25
OʻSMİRLİK DAVRİ PSİXOLOGİK VA FİZİOLOGİK XUSUSİYATLARİ
Tursunov Abdulla Baxrom oʻgʻli
Axborot texnologiyalari va menejment unversiteti Ijtimoiy fanlar fakulteti tarix
yoʻnalishi 1-kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15379716
Annotatsiya:
Ushbu ishda oʻsmirlik davri psixologiyasi, yaʼni 11–18 yosh oraligʻidagi
yoshlarning ruhiy va ijtimoiy rivojlanish xususiyatlari oʻrganiladi. Asarda oʻsmirlik davrining
jismoniy, emotsional, intellektual va ijtimoiy oʻzgarishlari, shuningdek, bu davrda yuzaga
keladigan muammolar, ota-ona va jamiyat bilan munosabatlar tahlil qilinadi. Tadqiqotda
yoshlarning oʻz-oʻzini anglash, shaxsiylikni shakllantirish va mustaqil fikrlashga oʻtish
jarayonlari psixologik nuqtai nazardan yoritilgan. Ish taʼlim jarayonida pedagog va
psixologlarga amaliy yordam sifatida foydali boʻlishi mumkin.
Kalit soʻzlar
. Oʻsmirlik davri psixologiyasi, gormonal oʻzgarishlar, emotsional va ijtimoiy
oʻzgarishlar, shaxs.
Oʻsmirlik davri inson hayotidagi eng muhim va murakkab bosqichlardan biri hisoblanadi.
Bu davr odatda 11 yoshdan 18 yoshgacha bo‘lgan oraliqni qamrab oladi. Oʻsmirlik davrida
shaxsda jismoniy, psixologik, emotsional va ijtimoiy oʻzgarishlar yuz beradi. Bu oʻzgarishlar
bolaning kattalikka yo‘l olgan bosqichini belgilaydi va uning shaxs sifatida shakllanishida
muhim rol o‘ynaydi.
Oʻsmirlik davrida psixologik o‘zgarishlar juda muhim o‘rin tutadi. Avvalo, oʻsmirda oʻzini
anglash hissi kuchayadi. U kimligini, hayotdagi oʻrnini va kelajakdagi maqsadlarini tushunishga
harakat qiladi. Bu jarayonda u koʻplab savollar bilan yuzma-yuz keladi: “Men kimman?”,
“Qanday bo‘lishim kerak?”, “Menga jamiyatda qanday qarashadi?” va hokazo.
Bundan tashqari, emotsional o‘zgarishlar ham oʻsmirlik davrining ajralmas qismidir.
Oʻsmirlar tez-tez kayfiyati o‘zgaruvchan, injiq va ba’zan agressiv bo‘lib qolishi mumkin. Bu holat
gormonal o‘zgarishlar bilan bog‘liq bo‘lishi bilan birga, ichki ziddiyatlar, mustaqillikka intilish
va tashqi muhit bilan o‘zaro munosabatlarning murakkabligi bilan ham tushuntiriladi.
Ijtimoiy jihatdan oʻsmirlar do‘stlariga ko‘proq ahamiyat bera boshlaydilar. Oila a’zolari
emas, balki tengdoshlarining fikri ular uchun muhimroq bo‘lib qoladi. Bu davrda ijtimoiy faollik,
guruhlarga qo‘shilish, yetakchilikka intilish kabi xususiyatlar paydo bo‘ladi. Shu bilan birga,
oʻsmirlar mustaqil qaror qabul qilishni istaydilar, biroq bu har doim ham to‘g‘ri bo‘lmasligi
mumkin. Shuning uchun kattalarning ularni tushunishi, yo‘l-yo‘riq ko‘rsatishi nihoyatda
muhimdir.
O‘smir "Men kimman?" degan savol bilan yashaydi. Har xil obrazlarga kirib ko‘radi: bir
kun sportchi bo‘lishni istasa, ertasiga san’atga qiziqadi. Bu tabiiy — o‘z yo‘lini topishga harakat
qilyapti.
Endi u ota-onadan ko‘ra do‘stlarining gapiga ko‘proq quloq soladi. “Do‘stlarim nima
deydi?” — bu savol uning qarorlariga ta’sir qiladi. Yaxshi muhitda bo‘lsa — foyda, yomon
guruhga tushsa — xavf.
