149
BO‘LAJAK BOSHLANG‘ICH SINF O‘QITUVCHILARIDA SHAXSLILIK
SIFATLARINING NAMOYON BO‘LISHI
Dusmetova Maqsuda Matnazarovna
Urganch davlat universiteti
Boshlang‘ich ta’lim metodikasi kafedrasi katta o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14716065
Annotatsiya:
Mazkur tezisda bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarida shaxsiylik
sifatlarining shakllanishi va ularning kasbiy faoliyatda namoyon bo‘lishi xususiyatlari tahlil
qilinadi. Shaxsiylik sifatlari ta’lim jarayonida o‘qituvchi pedagogik mahoratini rivojlantirish va
o‘quvchilarga individual yondashuvni ta’minlashda muhim o‘rin tutadi. Tadqiqotda shaxsiylik
sifatlarining asosiy ko‘rsatkichlari, ularni shakllantirish metodlari va pedagogik amaliyotda
qo‘llash imkoniyatlari ochib berilgan. Shuningdek, boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining
professional o‘sishida psixologik va metodik yondashuvlarning roli ilmiy-nazariy jihatdan
asoslab berilgan.
Kalit so‘zlar:
Bo‘lajak o‘qituvchilar, boshlang‘ich ta’lim, shaxsiylik sifatlari, kasbiy
kompetensiya, pedagogik mahorat, individual yondashuv, psixologik yondashuv, ta’lim
metodlari.
Kirish
.
Har bir jamiyatning taraqqiyoti va madaniyati uning ta’lim tizimi darajasi bilan bevosita
bog‘liq. Ayniqsa, boshlang‘ich ta’lim jarayoni jamiyat kelajagini shakllantiruvchi eng muhim
bosqich sifatida alohida o‘rin tutadi. Boshlang‘ich sinf o‘qituvchilari esa bu jarayonning yuragi
hisoblanadi. Ular nafaqat o‘quvchilarga bilim va ko‘nikmalarni beradilar, balki ularning
shaxsiyatini shakllantiruvchi ma’naviy rahbar hamdir. Shuning uchun bo‘lajak boshlang‘ich sinf
o‘qituvchilarining shaxsiylik sifatlari, pedagogik mahorati va tarbiyaviy qobiliyatlari ustida
ishlash bugungi kun ta’limi uchun dolzarb masalalardan biri hisoblanadi.
Bugungi globallashuv va innovatsiyalar davrida shaxsiylik sifatlari o‘qituvchi faoliyatining
markaziy unsurlaridan biriga aylangan. Zero, shaxsiylik sifati – bu nafaqat kasbiy
muvaffaqiyatning garovi, balki o‘quvchilarga individual yondashuvni ta’minlovchi asosiy
omillardan biridir. Shu ma’noda, bo‘lajak o‘qituvchilarning ichki dunyosini anglash, ulardagi
pedagogik iste’dodni rivojlantirish va ularni shaxsiyat sifatida tarbiyalash milliy ta’limning
strategik yo‘nalishlaridan biridir.
Shu tezisda bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining shaxsiylik sifatlarini aniqlash,
ularning kasbiy faoliyatda namoyon bo‘lish shakllarini tahlil qilish va bu sifatlarni
rivojlantirishning samarali usullarini ko‘rib chiqamiz. Zero, shaxsiylik sifatlari rivojlangan
o‘qituvchi – kelajak avlodning yorqin kelajagini yaratuvchi ijodkor shaxsdir.
Bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi – bu nafaqat ta’lim tizimining muhim qismi, balki
kelajak avlodning dunyoqarashi va shaxsiyati shakllanishida asosiy rol o‘ynovchi shaxsdir. Uning
psixologik holati esa ta’lim jarayonining muvaffaqiyatli yoki muvaffaqiyatsiz bo‘lishida hal
qiluvchi ahamiyatga ega. Chunki har bir o‘quvchi bilan alohida ishlash, ularga o‘z qobiliyatlarini
namoyon qilish imkoniyatini berish o‘qituvchidan katta ruhiy chidamlilik va barqarorlikni talab
etadi.
Bo‘lajak o‘qituvchining psixologik holati murakkab jarayonlar yig‘indisidir. U o‘z ichiga
mas’uliyatni his qilish, o‘quvchilarga nisbatan mehr va e’tibor, o‘ziga ishonch va sabr-toqatni
oladi. Ammo bu jarayonda turli ruhiy yuklar va muammolar ham yuzaga kelishi tabiiy. Masalan,
150
o‘quvchilarning turli ehtiyojlari va xarakterlari bilan ishlash, ota-onalar bilan muloqot qilish yoki
o‘z kasbiy mahoratini doimiy ravishda oshirib borish zaruriyati psixologik bosimni kuchaytirishi
mumkin.
