150
INTELLEKTUAL MULK HUQUQIDA TOVON UNDIRISH MEXANIZMINING
KAMCHILIKLARI YUZASIDAN MILLIY VA XORIJIY TAHLIL
Tursunaliyev Azizbek Baxodirjon o‘g‘li
Toshkent davlat yuridik universiteti magistri,
Toshkent, Oʻzbekiston
https://doi.org/10.5281/zenodo.15653773
Intellektual mulk huquqlari insonning ijodiy va aqliy faoliyat mahsulini himoya qilish
uchun muhimdir. Ular iqtisodiy rivojlanishning asosiy omillaridan biri bo‘lib, innovatsiyalarni
rag‘batlantiradi va ijodkorlarning huquqlarini ta’minlaydi. Biroq, intellektual mulk huquqida
tovon undirish mexanizmlari ko‘pincha qonuniy, ma’muriy va iqtisodiy muammolarga duch
keladi. O‘zbekistonda bu sohada davlat tomonidan tartibga solishning samaradorligini
baholashda universallashgan usullar yo‘qligi va boshqaruvdagi cheklovlar seziladi.
Qonunchilikdagi holatlarga nazar tashlaydigan bo‘lsak, O‘zbekiston Respublikasining
“Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar to‘g‘risida”gi qonuni 65-moddasiga muvofiq, zarar
yetkazilishi faktidan qat’i nazar, huquqbuzarlikning xususiyati va huquqbuzarning aybi
darajasidan kelib chiqib ish muomalasi odatlarini hisobga olgan holda zarar qoplanishi o‘rniga
bazaviy hisoblash miqdorining yigirma baravaridan ming baravarigacha miqdorda
to‘lanishi lozim bo‘lgan tovonni to‘lanishini
muallif tomonidan so‘ralishi, yoki “Tovar
belgilari, xizmat ko‘rsatish belgilari va tovar kelib chiqqan joy nomlari to‘g‘risida”gi qonunning
26-moddasiga asosan, tovar belgisidan uning egasining mutlaq huquqini buzgan holda
foydalanayotgan shaxslar tovar belgisi egasining talabiga ko‘ra yetkazilgan zararlarning o‘rnini
qoplashi shart. Tovar belgisining egasi o‘zining mutlaq huquqini buzgan holda tovar belgisidan
foydalanayotgan shaxsdan zararlarning qoplanishi o‘rniga
bazaviy hisoblash miqdorining
yigirma baravaridan ming baravarigacha miqdorda tovon to‘lashini talab qilishi mumkin
.
Bunda tovon zararlar yetkazilishi faktidan qat’i nazar, huquqbuzarlikning xususiyatidan va
tovar belgisi egasining mutlaq huquqini buzgan holda tovar belgisidan foydalanayotgan
shaxsning aybi darajasidan kelib chiqib, ish muomalasi odatlari hisobga olingan holda to‘lanadi.
Tovon miqdori taraflarning kelishuviga muvofiq yoki sud tomonidan belgilanadi
1
.
Bundan tashqari, O‘zbekiston Respublikasining “Ixtirolar, foydali modellar va sanoat
namunalari to‘g‘risida”gi qonuni 13-moddasiga muvofiq, patent egasi o‘zining mutlaq huquqini
buzgan holda sanoat mulki obyektidan foydalanayotgan shaxsdan zararlarning qoplanishi
o‘rniga
bazaviy hisoblash miqdorining yigirma baravaridan ming baravarigacha
miqdorda tovon to‘lashini talab qilishi mumkin
2
.
Bundan ko‘rinib turibdiki O‘zbek qonunchiligida intellektual mulk huquqlari buzilishi
uchun tovon miqdorini belgilovchi normativlar aniq emas. Bu normalar amaliy muammolarga
sabab bo‘ladi. Avvalo,
bazaviy hisoblash miqdori
(BHM) o‘zi yilma-yil o‘zgarib turadigan davlat
ko‘rsatkichi bo‘lib, uning amaldagi qiymati sifatli aniq ko‘rsatmaydi. Masalan, 2024-yilda BHM
= 340 ming so‘m bo‘lganligi sababli uning 1000 baravari 340 million so‘mga to‘g‘ri keladi.
Sudlarda “ming baravar” formulasi qo‘llanganda, haqiqiy zarar miqdori, muallifning ijodiy
mehnati qiymati, bozor sharoiti kabilar to‘liq hisobga olinmay qolmoqda. Sohaga oid
huquqshunoslarning ta’kidlashicha, hozircha O‘zbekistonda intellektual mulkni himoya qilish
1
Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 11.09.2024-y., 03/24/959/0698-son.
2
Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 11.09.2024-y., 03/24/959/0698-son.
151
bo‘yicha sud amaliyoti to‘la shakllanmagan, qonunda berilgan bunday umumiy miqdorlar sud
tomonidan turlicha talqin qilinmoqda
3
.
Amaliyotda tovon miqdorini “adolatli” belgilash borasida noaniqliklar yuzaga kelmoqda.
