106
SUKSESSIYA VA UNING TIPLARI
G’ulomova Malika Xaydarali qizi
Andijon Davlat pedagogika instituti talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15099169
Annotatsiya:
Ushbu tezida suksessiyalar va ularning btiplari, ekotizimlarning vaqt
o’tishi bilan tabiiy ravishda o’zgarishi va rivojlanish jarayonlari, tabiiy resurslardan oqilona
foydalanish va atrof-muhitni muhofaza qilish xususiyatlari yoritilgan.
Аннотация:
В диссертации рассматриваются особенности сукцессий и их типы,
естественные изменения и процессы развития экосистем во времени, рациональное
использование природных ресурсов и охрана окружающей среды.
Abstract:
This thesis covers the features of successions and their types, natural changes
and development processes of ecosystems over time, rational use of natural resources and
environmental protection.
Kalit so’zlar:
suksessiya, ekotizim, vulqon, bo’ron, klimaks, mox, lishaynik, antropogen,
tuproq, sekundar.
Ekologik
suksessiya
ekologik jamoalarni tashkil qiluvchi turlarda vaqt oʻtishi bilan bir
qator taraqqiy etib boruvchi oʻzgarishlar sodir boʻlishidir. Ekologlar odatda suksessiyani
boshlanish nuqtasiga koʻra farq qiluvchi ikki turga ajratishgan:
birlamchi suksessiya
va
ikkilamchi suksessiya
. Suksessiyada koʻpincha turlarning xilmaxilligi past, barqarorligi kamroq
boʻlgan jamoadan turlarning xilmaxilligi yuqori va ancha barqaror jamoaga oʻtib borish
kuzatiladi, lekin bu universal qoida emas.
Birlamchi suksessiya
yangi yerning shakllanishi yoki
ochiq qoyaning paydo boʻlishida kuzatilib, u ilk bor ishgʻol qilinishi mumkin boʻlgan tabiiy
muhitni hosil qiladi.
Masalan, vulqonlarning otilishidan keyin Gavayidagi Katta Orolda
boʻlgani kabi birlamchi suksessiya jarayonini kuzatish mumkin. Lava okean tubiga oqib, yangi
togʻ jinsini shakllantiradi. Har yili Katta Orolga taxminan 32 akr yer maydoni qoʻshilib turadi.
Birlamchi suksessiya paytida bu yerlarda nimalar sodir boʻladi? - degan savol tug’iladi, albatta.
Dastlab ob-havo va boshqa tabiiy kuchlar taʼsirida substrat, yaʼni togʻ jinsi yemirilib
parchalanadi. Bu esa maʼlum turdagi chidamli oʻsimliklar va tuproqni uncha talab etmaydigan,
yaʼni
kashshof turlar
sifatida maʼlum boʻlgan lishayniklarning oʻsishiga sharoit yaratib beradi.
Bu turlar minerallarga boy lavani parchalab, tuproqqa aylanishiga yordam beradi, keyinchalik
chidamli turlar kamayib, ularning oʻrnini kashshof turlar egallaydi. Bundan tashqari, dastlab
paydo boʻlgan bu turlar oʻsib va nobud boʻlib borar ekan, doimiy shakllanib borayotgan
qatlamda organik moddalarga boy tuproq hosil boʻlishiga yordam beradi.
Ikkilamchi
suksessiya
da dastlabki egallangan hudud buzilib, undagi jamoaning hammasi yoki koʻpchiligi
nobud boʻlganidan keyin yana qayta egallanadi. Ikkilamchi suksessiyaga eman va hikori
oʻrmonlarining yongʻin tufayli boʻshab qolishi yaqqol misol boʻladi. Yongʻin koʻplab
oʻsimliklarni va hududdan uchib keta olmaydigan hayvonlarni nobud qilishi mumkin. Lekin
ularning ozuqaviy moddalari kul sifatida tuproqqa qaytadi. Birlamchi suksessiyadagi
yalangʻoch togʻ jinsini ishgʻol qilishga nisbatan buzilgan hududni tezda qayta ishgʻol qilish
osonroq, chunki uning tuprogʻi allaqachon ozuqaviy moddalarga boy boʻladi. Yongʻin sodir
boʻlishidan oldin eman va hikori oʻrmonlarining oʻsimlik dunyosida baland boʻyli daraxtlar
hukmronlik qilardi. Ularning boʻyi quyosh energiyasini olishga yordam bergan, lekin ulardan
quyida oʻsadigan oʻsimliklarga soya solgan. Vaholanki, yongʻindan keyin bu daraxtlar darhol
107
qayta tiklanmaydi. Buning oʻrniga dastlab bu yerlarda bir yillik oʻsimliklar, yaʼni faqat bir yil
yashaydigan oʻsimliklar, keyin esa bir necha yillar ichida tez oʻsadigan va koʻpayadigan oʻtlar
oʻsadi. Birlamchi suksessiyada hududlarni dastlab ishgʻol qilgan oʻsimliklar kashshof
oʻsimliklar deyiladi.
Suksessiya – ekotizimlarning vaqt o‘tishi bilan tabiiy o‘zgarishi va rivojlanish jarayoni.