O‘ziga “meni nazorat qilishmasin” degan fikr paydo bo‘ladi. Har qanday “qilma”, “bo‘lma”
degan gaplarga qarshilik bildiradi. Bu qarshilikni to‘g‘ri tushunish muhim.
Xursand bo‘lsa — osmonga chiqadi, hafsalasi pir bo‘lsa — darrov tushkunlikka tushadi.
Ko‘ngli juda nozik. Ko‘p narsa unga “katta muammo”dek tuyuladi.
26
O‘zgarishlarga to‘la tanasi va ongi
Jismoniy o‘zgarishlar (bo‘y o‘sishi, ovoz o‘zgarishi, jinsiy yetilish) uni hayratga soladi,
hatto ba’zan bezovta qiladi. Ongida ham yangicha fikrlar tug‘iladi, katta odamlar kabi savollar
berishni boshlaydi.
O'smirlik - bu inson hayotidagi qiyin va ayni paytda muhim bosqich. Bolalik tugaydi, bola
teng huquqli ishtirokchi sifatida kattalikka kirishga tayyorlanmoqda. Shubhasiz, o'smir hali
jismonan yoki psixologik jihatdan haqiqiy balog'atga etmagan, ammo shunga qaramay kattalar
bilan teng huquqli bo'lishga intiladi. Butun davr bolaning o'zi uchun ham, bolaning atrofidagi
kattalar uchun ham katta psixologik qiyinchiliklar bilan bog'lanib keladi.
Ilmiy adabiyotlarda o'smirlarning xususiyatlari juda yaxshi va to'liq ko'rsatilgan, o'smir
shaxsini shakllantirishning asosiy qonuniyatlari va xulq-atvor xususiyatlari, hissiy-irodaviy,
intellektual va aqliy qobiliyatlarni o'rganishga bag'ishlangan ko'plab asarlar mavjud. Ammo
shunga qaramay, atrofdagi kattalar yosh muammolari bilan yaxshi tanish emas, bu esa ushbu
davrni - o'smirlikni qiyin kechishga olib keladi.
“Kattalik tuyg'usi” o'smirlikning markaziy neoplazmasi hisoblanadi. O'smir teng
huquqlilik talab qiladi, o'z didi, qarashlari, pozitsiyasi va fikrini himoya qilishga intiladi,
mustaqillikka intiladi, o'z manfaatlarini ota-onalar, o'qituvchilar va boshqa kattalarning
aralashuvi va nazoratidan himoya qiladi. Agar o'smir kattalar tomonidan tushunishni topa
olmasa, kattalar mustaqillikni ta'minlamasa va uning hayotining barcha jabhalarini nazorat
qilishga harakat qilsa, o'smirlar "kattalar hayotining atributlari" ni qabul qiladilar: yomon
so'zlar, ichkilikbozlik, chekish. Kattalar tomonidan o'smirlarning mustaqilligi va tashabbusini
cheklash kuchli qarshiliklarni keltirib chiqaradi, kattalar bilan muloqotda to'siqlar va nizolarni
keltirib chiqaradi.
Xulosa oʻrnida shuni aytish kerakki Oʻsmirlik davri – shaxsning shakllanishida poydevor
bosqichlardan biridir. Bu davrda yuzaga keladigan ruhiy va emotsional o‘zgarishlar,
shuningdek, jismoniy o‘zgarishlar oʻsmirning dunyoqarashi, o‘z-o‘zini anglash darajasi va
kelajakdagi hayotiga katta ta’sir ko‘rsatadi. Shu bois, ota-onalar, o‘qituvchilar va psixologlar
oʻsmirlarga sabr-toqat, e’tibor va to‘g‘ri yo‘l-yo‘riq bilan yondashishlari kerak. Oʻsmirga
berilgan e’tibor — uning baxtli kelajagiga qo‘yilgan muhim qadamdir.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Karimova, R.A. (2009). Psixologiya. Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi.
2.
Yusupov, A. (2018). Oila va yoshlar psixologiyasi. Toshkent: “Fan va texnologiya”
nashriyoti.
3.
Allport, G. (2003). Shaxs psixologiyasi. Toshkent: “Sharq” nashriyoti.
4.
Erikson, E. (1996). Identity: Youth and Crisis. New York: W. W. Norton & Company.
5.
Mahmudov, N. va boshqalar. (2016). Umumiy psixologiya asoslari. Toshkent: O‘zbekiston
Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi.
6.
Davronova, D.X. (2020). Rivojlanish psixologiyasi. Toshkent: “Ziyo” nashriyoti.
