157
AHOLINING MA’NAVIY-AXLOQIY SIFATLARINI RIVOJLANTIRISH
METODIKASINI TAKOMILLASHTIRISHNING AYRIM JIHATLARI
(MAHALLA FUQAROLAR YIG`INI RAISLARI MISOLIDA)
Matkarimov Ikrom Muxtarovich
Urganch davlat pedagogika instituti mustaqil tadqiqodchisi
Xorazm viloyati hokimligi huzuridagi fuqarolarning oʼzini oʼzi boshqarish organlari
xodimlarining malakasini oshirish boʼyicha oʼquv kurslari direktori
https://doi.org/10.5281/zenodo.14724506
Aholining ma'naviy-axloqiy sifatlarini rivojlantirish zamonaviy jamiyatdagi eng dolzarb
masalalardan biridir. Bu jarayon, o‘z navbatida, har bir insonning o‘zlikni anglashidan tortib,
jamiyatda barqarorlik va ijtimoiy ahillikni saqlashgacha bo‘lgan keng ko‘lamli ta'sirni o‘z ichiga
oladi. Aholining ma'naviy-axloqiy rivojlanishi, davlat siyosati va ta'lim-tarbiya tizimi,
shuningdek, xalq madaniyati, urf-odatlar va an'analari orqali amalga oshiriladi.
Ma'naviy-axloqiy sifatlar insonning jamiyatda o‘z o‘rnini topishiga, o‘ziga xos
dunyoqarashni shakllantirishiga, va ijtimoiy muhitda faol ishtirok etishiga asos bo‘ladi. Bu
sifatlar orasida adolat, halollik, hamdardlik, vijdonlilik, mustaqillik, mehnatsevarlik va boshqa
ijtimoiy fazilatlar o‘z aksini topadi. Aholining ma'naviy-axloqiy sifatlarini rivojlantirish —
jamiyatning barqarorligini ta'minlash, jinoyat va ijtimoiy nizolarni kamaytirish, yoshlarni etuk
insonlar sifatida tarbiyalashda muhim ahamiyatga ega.
Aholining ma'naviy-axloqiy sifatlarini rivojlantirish masalasi bugungi kunda jahonning turli
mamlakatlarida, shuningdek, O‘zbekistonning ijtimoiy va ilmiy hayotida dolzarb mavzu bo‘lib
qolmoqda. Shu bois, ushbu soha bo‘yicha ko‘plab ilmiy va metodik tadqiqotlar amalga oshirilgan.
Adabiyotlar tahlili, bu jarayonni rivojlantirish uchun ilmiy asoslar, metodik yondoshuvlar, milliy
va xalqaro tajribalarni o‘rganish orqali amalga oshiriladi. Quyida ma'naviy-axloqiy sifatlarni
rivojlantirishga qaratilgan ba'zi muhim ilmiy manbalar tahlil qilinadi.
1.
Aholining ma'naviy-axloqiy sifatlari va ularni rivojlantirishning nazariy asoslari.
Aholining ma'naviy-axloqiy sifatlarini rivojlantirish metodikasi haqida umumiy tushuncha va
nazariy yondoshuvlar turli fanlar (pedagogika, sotsiologiya, psixologiya va falsafa) nuqtai
nazaridan o‘rganilgan.
A. E. Bo‘riyevning
"O‘zbekistonning ijtimoiy rivojlanishidagi ma'naviyat va axloqiy
qadriyatlar"
(2020) nomli asarida, ma'naviy-axloqiy qadriyatlarni rivojlantirishning metodikasi
ijtimoiy tizimdagi o‘zgarishlar va ma'naviy madaniyatga ta'sirini o‘rganishga qaratilgan. Unda
ahloqiy qadriyatlar, ijtimoiy muhit va ma'naviyatni rivojlantirishning metodologik asoslari ochib
berilgan.
