136
SOPOL BUYUMLAR KONSERVATSIYASI BO‘YICHA AYRIM MULOHAZALAR
Abduvahobov Ulug‘bek Mirzabahromovich
Kamoliddin Behzod nomidagi Milliy rassomlik
va dizayn instituti o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15128771
Annotatsiya:
Mazkur maqolada sopol buyumlar qayta tiklash, saqlash va konservatsiya
qilish to‘g‘risida fikr yuritiladi. Xususan, konservatsiya orqali qayta tiklash yo‘nalishini va
usullarini aniqlash masalalari yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
sopol, konservatsiya, tiklash, saqlash, meros, tarix, arxeologiya, san’at,
restavratsiya.
Tarixiy sopol buyumlar qimmatbaho madaniy meros sifatida saqlanadi. Ba’zan oddiy
xato yoki atrof-muhitning ta’siri tufayli ularga zarar yetadi. Ularni saqlash va kelajak
avlodlarga yetkazish bo‘yicha doimiy monitiring o‘tkazish talab qilinadi. Afsuski, sopol
buyumlarning eskirishi juda uzoq vaqt oldin sodir bo‘lgan va hozirda ham davom etmoqda.
Shu sababli, muzeylarda saqlanayotgan, restavratsiya va konservatsiyaga muxtoj keramika
buyumlarni asl holicha saqlash bo‘yicha yaratilgan metodlarni o‘z vaqtida va doimiy ravishda
amalga oshirish dolzarb vazifalardan biridir.
Biz singan sopol buyumlarini hech qachon asl holiga qaytara olmaymiz. Faqatgina
konservatsiya yordamida biz ularni asl qiyofasiga o‘xshatishimiz mumkin. Shuning uchun,
eng muhimi, keramikaning boshidanoq shikastlanishiga yo‘l qo‘ymaslikdir.
Keramikani saqlash va tiklashga ixtisoslashgan konservatorlarga kelsak, ularning fizik
xususiyatlari, shu jumladan tuzilishi, xususiyatlari va o‘zgarishlari, shuningdek, arxeologiya va
keramika san’ati tarixi bo‘yicha mutaxassislarning bilimlari juda muhim. Xususan, shakllanish
usullari va ularning materialistik xususiyatlariga zarar yetkazish sababi, konvervatsiyani
muhofaza qilish, saqlash va boshqarish va boshqalar bilan chambarchas bog‘liq. Shunday qilib,
keramika konservatorlariga zarar keltirib chiqargan sabablarni yuqorida sanab o‘tilgan bilim
va tajribaga asoslanib aniqlab olish kerak va konservatsiyani tiklash materiallar orasidagi
o‘zaro ta’sirni to‘liq tushunish kerak, shunda ular bunday tajribadan tiklanishning to‘g‘ri
usulini tanlash uchun ma’lumotnomadan foydalanishlari mumkin.
Umuman olganda, buzilgan keramikani konservatsiya bilan qayta tiklash, tozalash,
mustahkamlash, ranglarni moslashtirish va tugatishdan oldin tekshiriladi, ammo bunday
tartib topilmaning shikastlanish darajasiga qarab o‘zgartirilishi mumkin. Predmrtni tiklash
uchun ta’mirlovchi puxta reja tuzishi kerak va reja asosida Xalqaro muzeylar kengashi,
Xalqaro konservatsiya instituti kabi tashkilotlar tomonidan tavsiya etilgan mezonlarga
muvofiq amalga oshirilishi kerak.
Tadqiqotning maqsadi konservatsiya orqali qayta tiklash yo‘nalishini va usullarini
aniqlash uchun ta’mirlanadigan keramikaning hozirgi holatini aniqlashdir.
Keramika buyumini ta’mirlashhdan oldin uni rasmga olish, uning o‘lchamlari va
xususiyatlarini yozib olish talab qilinadi.
Vizual tekshiruvni o‘tkazish va mikroskop yordamida uning ranglarini, shakllanish
texnikasini, naqshlarini, materialning yomonlashishini aniqlash va rentgenografiya yoki
ultrabinafsha nur yordamida ichki sinish yoki qayta tiklanadigan qismlarni topish kerak.