Ommaviy intervyularga ko‘ra, O‘zbekistonda hozircha faqat tovar belgilari bo‘yicha ayrim sud
ishlari yo‘lga qo‘yilgan; mualliflik va sanoat mulki huquqlari bo‘yicha ishlar esa juda kam. Bu
vaziyatda muallif va patent egalarining da’volari qanday ko‘rib chiqilishi, qancha tovon
ajratilishi oldindan prognoz qilinmaydi. Ayrim yuqori “obroli” ishlar misolida sudlar katta
miqdordagi tovon belgilagan boʻlsa-da, boshqa hollarda tovon miqdori shartli yoki muloyim
bo‘lishi mumkin. Masalan, 2022-yilda shoira Usmon Azim san’atkori Sanjaydan 200 BHM (54
mln so‘m) va 40 mln so‘m ma’naviy zarar undirishni talab qilganida, sud bunga qarshi chiqib
to‘lovni to‘liq belgilad
4
i. Biroq, aksincha ham bo‘lishi mumkin: ayrim da’vogarliklar bo‘yicha
musiqiy asarning qadr-qimmati past baholangan yoki tovon kamaytirilgan deya shikoyatlar
mavjud. Umuman olganda, sudlar ijodiy mehnatni aniq baholash uchun shaffof me’yorlar ishlab
chiqilmagani va sud amaliyoti yetishmayotgani sababli hal qiluvchi qarorlar mantiqan izchil
emasligi kuzatilmoqda. Masalan, Adliya vazirligi bergan rasmiy ma’lumotga ko‘ra, 2022-yilda
mualliflik huquqi buzilishiga oid qariyb 80 ta shikoyat qabul qilingan
5
. Shu da’volarning
ayrimlarida sudlar kichik summalar yoki kechiktirilgan yondashuv tufayli to‘liq adolatli qaror
chiqarmagani iddao qilinadi.
Statistika va amaliy misollar
ga e’tibor qaratadigan bo‘lsak, mamlakatimizda
intellektual mulk sohasida tovon undirishga oid ma’lumotlar nisbatan kam e’lon qilinsa-da,
mavjud resurslardan ba’zi ko‘rsatkichlarni o‘rganish mumkin. Masalan,
2022-yilda mualliflik
huquqi buzilishi bo‘yicha qariyb 80 ta ariza
tushganligi ma’lum ekanligini keltirib o‘tdik. Shu
yilning o‘zida Adliya vazirligi mualliflik huquqini buzgan shaxslar reytingini e’lon qilgan: eng
katta miqdordagi tovon summalariga qarab tuzilgan ushbu ro‘yxatda quyidagilar bor:
Yulduz Usmonova
– shoira Yo‘lchi Ro‘ziyevdan o‘g‘irlangan “Xasta bo‘lma” she’ri
uchun
185 million so‘m
tovon;
“Farhod va Shirin” qo‘shiqlari
– Shoir Bobur Bobomurodga tegishli bir nechta asarlarga
ruxsatsiz foydalanib, sud ularni
130 million so‘m
to‘lab berishga hukm qilgan;
Sanjay (Sanjar Javberdiyev)
– shoir Usmon Azim “Karvon” she’ridan izinsiz
foydalangani uchun ulashib beriladigan
90 million so‘m
tovon miqdori belgilangan;
Jaloliddin Ahmadaliyev
– shoira Behzod Fazliddinning “Balosiz –…” degan she’ridan
litsenziyasiz foydalangani uchun
26 million so‘m
to‘liq to‘lab berishi haqida sud qarori
chiqqan
6
.
Boshqa mashhur ishlar ham bor: masalan, bastakor Doston Ergashov sudga 500 million
so‘m talab qilib ariza bergan, ammo tomonlar kelishuv asosida da’voni qaytarib olgan
7
.
Umuman, ushbu misollar tovon summalari qanday tus olishi mumkinligini ko‘rsatadi. Shuni
aytish joizki, yuqoridagi qarorlar aholiga ochiq e’lon qilingan va ma’lumot OAV orqali keng
3
Kun.uz – Intellektual mulkka boylik deb qarash kerak – huquqshunos bilan suhbat
https://www.kun.uz/news/2021/05/
23/intellektual-mulkka-boylik-deb-qarash-kerak-huquqshunos-bilan-suhbat
4
Elektron manbaa:
https://daryo.uz/2022/02/04/sanjay-mualliflik-huquqini-buzgani-uchun-shoirga-salkam-100-mln-
5
Elektron manbaa:
https://yuz.uz/uz/news/mualliflik-huquqini-buzganga-qanday-jazo-qollanadi
6
Elektron manbaa:
https://daryo.uz/2022/09/14/ozbekistonda-mualliflik-huquqini-buzgan-sanatkorlar-reytingi-tuzib-
7
Shu manbaa.
152
jamoatchilikka ulashilgan. Yana bir yorqin misol – 2022-yilda Sanjayga qarshi qabul qilingan
ishda musiqachi nafaqat ijro etgan qo‘shig‘ini olib tashlashga, balki 200 BHM miqdorida
(taxminan 54 mln so‘m) tovon ham to‘lashga majbur qilingan.