T. A. Xoshimovning
"Ma'naviyat va axloqiy tarbiya metodikasi"
(2018) nomli asarida,
yoshlarni axloqiy tarbiyalashning metodik yondoshuvlarini ko‘rib chiqadi. Bu asar jamiyatda
ijtimoiy mas'uliyatni oshirish, axloqiy fazilatlarni shakllantirish va ta'lim tizimi orqali
ma'naviyatni rivojlantirishning samarali metodlarini tavsiflaydi.
2. Oila va jamoatdagi axloqiy tarbiyaning o‘rni. Oila — ma'naviy-axloqiy sifatlarni
shakllantirishda eng asosiy institutlardan biridir. Oila tarbiyasining ahamiyati haqida ko‘plab
ilmiy tadqiqotlar mavjud.
N. X. To‘laganovning
"Oilada ma'naviy-axloqiy tarbiyaning metodikasi"
(2017) nomli ilmiy
ishlari, oilada bolalar va yoshlarni axloqiy qadriyatlar bilan tarbiyalashning metodik jihatlarini
158
tahlil qiladi. Uning fikriga ko‘ra, oila tarbiyasining ahamiyati shundaki, aynan oilada yoshlar
axloqiy me'yorlarni amalda o‘rganadilar va ularning axloqiy rivojlanishi boshlanadi.
M. B. Karimovning
"Jamoat tashkilotlarining axloqiy tarbiya tizimidagi roli"
(2020) nomli
tadqiqoti, jamoat tashkilotlari va ijtimoiy institutlarning yoshlarni axloqiy tarbiyalashdagi
ahamiyatini va metodikalarini yoritadi. U, jamoat asosida yoshlarni ma'naviy-axloqiy
qadriyatlarni singdirishga qaratilgan turli usullarni tavsiya etadi.
Adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, aholining ma'naviy-axloqiy sifatlarini rivojlantirish
metodikasi keng ko‘lamli tadqiqotlar, ilmiy ishlanmalar va amaliyotga asoslangan
yondoshuvlarni talab etadi. Bu sohada o‘rganilgan asarlar ta'lim tizimi, oila, jamoat tashkilotlari
va huquqiy tizimlarning integratsiyasi orqali amalga oshiriladigan kompleks metodikalarning
zarurligini ko‘rsatadi. Mazkur metodikalarning muvaffaqiyatli amalga oshirilishi jamiyatda
ijtimoiy barqarorlikni ta'minlash va yosh avlodning axloqiy-psixologik rivojlanishiga xizmat
qiladi.
Aholining ma'naviy-axloqiy sifatlarini rivojlantirish metodikalari
1.
Ta'lim tizimida ma'naviyatni rivojlantirish.
Ta'lim tizimi aholi ma'naviy-axloqiy sifatlarini shakllantirishda eng asosiy vosita
hisoblanadi. Maktablarda axloqiy tarbiya kurslari, adabiyot, tarix, falsafa fanlari orqali yoshlarni
ijtimoiy va axloqiy qadriyatlar bilan tanishtirish muhimdir. Bunday darslar o‘quvchilarda inson
huquqlari, adolat, tenglik, vijdon va xalqqa sadoqat kabi tamoyillarni o‘rgatadi.
2.
Jamoatchilikni axloqiy targ‘ibot va tushuntirish ishlari orqali o‘rgatish
Jamiyatdagi har bir a'zo o‘zining axloqiy mas'uliyatini tushunishi zarur. Axloqiy targ‘ibot va
tushuntirish ishlari aholi o‘rtasida ijtimoiy munosabatlar va axloqiy qadriyatlarni
muvofiqlashtirishda katta rol o‘ynaydi. Bunda jamoat tashkilotlari, diniy jamoalar, ommaviy
axborot vositalari va boshqa ijtimoiy institutlar faol ishtirok etishi lozim.
3.
Oila va jamoada tarbiya. Oila — ma'naviy-axloqiy tarbiya asosiy boshlang‘ich nuqtasidir.
