg'or echimlarga qadar biz har birining ijobiy va salbiy tomonlarini
muhokama qilamiz va ulardan eng yaxshi foydalaniladigan ilovalarni ta'kidlaymiz.
Korroziya reaktsiyasi - bu material va uning atrof-muhit o'rtasida sodir bo'ladigan
kimyoviy reaktsiya. Korroziya reaktsiyalari namlik, yuqori harorat va mexanik kuchlanish
kabi turli omillar bilan boshlanishi mumkin. O'ziga xos reaktsiya materialning turiga, korroziy
muhitga va boshqa omillarga bog'liq. Odatda, korroziya reaktsiyalari elektronlarni
materialdan atrof-muhitga o'tkazishni o'z ichiga oladi, bu material yuzasida oksid yoki boshqa
`
163
birikma hosil qiladi. Bu jarayon materialning zaiflashishiga va oxir-oqibat
muvaffaqiyatsizlikka olib keladi.
Umuman olganda, korroziya tezligiga materialning tarkibi, atrof-muhitning harorati va
namligi, korroziy moddalarning mavjudligi va mexanik kuchlanish darajasi kabi bir qancha
omillar ta'sir qiladi. Korroziya reaktsiyalariga ta'sir etuvchi omillarni tushunish amaliy
dasturlarda korroziyani bashorat qilish va yumshatish uchun juda muhimdir.Agar material
ma'lum bir muhitning zararli ta'siriga bardosh bera olsa, korroziyaga chidamli hisoblanadi.
Materialning korroziyaga chidamliligiga bir qancha omillar ta'sir qiladi:
Kimyoviy tarkibi: Ba'zi materiallar kimyoviy tarkibga ega, bu ularni tabiiy ravishda
korroziyaga chidamli qiladi. Masalan, zanglamaydigan po'latdan xrom mavjud bo'lib, u sirtda
himoya oksidi qatlamini hosil qiladi, bu esa keyingi korroziyani oldini oladi.
Passivatsiya: zanglamaydigan po'lat kabi ba'zi materiallar havo yoki suv ta'sirida
ularning yuzasida himoya oksidi qatlami hosil qiladi, bu esa keyingi korroziyani oldini oladi.
Bu jarayon passivatsiya deb ataladi.
Qoplamalar: bo'yoq yoki galvanizli qatlam kabi himoya qoplamasini qo'llash material va
atrof-muhit o'rtasida to'siqni ta'minlaydi va korroziya ehtimolini kamaytiradi.
Elektrokimyoviy reaktsiyalarga qarshilik: Ba'zi materiallar elektrokimyoviy
reaktsiyalarga yuqori qarshilikka ega, bu esa korroziyaning paydo bo'lishini oldini oladi. Misol
uchun, alyuminiy elektron o'tkazish uchun yuqori potentsialga ega, bu uning korroziyaga
moyilligini kamaytiradi.
Mexanik xususiyatlar: Ba'zi materiallar yuqori quvvat va qattiqlik kabi mexanik
xususiyatlarga ega bo'lib, ularni korroziyaga nisbatan kamroq sezgir qiladi.
TMT barlari: So'nggi yillarda korroziyaga chidamliligi yaxshilangan TMT barlaridan
foydalanish qurilishda tobora ommalashib bormoqda. Hindistonda TMT barlari ko'pincha
mahalliy tilda "saria" deb ataladi. Yuqori sifatli TMT barlari juda egiluvchan, kuchli va
korroziyaga chidamli. TMT barlari korroziyaga chidamliligi ularning yuzasida himoya oksidi
qatlami mavjudligiga bog'liq. Ularni ishlab chiqarish jarayonida TMT barlari yuqori haroratga
va tez sovutishga duchor bo'ladi. TMT barining tashqi qatlamini qattiqlashishiga olib keladi.
Shuningdek, sovutish jarayoni tufayli TMT barining yuzasida oksid qatlami hosil bo'ladi.
Ushbu oksid qatlami havo, namlik yoki boshqa korroziy materiallarning po'latning tagiga
kirishiga to'sqinlik qiladigan tabiiy to'siq bo'lib xizmat qiladi.Korroziya po'lat
konstruktsiyalarda, ayniqsa namlik, kimyoviy moddalar va o'zgaruvchan harorat ta'sirida
buzilishlarni tezlashtirishi mumkin bo'lgan sanoat muhitida keng tarqalgan muammo
hisoblanadi. Po'latni onlayn xarid qiladigan MSME'lar uchun po'latni korroziyadan qanday
himoya qilishni tushunish ularning tuzilmalarining uzoq umr va mustahkamligini ta'minlash
uchun juda muhimdir. Issiq haddelenmiş po'lat, Oldindan bo'yalgan Galvalume Steel (PPGL),
Galvalume Steel (GL) va Galvanizli tekis po'lat (GP) kabi materiallarni diqqat bilan tanlab,
to'g'ri ishlov berishni qo'llash orqali siz korroziya xavfini samarali ravishda kamaytirishingiz
mumkin. Bu erda po'lat konstruktsiyalarni korroziyadan himoya qilish bo'yicha ba'zi
maslahatlar va usullar mavjud.