137
Asosiy tarkibiy qismlar va iz elementlarini aniqlash uchun turli xil asbob-uskunalardan
foydalangan holda loyning manbasini tahlil qilish, shuningdek keramika tarixi o‘rganishga
dastlabki tadqiqotlarning bir qismi sifatida ishlab chiqarish maydonini tayyorlash kerak.
Buzilgan qismlar yo‘qolganligi sababli asl holatini aniqlash qiyin bo‘lsa, tiklashga
tayyorgarlik ko‘rish uchun tegishli materiallar bo‘yicha adabiyotlarni diqqat bilan o‘rganib
chiqish kerak. Jarayonni foto suratlar va tasvirlar bilan batafsil yozish kerak. Keyinchalik,
madaniy meroslarni muhofaza qilish rejasiga muvofiq zarur bo‘lgan kimyoviy moddalar,
asboblar va jihozlarni tayyorlash kerak.
Tahlilga kelsak, buzilmaydigan sinov va tahlil qilish texnikasi asosan qo‘llaniladi. Shu
bilan birga, konservator ba’zi bir cheklangan holatlarda, ob-havo yoki boshqa sabablarga ko‘ra
yuzadan chiqib ketgan mayda qismlarga va boshqalarga nisbatan tekshiruv va tahlilni
o‘tkazish uchun namunalar olish mumkin.
Birinchidan, ro‘yxat tayyorlanadi va sarlavhasini, ishlov berish raqamini, kimga
tegishliligini, ta’mirlash joyi va vaqti, konservativ, boshlanish sanasini va boshqalar yoziladi.
Topilma o‘lchami (balandligi, uzunligi va kengligi, vazni va boshqalar) o‘lchab, yoziladi.
Balandligi, uzunligi, kengligi va vazni mos ravishda mm va g bilan o‘lchanishi va raqam bilan
belgilanishi kerak.
Vizual tekshirish va stereoskopik mikroskop yordamida topilmaning ifloslanganligini,
buzilishini, shikastlanishini aniqlash va natijani yozish kerak.
Dastlabki tadqiqotlar asosidagi tavsiflar bilan, topilmaning umumiy shakli va saqlanish
holatini aks ettiruvchi eskiz chiziladi.
Topilmani barcha yo‘nalishlarda (old, orqa, chap, o‘ng, yuqoriga, past, ichki va tashqi)
qismlarini yaqindan suratga olish kerak. Batafsil tortishish, ayniqsa, oyoqning tayanchini
kesish bilan qachon hosil bo‘lganligini aniqlash uchun ko‘rsatmalar berish juda muhimdir.
Kerak bo‘lsa, rang, qattiqlik, g‘ovaklilik, singdirish tezligi va boshqalarni kolorimetr va
durometr bilan tekshirish kerak.
Umuman olganda, vakolatli tashkilot yodgorlikni muhofaza qilish tafsilotlarini qayd
etish va boshqarish uchun uning xususiyatlariga asoslanib ishlab chiqilgan qo‘llanma
tayyorlaydi. Qo‘llanma quyidagi uchta muhim elementni o‘z ichiga olishi kerak: Birinchidan,
yodgorlikning tarixi va ahamiyati to‘g‘risida ma’lumotlar bo‘lishi kerak; ikkinchidan, unda
tegishli predmet holatini konservatsiyadan oldin batafsil yozilgan bo‘lishi kerak; uchinchidan,
unda ishlatiladigan kimyoviy moddalar, ularning xossalari va nomlari kimyoviy moddalarni
o‘z ichiga olgan tozalash jarayoni haqida batafsil ma’lumot berilishi kerak. Saqlash bilan
bog‘liq eslatma va e’tiborli jihatlarini ham qo‘shish kerak.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Axmedov J. Muzey ashyolarini ekspertizasi va restavratsiyasi (Sopol buyumlar). O‘quv
qo‘llanma. Toshkent. “Fan ziyosi”, 2023. 156 b.
2.
Аҳмедов Ж. Моддий маданият ёдгорликларини таъмирлаш ва сақлаш
муаммолари // «Ўзбекистон маданий меросини сақлаш: тарихий воқеалар ва ҳозирги
муаммолар» республика илмий – амалий анжумани. Тошкент, 2021. 68-76 бет.