Oilada insonning ilk qadriyatlari va axloqiy me'yorlari shakllanadi. Shuning uchun, oilada
farzandga adolat, halollik, xayr-ehson kabi axloqiy fazilatlarni o‘rgatish muhimdir. Shuningdek,
jamoalarda (ma'naviy, sport, madaniy) o‘rganish va axloqiy qadriyatlarni amaliyotda qo‘llash,
yoshlarni to‘g‘ri yo‘naltirishga yordam beradi.
4.
Yoshlar bilan ishlashning axloqiy metodikasi. Yoshlar — jamiyatning kelajagi va ayni
paytda jamiyatning ijtimoiy-axloqiy me'yorlarini belgilovchi asosiy guruhidir. Ularni axloqiy
tarbiya bilan shug‘ullanishda maxsus metodikalar ishlab chiqilishi zarur. Ushbu metodikalar
yoshlarni halol mehnatga, jamiyatga xizmat qilishga, o‘z his-tuyg‘ularini boshqarishga o‘rgatishi
kerak. Shu maqsadda yoshlar tashkilotlari, sport klublari, madaniy markazlar va ijtimoiy
jamoatlar bilan hamkorlik o‘rnatish foydalidir.
Mahalla — O‘zbekistonning ijtimoiy tizimida eng muhim va asosiy tashkilotlardan biri
bo‘lib, uning aholi hayotida alohida o‘rni bor. Mahalla fuqarolar yig‘ini raislari o‘z hududlaridagi
ijtimoiy, madaniy va axloqiy muammolarni hal qilishda katta mas'uliyatga ega. Ular mahalla
ichida ma'naviy-axloqiy qadriyatlarni tarbiyalash, yoshlarni to‘g‘ri yo‘lga solish va jamiyatda
barqarorlikni ta'minlashda muhim rol o‘ynaydi. Shu sababli, mahalla fuqarolar yig‘ini
raislarining o‘rni va roli aholi ma'naviy-axloqiy sifatlarini rivojlantirishda katta ahamiyatga ega.
1. Mahalla fuqarolar yig‘ini raislarining jamoat ishlaridagi roli.
Mahalla fuqarolar
yig‘ini raislari jamoat ishlarida faol ishtirok etib, mahalladagi aholi bilan bevosita aloqada
159
bo‘ladilar. Ular nafaqat ijtimoiy yordamlarni ta'minlash, balki aholi o‘rtasida axloqiy me'yorlar,
ijtimoiy fazilatlar va qadriyatlarni rivojlantirishga ham mas'uldirlar. Raislar axloqiy targ‘ibot
ishlarini tashkil etish, ma'naviy-axloqiy bilimlarni kengaytirish, yoshlarni to‘g‘ri tarbiyalash va
ularga ijtimoiy mas'uliyatni o‘rgatishda muhim rol o‘ynaydi.
2. Yoshlarni axloqiy tarbiyalashda mahalla raislarining o‘rni.
Mahalla fuqarolar yig‘ini
raislari yoshlarni axloqiy tarbiyalashda asosiy ta'sir ko‘rsatuvchi shaxslar hisoblanadi. Ular o‘rta
maktablar, kollejlar va oliy ta'lim muassasalariga kirishga yordam berish, yoshlarni kasbga
yo‘naltirish va ijtimoiy faollikni oshirishda yordam beradi. Raislar yoshlarni jamiyatda to‘g‘ri
yo‘lni tanlashga, ijtimoiy-axloqiy qadriyatlarni o‘zlashtirishga undaydi. Shuningdek, ular yoshlar
orasida jinoyatchilikni kamaytirish va salbiy odatlar (masalan, alkogol va narkotik moddalar
iste'moli)ga qarshi kurashishda ham faol ishtirok etadi.
