43
EMOTSIONAL NUTQNI IFODALASHNING LINGVOKOGNITIV MODELI
A’zamova Gulasal Sodiq qizi
Farg‘ona davlat unversiteti chet tillari kafedrasi v.b.dotsenti
filologiya fanlari bo’yicha falsafa doktori (PhD)
ORCID ID 0000-0002-6852-5087
https://doi.org/10.5281/zenodo.14892025
Annotatsiya
: Emotsional leksika so‘zlovchi yoki yozuvchi his-tuyg‘ularini ifodalashi
uchun foydalanadigan so‘z yoki so‘z birikmalaridir. Emotsional va baholovchi so‘zlar boyligi
milliy ong, milliy madaniyat, an’ana va urf-odatlar bilan uzviy bog‘liq. Tilda hissiyotlarni
namoyon etish maxsus hissiyotga oid so‘z va so‘z birikmalari yordamida amalga oshiriladi.
Kalit so’zlar
: kognitiv, emotsiya, mazmun, tushuncha, leksik, sintaktik, fonetik,
lingvokognitiv, obrazlar, kommunikativ, strategiya, nutq, pragmatik, kontekst.
Emotsionalikni ifodalovchi leksik vositalar har bir tilning maxsus qatlamini tashkil etadi.
Emotsional leksika so‘zlovchi yoki yozuvchi his-tuyg‘ularini ifodalashi uchun foydalanadigan
so‘z yoki so‘z birikmalaridir. Emotsional va baholovchi so‘zlar boyligi milliy ong, milliy
madaniyat, an’ana va urf-odatlar bilan uzviy bog‘liq. Bu til va ijtimoiy tajribani
mujassamlashtiruvchi vosita bo‘lib, hissiyotlar shu milliy madaniyatning bir qismidir.
Emotsional munosabatlar esa – his-tuyg‘ularning ifodasidir.
Hissiyot shaxs uchun ijobiy yoki salbiy bo‘lishi mumkin va shu munosabatni ifodalovchi
hamda insonning amaliy faoliyati va uning natijasini aks ettiruvchi maxsus psixologik holatdir.
Hissiyotlarning lingvistik talqinining murakkabligi uni o‘rganishga qiziqishni keltirib chiqaradi.
Hissiyotni o‘rganish muayyan hissiyotning yuzaga kelish sabablari va shartlarini
birlashtiruvchi tushunchalarning murakkab tavsifi bilan amalga oshiriladi. Hissiyot
umumbashariy hodisadir. Lekin, his-tuyg‘ularning o‘zgarishi shiddatliligi biroz boshqacha
xarakterga ega. Agar bir kishining hissiyoti va uning ifodasi yaqqol va kuchli namoyon bo‘lsa,
unda boshqa bir kishiniki kamroq namoyon bo‘lishi mumkin.
Muloqot murakkab mexanizm bo‘lib, muloqot jarayonida ko‘plab lingvistik va nolingvistik
omillardan foydalaniladi. Muloqot nafaqat axborotning mantiqiy mazmunini, balki
gapirayotgan shaxsning ruhiy holatini, hissiyotini, istaklarini ham ifodalashi mumkin. Bunday
holatlarda til o‘zining emotiv (emosional-ekspressiv) funktsiyasini bajarishga kirishadi .
Emotivlik kontseptsiyasi va ularni tilda taqdim etishga bo‘lgan talab, tushunchalarning
turli-tuman kategoriyalarini joriy etishga olib keldi. Hissiyotlarni kategoriyalash bilan bir
qatorda ularning asosiy jihatlarini aniqlash, shuningdek, tizimli modellashtirish ham
yangilandi. So‘nggi paytlarda hissiyot lingvokognitiv, psixolingvistik, lingvokulturologik va
lingvistik hodisa sifatida o‘rganilmoqda. Bunday tadqiqotlar birbirini inkor etmaydi, aksincha,
bir-birini to‘ldiradi. Tilda hissiyotlarni namoyon etish maxsus hissiyotga oid so‘z va so‘z
birikmalari yordamida amalga oshiriladi. Hozirgi kunda his-tuyg‘ularni lisoniy aks ettirishning
turli jihatlari ko‘rib chiqilmoqda, chunki tilning nafaqat leksik, balki boshqa barcha “qatlamlari”
ham hissiyotlarni ifodalashning maxsus vositalari hisoblanadi. Bular: hissiyotlarni namoyon
qiluvchi leksik birliklar; stilistik va sintaktik vositalardir .