Bu misol va statistika shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekistonda intellektual mulk huquqi
buzilganda tovon undirishga oid qonun va sud amaliyoti asta-sekin rivojlanmoqda. Ammo hali
mulohazali kontseptsiyalar va aniq yo‘riqnomalar yo‘qligi sababli jarayonlarda noaniqliklar
bo‘lmoqda, tovon summalari esa real zararni to‘liq qoplamasligi mumkin. Chet el tajribasidagi
huquqiy mexanizmlar va ichki kamchiliklarni hisobga olgan holda, qonunchilikni
takomillashtirish va sud amaliyotini rivojlantirishga ehtiyoj mavjud.
Intellektual mulk huquqida mutloq huquqlarni buzganlik uchun tovon undirish
masalasida AQSH, Germaniya, Yaponiya va Janubiy Koreya davlatlarining ilg‘or tajribasini
ko‘rib chiqish mumkin.
AQSh
da mualliflik huquqini buzgan shaxs haqiqiy zararni va uning foydasini to‘liq
qoplashga majbur. Shuningdek, har bir buzilgan asar uchun sud tomonidan $750dan boshlanib
$30 000 gacha miqdorda
statutory damages
belgilanishi, agar buzilish qasddan sodir etilgan
bo‘lsa, bu summani $150 000 gacha oshirish mumkin
8
. Tovar belgilari (Trademark) bo‘yicha
esa Lanxem akti bo‘yicha tovar belgisining qonuniy egasi foydasini, haqiqiy zararlarni va
harajatlarni ham talab qilishi mumkin. Shuningdek, maxsus holatlarda (qalbakilashtirilgan
markadan foydalansa) bu miqdor 3 baravar oshiriladi
9
.
Germaniya
da muallifga yetkazilgan zararni hisoblashda odatda “litsenziya analogiyasi”
qo‘llanadi, ya’ni sud yaratuvchidan tovon talab qilish o‘rniga, uning asaridan foydalanish uchun
odatiy litsenziya haqini (ya’ni yetkazilgan zarar o‘rniga to‘lanishi kerak bo‘lgan haq) belgilashi
mumkin. Bunda zarar koʻpaytirilgan foyda yoki huquqbuzarning qo‘lga kiritgan daromadi ham
hisoblanadi
10
.
Janubiy Koreya
da 2019-yildan boshlab patent va savdo siri buzilishida sudlar qasddan
sodir etilganlik holatida haqiqiy zarar miqdorining uch baravarigacha miqdorida tovon
undirish huquqiga ega (ya’ni penal tavon)
11
. Bundan tashqari, sudlar mulkdorni haqiqiy foyda
(royalty) bo‘yicha “mumkin bo‘lgan” emas, balki
“ma’lum holatlarga muvofiq asosli”
tovon
summasini belgilash imkoniyatiga ega
12
.
Yaponiya
da “Patent act”ining 102-moddasiga ko‘ra, patent egasi suddan (a) o‘z foydasiga
yoki (b) huquqbuzarning foydasiga asosan zarar miqdorini, yoki (c) asl zarar aniqlanmasa,
“ma’qullangan reytingdagi” litsenziya haqini talab qilishi mumkin
13
. Ya’ni, u lotincha “lost
profit” yoki “reasonable royalty” yondashuvlarini qo‘llaydi.
Xulosa qilib aytganda, ko‘pchilik mamlakatlarda intellektual mulk huquqi buzilishi uchun
tovonni aniqroq va moslashuvchan usullarda hisoblashadi (haqiqiy zarar, qasddan uch baravar
oshirish, litsenziya o‘xshashligi va hokazo). O‘zbekistondagi “20–1000 BHM” formulasi esa
bunday usullarni o‘zgarmagan uslubdagi barcha holatlar uchun yagona takrorlanuvchi
mexanizm hamon saqlanib qolmoqda.
8
Elektron manbaa:
https://www.law.cornell.edu/uscode/text/17/504
9
Elektron manbaa:
https://www.law.cornell.edu/uscode/text/15/1117
10
Elektron manbaa:
https://wuesthoff.de/markenschutz/en/trade-mark-glossary/license-analogy.html
11
Elektron manbaa:
https://www.wipo.int/patent-judicial-guide/en/full-guide/republic-of-korea/8.7.4
12
https://www.kimchang.com/newsletter/2019newsletter/ip/en/winter/newsletter_en_winter_01.html
13
Elektron manbaa:
https://www.finnegan.com/en/insights/articles/increased-damages-for-patent-infringement-in-
153
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasining “Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar to‘g‘risida”gi
qonuni.
2.
O‘zbekiston Respublikasining “Tovar belgilari, xizmat ko‘rsatish belgilari va tovar kelib
chiqqan joy nomlari to‘g‘risida”gi qonuni.
3.
O‘zbekiston Respublikasining “Ixtirolar, foydali modellar va sanoat namunalari
to‘g‘risida”gi qonuni.
4.
5.
6.
7.
8.
https://wuesthoff.de/markenschutz/en/
9.
10.
https://www.kimchang.com/newsletter
11.