3. Mahallada axloqiy muhitni yaxshilashda raislarning ma'naviy salohiyati.
Mahalla
raisi jamiyatdagi ijtimoiy axloqiy muhitni yaxshilashda o‘zining salohiyatini namoyon etadi.
Raislar mahallaning ma'naviy ahvolini yaxshilash uchun turli tadbirlar va aksiyalar o‘tkazadilar.
Bular axloqiy ma'naviyatni oshirishga, oilaviy muammolarni hal qilishga va ijtimoiy
barqarorlikni saqlashga qaratilgan bo‘ladi. Masalan, ular “Ma'naviyat va axloq” kabi mavzularda
uchrashuvlar, suhbatlar va seminarlar tashkil etish orqali jamiyatdagi axloqiy muhitni
yaxshilashga yordam beradi.
4. Mahalla raislarining huquqiy va axloqiy mas'uliyati.
Mahalla fuqarolar yig‘ini raislari
o‘zlarining huquqiy va axloqiy mas'uliyatlarini yaxshi anglab, jamoat tartibini, fuqarolar
huquqlarini va ijtimoiy adolatni ta'minlashga katta e'tibor berishlari kerak. Raislar o‘z hududida
qonunlarga rioya qilishni ta'minlash, jamiyatdagi axloqiy me'yorlarga amal qilishni targ‘ib
qilishda asosiy mas'ul shaxslar hisoblanadi. Ularning faoliyati jamiyatda ijtimoiy barqarorlik va
axloqiy mustahkamlikni ta'minlashda muhim ahamiyatga ega.
5. Mahallaning ma'naviy-axloqiy qadriyatlarini tarbiyalashda raislarning o‘ziga xos
metodikasi.
Mahalla fuqarolar yig‘ini raislari o‘z faoliyatida turli metodikalar va yondoshuvlarni
qo‘llaydilar. Ular mahalladagi yoshlarni axloqiy jihatdan tarbiyalashda individual yondoshuvni,
guruh ishlari va ijtimoiy tadbirlarni birlashtiradilar. Raislar o‘z hududida axloqiy targ‘ibot
ishlarini amalga oshirishda o‘rta maktablar, jamoat tashkilotlari va boshqa ijtimoiy institutlar
bilan hamkorlikda ishlaydi. Bunday metodikalar yoshlarni ijtimoiy mas'uliyatga o‘rgatishda
samarali bo‘lishi mumkin.
Xulosa.
Mahalla fuqarolar yig‘ini raislarining aholi ma'naviy-axloqiy sifatlarini
rivojlantirishdagi o‘rni juda katta. Ular jamoatchilikni birlashtirish, axloqiy qadriyatlarni targ‘ib
qilish, yoshlarni axloqiy jihatdan tarbiyalash va ijtimoiy mas'uliyatni oshirishda faol ishtirok
etadilar. Raislarning ma'naviy salohiyati va metodik yondoshuvlari mahallada ijtimoiy
barqarorlikni ta'minlashga, jamiyatdagi axloqiy me'yorlar va qadriyatlarni rivojlantirishga katta
ta'sir ko‘rsatadi. Shuning uchun mahalla raislarining faoliyati nafaqat ijtimoiy, balki ma'naviy-
axloqiy jihatdan ham muhim ahamiyatga ega.
Aholining ma'naviy-axloqiy sifatlarini rivojlantirishda mahalla fuqarolar yig‘ini raislarining
o‘rni beqiyos. Ularning jamiyatda axloqiy me'yorlarni targ‘ib qilish, ijtimoiy barqarorlikni
ta'minlash va yoshlarni tarbiyalashdagi roli kattadir. Shunga ko‘ra, mahalla raislarining samarali
faoliyatini yanada takomillashtirish va rivojlantirish uchun bir qator takliflar kiritish mumkin.