Shu bilan birga, L.G. Babenko ta’kidlaganidek, “bu yerda asosiy rol, albatta, leksikaga
tegishlidir”. Tadqiqotchilar hissiyotlarni namoyon qilishning leksik vositalarini turlicha tahlil
qiladilar.
44
Affektivlar (ta’sirli so‘zlar) (undov, haqoratli va mehrli so‘zlar, hissiy va kuchaytiruvchi
sifatlar va ravishlar) maxsus emotivlar deb hisoblanishi mumkin, chunki his – tuyg‘ularning
ifodalanishi bunday so‘zlarning asosiy va yagona maqsadi hisoblanadi.
Konnotativlar (ikkinchi darajali, majoziy ma’nodagi hissiy so‘zlar, emotiv-subyektiv baho
qo‘shimchali yasama so‘zlar va hokazolar) hissiyotni bilvosita mantiqiy-ob’ekt semantikasi
orqali ifodalaydi . Emotiv so‘z turkumlarining tasnifi kategorial-leksik semalarning kategorial-
semantik semalar (“holat”, “munosabat”, “ta’sir” kabi) bilan birikishi asosida tuzilishi mumkin.
V.V. Vinogradovning ta’kidlashicha, hissiyiyotlarni namoyon qiluvchi g‘azab,
xursandchilik, uyat, afsus, hasad va boshqa “bir qator so‘zlar”ning ma’nolari holat
kategoriyasining bir qismi bo‘lib, emotiv maydonning leksikasi bir vaqtning o‘zida boshqa
leksik-semantik maydonlarga (paradigmalarning kesilishi) tegishli bo‘lishi ham mumkin va
tilning leksika va semantikasining tizimli bog‘liqligini isbotlaydi. Shu bilan birga, bunday so‘z
birikmalarini emotivlik qatoridan butunlay chiqarib tashlash tendentsiyasi kuzatiladi. Masalan,
"hissiyotlarni ifodalovchi so‘zlar, emotiv emas, balki indikativ, mantiqiy-ob’ektiv: “g‘azab”,
“baxt”, “afsus”, “sharmandalik”, “hasad” va boshqalar bo‘lishi mumkin . L.G. Babenkoning fikriga
ko‘ra, “emotiv so‘z birikmalarining asosiy guruhlari grammatik va semantikdir. Grammatik
guruhlarga emotiv fe’llar, otlar, sifatlar, ravishlar, holat kategoriyasidagi emotiv so‘zlar va
undov so‘zlar kiradi” .
Semantik guruhlarga emotsional holat so‘zlarining funksional-semantik guruhi,
emotsional holatning shakllanishi, emotsional ta’sir, emotsional munosabat, hissiyotni tashqi
tomondan ifodalaydigan emotsional so‘z va sifatlar kiradi .
Leksik va funksional semantikani hisobga olgan holda emotiv so‘z turkumlari L.G.
Babenko qo‘llanmasida quyidagicha taqsimlanadi:
1. Asosiy emotivlar-nominativlar (ot, sifat, fe’l va ravish):
1) xursandchilik turining boshlang‘ich kategorial-emotiv leksik semantikasi bilan
hissiyotlarning birlamchi izosemik predikatlari;
2) Turg‘unlik turidan tashkil topgan emotiv semantika va hissiyotlarning ikkilamchi
izosemik bo‘lmagan predikatlari;
2. Emotivlar-nominativ qo‘shimchalar:
1) Implitsit (yashirin) hissiyotlarning ahmoqona tikilish/nigoh kabi differensialemotiv
leksik semantikaga ega predikatlari kiritilgan;
3. Emotiv-nominativ ekspressivlar:
1) Oh! Voh! kabi (Undov) turiga kiradigan emotiv semantika tashuvchi
emotivekspressivlar;
2) be’mani semantikali emotiv-konnotativlar. Ingliz va o‘zbek badiiy adabiyotlardan
ayrim misollarni ko‘rib chiqsak, (1) Oh, he is marvelous (2) Ah, sir, ask no more, ask no more
of poor Dobby (3) Oh, otaginam, otaginam, sizga qora dev hamla qilibdi, suf, suf, suf (4) Voy
o‘lmasam, shokoladni qizingiz yebdi. Dilbar, qurib ketmagur, tur o‘rningdan
Yuqorida keltirilgan misollarning birinchisida asosiy emotivlar-nominativning
xursandchilik turi “marvelous” so‘zi orqali ifodalanishi, bundan tashqari aynan shu jumlada
“Oh” undov so‘zi personajning mavjud vaziyatdan hayajonlanganligini bildiradi.