Bu jarayon ekotizimning dinamikasini tushunishda muhim ahamiyatga ega. Suksessiya tabiiy
(vulqonlar, bo‘ronlar, iqlim o‘zgarishi) yoki antropogen (inson faoliyati, qishloq xo‘jaligi,
urbanizatsiya) omillar ta’sirida sodir bo‘lishi mumkin.
Suksessiyaning asosiy belgilari:
-
Ekotizimda bir jamoaning boshqasi bilan almashinishi.
-
Biologik xilma-xillikning oshishi yoki kamayishi.
-
O‘simlik va hayvon turlarining vaqt o‘tishi bilan o‘zgarishi.
-
Tuproq unumdorligi va boshqa ekologik omillarning o‘zgarishi.
Xususiyatlari:
-
Tuproq va ba’zi tirik organizmlar saqlanib qolgan bo‘ladi.
-
Tiklanish jarayoni nisbatan tez sodir bo‘ladi.
-
Ekotizim avvalgi holatiga qisman yoki to‘liq qaytishi mumkin.
Suksessiya Bosqichlari:
Boshlang‘ich bosqich:
Hududda dastlabki organizmlar paydo bo‘ladi. Agar bu birlamchi suksessiya bo‘lsa, mox
va lishayniklar birinchi bo‘lib o‘sadi. Ikkinchi darajali suksessiyada tez o‘suvchi o‘simliklar
paydo bo‘ladi.
Oraliq bosqich:
Murakkabroq o‘simliklar va hayvonlar paydo bo‘lib, ekotizim barqaror tus oladi. Tuproq
unumdorligi oshadi, yangi o‘simlik va hayvon turlari kirib keladi.
Barqaror (klimaks) bosqich:
Ekotizim eng yuqori darajada barqaror holatga erishadi. O‘simlik va hayvonlarning
o‘zaro bog‘liqligi kuchayadi. Hududga xos bo‘lgan o‘simlik jamoasi o‘rnashib oladi (masalan,
tropik o‘rmonlar, dashtlar).
Suksessiyaning muhim ta’sirlari:
Biologik xilma-xillikni oshiradi: O‘simlik va hayvonlar jamoasi boyib boradi. Tuproq
unumdorligini oshiradi: O‘simliklarning o‘sishi natijasida organik moddalar to‘planadi.
Atmosfera va tuproq kimyoviy tarkibini o‘zgartiradi: Kislorod ishlab chiqarish, karbonat
angidridni yutish. Antropogen ta’sirga moslashuv: Inson faoliyati natijasida buzilgan
ekotizimlarni tabiiy tiklash imkoniyati. Global iqlim o‘zgarishi natijasida suksessiya jarayoni
tezlashishi yoki sekinlashishi mumkin. O‘rmonlarning kesilishi yoki botqoqlarning quritilishi
suksessiyani sun’iy ravishda tezlashtirishi yoki to‘xtatishi mumkin. O‘simlik jamoalari issiqlik
va namlik o‘zgarishlariga moslashgan holda rivojlanadi.
Insonning suksessiyaga ta’siri
Ijobiy ta’sirlar:
-
Degradatsiyaga uchragan hududlarni rekultivatsiya qilish.
-
Qayta tiklanadigan o‘rmonlar barpo etish.
-
Tabiiy muhitni muhofaza qilish loyihalarini amalga oshirish.
Salbiy ta’sirlar:
108
-
O‘rmonlarning kesilishi va cho‘llashish jarayoni.
-
Tuproq eroziyasi va ekotizimlarning buzilishi.
-
Sanoat chiqindilari va ifloslanish tufayli tabiiy suksessiya jarayonining buzilishi
Suksessiyani O‘rganishning Muhimligi
-
Ekotizimlarning tiklanish imkoniyatlarini baholash.
-
Qishloq xo‘jaligi va ekologik monitoringda qo‘llash.
-
Atrof-muhitni himoya qilish strategiyalarini ishlab chiqish.
-
Global ekologik muammolarga qarshi chora-tadbirlarni rejalashtirish.
Ushbu tezisda ko’rinib turibdiki, suksessiya – bu tabiiy ekotizimlarning doimiy o‘zgarish
va rivojlanish jarayoni. Birlamchi va ikkinchi darajali suksessiyalar ekotizimlarning
shakllanishida muhim rol o‘ynaydi. Inson faoliyati ushbu jarayonga sezilarli ta’sir ko‘rsatishi
mumkin, shu bois uni muhofaza qilish muhim ahamiyatga ega. Suksessiyani o‘rganish
ekologik barqarorlikni saqlash va tabiatni muhofaza qilishga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Odum, E.P. (1971). Fundamentals of Ecology. W.B. Saunders Company.
2.
Ricklefs, R.E. (2008). The Economy of Nature. W.H. Freeman and Company.
3.
Connell, J.H., & Slatyer, R.O. (1977). "Mechanisms of Succession in Natural Communities
and Their Role in Community Stability and Organization." The American Naturalist, 111(982),
1119-1144.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Ekologiya va Atrof-muhitni Muhofaza Qilish Davlat Qo‘mitasi
(2022). Ekotizimlar va ularning tabiiy tiklanish jarayonlari.
5.
\https://uz.khanacademy.org/science/biology/ecology/community-structure-and-
diversity/a/ecological-succession