1. Mahalla raislarining axloqiy tarbiya bo‘yicha bilim va malakalarini oshirish.
Mahalla fuqarolar yig‘ini raislarining axloqiy tarbiya bo‘yicha bilim va malakalarini oshirish,
160
ularni yangi metodikalar va yondoshuvlar bilan tanishtirish muhim. Bu borada maxsus
treninglar, seminarlar va kurslar tashkil etish lozim. Raislarga axloqiy me'yorlar, ijtimoiy adolat
va huquqiy tizim haqida kengroq bilim berish, ular o‘z faoliyatlarida zamonaviy pedagogik
yondoshuvlarni qo‘llashlari uchun zarur.
2. Mahalladagi axloqiy qadriyatlarni rivojlantirishga qaratilgan dasturlarni ishlab
chiqish.
Mahalla raislari, yoshlarni axloqiy jihatdan to‘g‘ri tarbiyalash uchun o‘z hududlarida
maxsus dasturlarni amalga oshirishi kerak. Masalan, "Yoshlar axloqi", "Inson huquqlari va
mas'uliyat", "Adolat va halollik" kabi mavzularni qamrab olgan ma'naviy-axloqiy dasturlarni
ishlab chiqish va bu dasturlarni mahallada keng jamoatchilikka, ayniqsa, yosh avlodga yetkazish
lozim. Bunday dasturlar yoshlarning ijtimoiy mas'uliyatini oshirishga, ularning ma'naviy-axloqiy
qadriyatlarini rivojlantirishga yordam beradi.
3. Oila va jamiyat o‘rtasidagi hamkorlikni kuchaytirish.
Mahalla raislarining oilalar
bilan yaqindan hamkorlik qilishlari lozim. Oila tarbiyasi va mahalla tarbiyasining birlashishi
yoshlarning axloqiy-psixologik rivojlanishiga ijobiy ta'sir ko‘rsatadi. Raislar oilalar bilan
ishlashda, o‘zaro yordam va maslahatlarni kengaytirish, oilaviy muammolarni hal etishga
ko‘maklashish orqali ijtimoiy barqarorlikni ta'minlashda katta rol o‘ynaydi. Bunda, oila
institutiga ijtimoiy va ma'naviy yordam ko‘rsatish tizimini rivojlantirish muhim.
4. Mahallada ma'naviy-axloqiy targ‘ibot ishlarini kuchaytirish.
Mahalla raislari
mahallada turli axloqiy targ‘ibot ishlarini tashkil etishlari kerak. Bu ishlar doirasida ommaviy
axborot vositalari, madaniy markazlar, kutubxonalar, sport va san'at tadbirlari orqali axloqiy
qadriyatlarni keng targ‘ib qilish zarur. Raislar mahallada axloqiy me'yorlar va to‘g‘ri xulq-atvorni
tarbiyalashda o‘quvchilarga, yoshlar va kattalar bilan ishlashda birgalikda ko‘plab tadbirlar
o‘tkazishlari lozim.
5. Yoshlarni ma'naviy-axloqiy jihatdan qo‘llab-quvvatlash va rahbarlik qilish.
Yoshlar
orasida axloqiy va ijtimoiy mas'uliyatni oshirish uchun mahalla raislari o‘z faoliyatlarini ular
bilan ko‘proq bevosita aloqada olib borishlari kerak. Yoshlar o‘rtasida axloqiy fazilatlarni
tarbiyalashda doimiy motivatsiya, rahbarlik va ma'naviy qo‘llab-quvvatlash tizimini yaratish
muhim. Mahalla raislari yoshlarning axloqiy-psixologik rivojlanishiga yondashuvlarni yangilab,
ularni o‘z hayotida axloqiy mas'uliyatni his qilishga o‘rgatishlari zarur.
6. Mahalla raislarini ijtimoiy tarmoqlarda faoliyat ko‘rsatishga rag‘batlantirish.
Zamonaviy axborot texnologiyalaridan foydalanish, jumladan, ijtimoiy tarmoqlarda faoliyat
yuritish, mahalla raislari uchun yangi imkoniyatlar yaratadi. Raislar mahalladagi ijtimoiy va
ma'naviy tadbirlarni internetda faol ravishda e'lon qilib, keng jamoatchilikni jalb qilishlari kerak.