Keyingi ikkinchi misolda ham “Ah” (interjection) undov so‘zi va “poor” sifati orqali asosiy
emotivlar-nominativlik mavjudligini aniqlashimiz mumkin. Keyingi o‘zbek tilidagi misollarda
ham “Oh” va “Voy” kabi hissiy holatdan darak beradigan undov so‘zlar hamda “qora dev”, “qurib
45
ketmagur” birikmalarni uchinchi ya’ni emotiv-nominativ ekspressivlar turiga kiritishimiz
mumkin. Turli tillarda mavzuning hissiy holatini tavsiflovchi maxsus birliklar mavjud. V.I.
Shakhovskiy ingliz tilidagi materiallar asosida misollar keltiradi:
1) ravishlar-icily, viciously, lovingly, va boshqalar.
2) fe’llar – wail, shriek, whine va boshqalar.
3) with^ withlove/ malice, dislust predloglari va barcha emotive terminlarni o‘z ichiga
olgan otlar.
Xulosa: Tilda so‘zlar orqali ifodalab bo‘lmaydigan hissiyotlarni namoyon qilish uchun
kengaytirilgan iboralar ishlatiladi va bu iboralar emotiv so‘zlar bilan teng maqomda ishlatiladi.
Bu tavsiflarga ko‘ra so‘zlovchining his-tuyg‘ulari tasvirlanadi va ularning hissiy holatlari
aniqlanadi. Har qanday til so‘zlovchining biror ob’ekt yoki hodisaga hissiy munosabatini, uning
ijobiy yoki salbiy bahosini ifodalovchi komponentlarni o‘z ichiga olgan so‘zlarga boydir.
References:
1.
Halliday, M. A. K. (1978).
Language as Social Semiotic: The Social Interpretation of
Language and Meaning.
London: Edward Arnold.
2.
Lakoff, G., & Johnson, M. (1980).
Metaphors We Live By.
Chicago: University of Chicago
Press.
3.
Damasio, A. (1999).
The Feeling of What Happens: Body and Emotion in the Making of
Consciousness.
New York: Harcourt Brace.
4.
Scherer, K. R., & Wallbott, H. G. (1994). Evidence for Universality and Cultural Variation of
Differential Emotion Response Patterning.
Journal of Personality and Social Psychology
, 66(2),
310–328.
5.
Pavlenko, A. (2005).
Emotions and Multilingualism.
Cambridge: Cambridge University
Press.
6.
Azamova G.S., Khojaliyev I.T. The concept of equivalence in translation and its
interpretations. SCIENTIFIC BULLETIN OF THE TASHKENT STATE PEDAGOGICAL UNIVERSITY
2022.
7.
A'zamova G. NATIONAL-CULTURAL NOTIONS AND THEIR COMBINATION IN ENGLISH
AND
UZBEK
WORKS.
https://internationaljournals.co.in/index.php/giirj/article/view/1599/1492
8.
Hojaliyev, A'zamova G. Methodology and significance of meaning in translation of uzbek
literature.
9.
A'zamova G. SCIENTIFIC AND THEORETICAL FUNDAMENTALS OF COGNITIVE CONCEPT
IN LINGUISTICS.
10.
Г. Азамова. УЛУЧШЕНИЕ УСТНОЙ ПРАКТИКИ