1. To'g'ri materialni tanlash:Tegishli po'lat turini tanlash korroziyadan himoya
qilishning birinchi chizig'idir. Turli xil po'lat materiallar tarkibi va qoplamalariga qarab turli
darajadagi qarshilikni taklif qiladi: Issiq haddelenmiş po'lat: issiq haddelenmiş po'lat o'zining
`
164
mustahkamligi va egiluvchanligi bilan mashhur bo'lsa-da, ishlov berilmasa, korroziyaga
ko'proq moyil bo'ladi. Himoya qoplamalarini qo'llash yoki issiq haddelenmiş po'latni
galvanizatsiyalash uning zangga chidamliligini sezilarli darajada oshirishi va xizmat
muddatini uzaytirishi mumkin, ayniqsa tashqi yoki nam muhitda.
PPGL: oldindan bo'yalgan galvalume po'lat sink bilan qoplangan va keyin korroziyaga
qarshi qo'shimcha himoya qatlamini qo'shish uchun bo'yalgan. Sink qoplamasi qurbonlik
qatlami bo'lib, po'latni zangdan himoya qiladi, uning ostidagi metall o'rniga korroziyaga
uchraydi. Qo'shimcha bo'yoq qatlami qo'shimcha himoyani ta'minlaydi va chidamlilikni
oshirish bilan birga estetik talablarni qondirish uchun moslashtirilishi mumkin.
Gl: galvalume po'lat alyuminiy va sink qotishmasi bilan qoplangan, korroziyaga
mukammal qarshilik ko'rsatadi. Qoplamadagi alyuminiy oksidlanish va zangga qarshi turish
qobiliyatini oshiradi, bu esa namlik yoki sho'rlanish darajasi yuqori bo'lgan muhitlar, masalan,
qirg'oq hududlari uchun ajoyib tanlovdir. Galvalume po'lati korroziyaga chidamlilik va estetik
jozibadorlikni silliq, aks ettiruvchi sirt bilan muvozanatlashtiradi.Po'lat konstruktsiyalarni
muntazam ravishda saqlash va tekshirish korroziyani erta aniqlash va tezkor aralashuv
uchun juda muhimdir.
Muntazam tekshiruvlar: zang dog'lari, rang o'zgarishi yoki qabariq bo'yoq kabi
korroziya belgilarini muntazam tekshirib turing. Erta aniqlash o'z vaqtida ta'mirlash imkonini
beradi va keyingi buzilishning oldini oladi.
Tozalash va sirtni tayyorlash: po'lat yuzalarni toza va axloqsizlik, qoldiq va
ifloslantiruvchi moddalardan tozalash korroziya xavfini kamaytirishi mumkin. Muntazam
ravishda po'lat konstruktsiyalarni yuvish, ayniqsa tuz yoki kimyoviy ta'sirga moyil bo'lgan
joylarda, korroziy elementlarning sirtga joylashishini oldini olishga yordam beradi.
Xulosa
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, korroziya konstruksion materiallarning xizmat
muddatini qisqartiruvchi, texnik xavfsizlik va iqtisodiy samaradorlikka salbiy ta’sir
ko‘rsatuvchi asosiy omillardandir. Ayniqsa, metall materiallar agressiv sanoat muhitlarida tez
yemirilishga uchraydi.
Korroziyaga chidamli materiallar — jumladan, zanglamaydigan po‘latlar, alyuminiy va
uning qotishmalari, plastmassalar va boshqa zamonaviy konstruksion materiallar —
korroziyani sekinlashtirish yoki oldini olishda muhim ahamiyatga ega.Shuningdek,
materiallarning himoya darajasini oshirish uchun mexanik qoplamalar, bo‘yoq qatlamlari,
elektrokimyoviy himoya (katodik va anodik), hamda kimyoviy inhibitorlar kabi samarali
usullar mavjud.O‘zbekiston sanoati uchun bu yo‘nalish dolzarb bo‘lib, mavjud inshoot va
qurilmalarning uzoq muddat xizmat qilishi, texnik xavfsizlikni ta’minlash hamda texnik
xizmat xarajatlarini kamaytirish uchun korroziyaga qarshi kurashish texnologiyalarini keng
joriy etish muhimdir.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Gannon, E.J. and Cady, P.D. (1992). Condition Evaluation of Concrete Bridges Relativeto
`
165
Reinforcement Corrosion, Volume 1: State of the Art of Existing Methods (Strategic Highway
Research Program, Washington DC,
2.
Hime, W. and Erlin, B. (1987). “Some Chemical and Physical Aspects of Phenomena
Associated With Chloride-Induced Corrosion,” Corrosion, Concrete, and Chlorides –
SteelCorrosion in Concrete: Causes and Restraints, SP-102, American Concrete
Institute,Detroit, MI,
3.
Holm, J. (1987). “Comparison of the Corrosion Potential of Calcium Chloride and a
Calcium Nitrate-Based Non-Chloride Accelerator – A Macro-Cell Corrosion Approach,”
Corrosion,Concrete, and Chlorides – Steel Corrosion in Concrete: Causes and Restraints
American Concrete Institute, Detroit, MI
4.
Fraczek, J. (1987). “A Review of Electrochemical Principles as Applied to Corrosion of
Steelin a Concrete or Grout Environment,” Corrosion, Concrete, and Chlorides –
SteelCorrosion in Concrete: Causes and Restraints (SP-102), American Concrete
Institute,Detroit, MI
5.
Corrosion
Resistant
Material
https://www.sciencedirect.com/topics/chemistry/corrosion-resistant-material
6.
TESSA
AXSOM
Top-Performing
Corrosion-Resistant
Materials
https://t.me/c/2561070747/31
7.
Volume Corrosion-resistant structural materials for modernization and development of
new
equipment
in
the
petrochemicals
industry
https://link.springer.com/article/10.1134/S2070205112070088