Ijtimoiy tarmoqlar orqali mahalladagi yoshlar bilan bevosita muloqot qilish va ularni ma'naviy-
axloqiy jihatdan tarbiyalashda samarali ishlash mumkin.
7. Mahalla raislari va jamoat tashkilotlari o‘rtasida hamkorlikni kuchaytirish.
Mahalla raislari jamoat tashkilotlari, mahalliy hokimiyat va davlat idoralari bilan yaqindan
hamkorlik qilishlari lozim. Bu hamkorlik o‘z navbatida aholi o‘rtasida axloqiy-psixologik jihatdan
ijobiy o‘zgarishlarni yuzaga keltirishda yordam beradi. Raislar mahalladagi barcha ijtimoiy
guruhlar bilan aloqada bo‘lib, turli tadbirlar va aksiyalarni birgalikda o‘tkazishlari kerak.
Xulosa.
Mahalla fuqarolar yig‘ini raislarining aholi ma'naviy-axloqiy sifatlarini
rivojlantirishdagi roli juda katta. Ularning faoliyatini yanada samarali qilish uchun turli metodik
yondoshuvlar, dasturlar va takliflar ishlab chiqish zarur. Mahalla raislarining axloqiy tarbiya va
jamiyatdagi ijtimoiy barqarorlikni ta'minlashdagi faolligini oshirish, yoshlarni to‘g‘ri tarbiyalash
161
va jamoatchilikka xizmat qilishdagi mas'uliyatini kuchaytirish uchun yuqoridagi takliflar
amaliyotga tatbiq etilishi lozim.
References:
1.
Bo‘riyev, A. E. (2020).
O‘zbekistonning ijtimoiy rivojlanishidagi ma'naviyat va axloqiy
qadriyatlar
. Toshkent: O‘zbekiston akademik nashriyoti.
2.
Xoshimov, T. A. (2018).
Ma'naviyat va axloqiy tarbiya metodikasi
. Samarqand: Samarqand
universiteti nashriyoti.
3.
Qodirov, A. M. (2019).
O‘zbekistonda axloqiy va ma'naviy tarbiyaning pedagogik asoslari
.
Toshkent: O‘zbekiston milliy universiteti nashriyoti.
4.
Sodiqov, Sh. T. (2021).
Ma'naviy tarbiya va yoshlar ta'limi
. Buxoro: Buxoro davlat
universiteti nashriyoti.
5.
To‘laganov, N. X. (2017).
Oilada ma'naviy-axloqiy tarbiyaning metodikasi
. Toshkent: Fan va
texnologiya nashriyoti.
6.
Karimov, M. B. (2020).
Jamoat tashkilotlarining axloqiy tarbiya tizimidagi roli
. Nukus:
Nukus davlat universiteti nashriyoti.
7.
Sharipov, R. M. (2022).
Axloqiy qonunchilik va uning jamiyatdagi o‘rni
. Toshkent:
O‘zbekiston huquqshunoslik instituti nashriyoti.
8.
Zohidov, F. M. (2019).
Yoshlar tarbiyasida axloqiy qadriyatlar va ta'lim tizimi
. Toshkent:
O‘zbekiston xalq ta'limi nashriyoti.
9.
Kamilov, A. B. (2018).
Axloqiy va ijtimoiy me'yorlar: pedagogik yondoshuvlar
. Tashkent:
Toshkent davlat pedagogika universiteti nashriyoti.
10.
Islomov, N. S. (2021).
Ijtimoiy barqarorlik va ma'naviyat: nazariy va amaliy asoslar
.
Farg‘ona: Farg‘ona davlat universiteti nashriyoti.