Shuningdek, bo‘lajak o‘qituvchining o‘z shaxsiy hissiyotlari va kayfiyati ham uning ta’lim
jarayonidagi samaradorligiga ta’sir qiladi. Chunki har bir dars – bu faqat bilim berish emas, balki
hissiy muloqot, bolalar dunyosiga kirish va ularning ruhiy ehtiyojlarini anglash jarayonidir.
Shunday vaziyatlarda o‘qituvchining ichki ruhiy barqarorligi, stressni boshqarish qobiliyati va
empatiyasi katta ahamiyatga ega bo‘ladi.
Bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi sifatida rivojlanishning asosiy sharti – bu ichki
uyg‘unlikni topishdir. Chunki faqat o‘z psixologik holatini boshqara oladigan va o‘zida kuchli
ma’naviy poydevor yaratgan o‘qituvchi boshqalarga yordam bera oladi. Uning mustahkam
psixologik holati nafaqat o‘zining, balki tarbiyalayotgan avlodning ham kelajagini porloq qiluvchi
eng muhim omillardandir.
Adabiyotlar tahlili:
Bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarida shaxsiylik sifatlarini
shakllantirish mavzusida ko‘plab ilmiy tadqiqotlar olib borilgan bo‘lib, ular o‘qituvchining kasbiy
va shaxsiy rivojlanish jarayonini har tomonlama yoritib beradi. Ta’lim psixologiyasi va
pedagogika bo‘yicha taniqli mutaxassislar o‘qituvchilarning shaxsiy xususiyatlari ta’lim
jarayonidagi muvaffaqiyatni belgilovchi asosiy omillardan biri ekanini qayd etganlar.
Masalan, L. Vigotskiy kabi tadqiqotchilar ta’lim jarayonida o‘qituvchining shaxsiy
xususiyatlari va ularning o‘quvchi shaxsiyatiga ta’siri haqida muhim nazariyalar yaratgan. Dewey
ta’limni shaxsiy va ijtimoiy rivojlanish vositasi sifatida ko‘rib, o‘qituvchining ijodkorligi va
moslashuvchanligini alohida ta’kidlagan. Vygotskiy esa o‘qituvchining o‘quvchilar bilan o‘zaro
muloqoti jarayonida shakllanuvchi shaxsiy xususiyatlarini ta’lim muhitida hamkorlik va
interaktivlik asosida rivojlantirishni muhim deb hisoblagan.
Hozirgi zamonaviy tadqiqotlar, jumladan, G. Gardnerning ko‘p intellekt nazariyasi,
o‘qituvchilarning turli individual yondashuvlari va shaxsiy fazilatlarini rivojlantirish orqali
o‘quvchilarga bilim berishning samaradorligini oshirish imkoniyatini ko‘rsatadi. Bu nazariya
bo‘lajak o‘qituvchilarning ijodiy fikrlash, emotsional barqarorlik va kommunikativ qobiliyatlarini
rivojlantirishda muhim vosita hisoblanadi.
O‘zbekistonlik tadqiqotchilarning ishlarida esa milliy an’analar va zamonaviy ta’lim
yondashuvlari integratsiyasiga alohida e’tibor qaratiladi. Jumladan, O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining ta’lim sifatini oshirishga qaratilgan qarorlarida pedagoglarning kasbiy
tayyorgarligi va shaxsiy fazilatlarini rivojlantirish ustuvor vazifalardan biri sifatida belgilangan.
M. Qodirovning tadqiqotlarida o‘qituvchilarning shaxsiy o‘sishi va psixologik barqarorligini
ta’minlash uchun maxsus treninglar va o‘quv dasturlarining ahamiyati ta’kidlanadi.
Shuningdek, X. Yunusova va T. Rasulov kabi olimlarning ishlarida boshlang‘ich sinf
o‘qituvchilarining shaxsiylik sifatlari o‘quvchilar bilan samarali aloqani yo‘lga qo‘yishda muhim
vosita ekanligi va ularni rivojlantirish usullarining amaliyotda qo‘llanilishi haqida fikr yuritilgan.
Ushbu tadqiqotlar asosida shuni xulosa qilish mumkinki, o‘qituvchining shaxsiy fazilatlari uning
kasbiy tayyorgarligi va pedagogik mahoratining tarkibiy qismi sifatida doimiy ravishda
takomillashtirib borilishi zarur.
Adabiyotlarning umumiy sharhidan kelib chiqib, bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilari
uchun shaxsiylik sifatlarini rivojlantirish nafaqat ta’limning sifatini oshiradi, balki o‘quvchilarni
151
har tomonlama tarbiyalashga ham xizmat qiladi. Bu esa jamiyat taraqqiyoti uchun muhim
omillardan biridir.
Boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi bo‘lish – bu oddiy kasb emas, balki katta mas’uliyat va
ma’naviy fidoyilikni talab qiluvchi faoliyatdir. Ushbu rolda o‘qituvchining shaxsiylik sifatlari
uning nafaqat kasbiy muvaffaqiyatini, balki o‘quvchilarga bo‘lgan ta’sirchanligini belgilovchi
muhim omildir. Shaxsiylik sifatlari bilan boyitilgan o‘qituvchi o‘quvchilarga o‘z bilimlarini
samarali yetkazish bilan birga, ularda shaxsiy fazilatlarni shakllantirishga ham katta hissa
qo‘shadi.
Shaxsiylik sifatlari, avvalo, insonning ichki ruhiy dunyosidan boshlanadi. Mas’uliyat,
ijodkorlik, empatiya, muloqot qilish mahorati kabi fazilatlar o‘qituvchi shaxsining ajralmas qismi
bo‘lib, ular ta’lim jarayonida namoyon bo‘ladi. Masalan, ijodkorlik – o‘qituvchining darslarni
qiziqarli va o‘quvchilarga moslashtirilgan tarzda o‘tishini ta’minlaydi. Empatiya esa har bir
bolaning individual ehtiyojlarini tushunishga imkon beradi.
Muhokama jarayonida shuni anglash mumkinki, shaxsiylik sifatlarini rivojlantirish
o‘qituvchining o‘z ustida ishlash jarayonidan boshlanadi. Bu jarayonda pedagogning o‘z-o‘zini
anglash, o‘ziga ishonchini oshirish va psixologik barqarorligini ta’minlash muhim rol o‘ynaydi.
Bugungi zamon ta’limida innovatsion yondashuvlar va texnologiyalar yordamida bu fazilatlarni
shakllantirishning samarali usullari ishlab chiqilgan. Masalan, pedagogik treninglar, mahorat
darslari va interaktiv o‘quv metodlari o‘qituvchilarning shaxsiy va kasbiy rivojlanishini qo‘llab-
quvvatlaydi.
Ammo bu jarayon faqat nazariy bilim bilan cheklanib qolmasligi lozim. Shaxsiylik sifatlari
pedagogning kundalik hayotiy tajribasi va kasbiy faoliyatida rivojlanadi. Bolalar bilan bevosita
muloqot qilish, sinfdagi murakkab vaziyatlarni hal qilish, o‘quvchilar o‘rtasida hamjihatlikni
ta’minlash kabi holatlar o‘qituvchining shaxsiy fazilatlarini mustahkamlaydi. Shunday ekan,
bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilari o‘zlarida nafaqat bilim va ko‘nikmalar, balki insoniy
fazilatlarni ham rivojlantirishga e’tibor qaratishlari kerak.
Muhokama davomida bir savol tug‘iladi: qanday qilib ta’lim jarayonida shaxsiylik sifatlari
yetarlicha rivojlantirilishi mumkin? Javob oddiy – bu sifatlarni rivojlantirishda doimiy izlanish,
o‘z ustida ishlash va pedagogik jarayonda innovatsion yondashuvlarni qo‘llash orqali. Zero,
shaxsiylik sifatlariga ega bo‘lgan o‘qituvchi – bu kelajak avlodni tarbiyalaydigan yorqin va
ilhomlantiruvchi shaxsdir. Uning tarbiyaviy ta’siri nafaqat ta’lim jarayonida, balki
o‘quvchilarning hayoti davomida ham o‘z aksini topadi.
Demak, boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining shaxsiylik sifatlarini rivojlantirish – bu nafaqat
individual muvaffaqiyat kaliti, balki jamiyat taraqqiyoti uchun zaruriy shartdir. Bu jarayon o‘z
mohiyatiga ko‘ra, insoniylik va ma’naviy yuksalishga asoslangan yuksak maqsadli faoliyatdir.
Boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi bo‘lish – bu nafaqat kasb, balki butun bir avlodni
tarbiyalashga yo‘naltirilgan mas’uliyatli vazifadir. Ushbu ulug‘vor maqsadga erishishda
o‘qituvchining shaxsiylik sifatlari muhim o‘rin tutadi. Chunki har bir o‘quvchi o‘z ustozidan
nafaqat bilim, balki insoniy fazilatlar, ma’naviyat va hayotga bo‘lgan to‘g‘ri munosabatni ham
o‘rganadi. Shunday ekan, o‘qituvchining shaxsiy sifati, ichki dunyosi va kasbiy mahorati
jamiyatning kelajagini belgilovchi eng muhim omillardan biri hisoblanadi.
Xulosa
.
Xulosa qilib aytganda
, bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining shaxsiylik sifatlarini
rivojlantirish – bu ularning kelgusidagi muvaffaqiyatli faoliyatining asosi va jamiyatda ta’lim
152
sifatini oshirishning kafolatidir. Bu sifatlarni shakllantirish uchun pedagogik jarayonda ilmiy-
nazariy bilimlar bilan amaliy tajribani uyg‘unlashtirish, innovatsion yondashuvlardan
foydalanish va uzluksiz o‘z-o‘zini rivojlantirish zarur. Zero, shaxsiy sifatlari rivojlangan
o‘qituvchi – bu nafaqat ta’lim tizimining muvaffaqiyati, balki butun jamiyatning intellektual va
ma’naviy yuksalishining kafolatidir.
Har bir o‘qituvchi o‘ziga shunday savol berishi kerak: “Men o‘quvchilarim uchun nafaqat
bilim manbai, balki ularga hayot yo‘lini ko‘rsatuvchi nurmanmi?” Agar bu savolga javob ijobiy
bo‘lsa, demak, bu o‘qituvchi o‘z shaxsiylik sifatlarini namoyon qila olayotgan haqiqiy pedagogdir.
Shu bois, bo‘lajak o‘qituvchilar o‘zlarida insoniylik va kasbiy fazilatlarni uyg‘un ravishda
shakllantirishga harakat qilishlari lozim. Chunki ular jamiyatni yuksaltiruvchi, kelajakni
yaratuvchi avlodning ustozlari bo‘lishadi.
References:
1.
Piter M. “Psixologiya sport”
2.
A.Abdullayev. Sh.X.Xonkeldiyev “Jismoniy tarbiya nazariyasi va uslubiyati”
3.
Y.V.Verxoshanskiy “Sportchining maxsus jismoniy tayyorgarligini asoslari”
4.
F.A.Kerimov “Sport sohasida ilmiy tadqiqotlar”
5.
Z.X.Fayziyev “Sportchilar faoliyatida emotsiya va ichki kechinmalar vujudga kelishining
nazariy asoslari”
6.
Аbdurasulov J., & Pardabayeva , M. (2024). MUSOBAQADAN OLDIN SPORTCHILARNI
PSIXOLOGIK TAYYORLASH. Евразийский журнал социальных наук, философии и культуры,
4(6 Part 2), 73–76. извлечено от
https://inacademy.uz/index.php/ejsspc/article/view/34717
7.
Burieva, K. E., & Kamilova, Z. A. (2022). The psychology of adolescence. Scientific progress,
3(4), 923-929.
8.
Eshnayev Nortoji Jumayevich, & Madgapilova Nargiza Talipjanovna. (2023).
CHARACTERISTICS OF IMPLEMENTING THE CLUSTER APPROACH IN THE EDUCATIONAL
SYSTEM.
International
Journal
of
Pedagogics,
3(02),
44–47.
https://doi.org/10.37547/ijp/Volume03Issue02-09
9.
Dustnazar Omonovich Ximmataliyev, Sayyora Rustamovna Mirzaeva, Kibriyo Ergashevna
Buriyeva, Mutabar Sayfullayevna Meyliyeva, Aliya Burxonovna Burteshova, Shohida
Absalomovna Umarova, & Marat Normadovich Tojiboyev. (2024). Psychological Foundations of
Career Guidance in the Family and Children of the Orphanage. Journal of Computational Analysis
and
Applications
(JoCAAA),
33(07),
547–551.
Retrieved
from
http://eudoxuspress.com/index.php/pub/article/view/1096
10.
Sh.Umarova 2024. Psychological Features Of Workers And Factors Affecting
Them.
Pedagogical Cluster-Journal of Pedagogical Developments
. 2, 9 (Sep. 2024), 52–63.
11.
X.Raximova 2024. Current Role And Requirements Of Digital Pedagogy.
Pedagogical
Cluster-Journal of Pedagogical Developments
. 2, 9 (Sep. 2024), 38–51.
12.
2024. Psychological Features Of Workers And Factors Affecting Them.
Pedagogical Cluster-
Journal of Pedagogical Developments
. 2, 9 (Sep. 2024), 52–63.
13.
2024. Current Role And Requirements Of Digital Pedagogy.
Pedagogical Cluster-Journal of
Pedagogical Developments
. 2, 9 (Sep. 2024), 38–51.
153
14.
Абдурасулов, Ж. (2022). ИСПОЛЬЗОВАНИЕ ИНФОРМАЦИОННЫХТЕХНОЛОГИЙ В
УСВОЕНИИ УРОКОВ ИСТОРИИ. INTERNATIONAL СONFERENCE ON LEARNING AND
TEACHING,
1(10),
113–115.
Retrieved
from
