27
KIMYOVIY MASALA VA ULARNI ECHISHDA YUZAGA KELADIGAN
QIYINCHILIKLAR
Ajiniyazova Sholpan Saparniyazovna
Assistant
Uteniyazov Karimbay Kuanishbaevich
k.f.n, docent.
Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat universiteti
O`zbekiston Respublikasi, Qoraqalpog`iston Respublikasi, Nukus.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14038169
O`quv masalalari tizimida alohida o`rinni hisoblash masalalari - ob`ektlarni sifat
jihatidan tahlil qilishni va ularning miqdoriy tavsifini va o`zgartirishni talab qiladigan
masalalar egallaydi. Boshqa o`quv masalalari orasida ularning ulushi ortib bormoqda. Va bu,
ehtimol, nafaqat olingan bilimlarning amaliy jihatini mustahkamlash, balki matematika
yordamida yangi bilim sohalarini rivojlantirish bilan ham bog`liq.
Ma`lumki, ta`lim mazmuni fanning fanga proyeksiyasi hisoblanadi [1]. Ammo hozirgi
zamon fani nafaqat moddalarning sifat xususiyatini o`rganish, balki uni miqdor va sifat
jihatdan aniqlash masalalari bilan ham shug`ullanadi. Ob`ektlarni tadqiq qilish va
tavsiflashning matematik usullari hozirgi vaqtda nafaqat ularning an`anaviy sohalari - fizika,
kimyo, astronomiya, balki biologiya, tilshunoslik, mantiq, sotsiologiya, psixologiya va
boshqalarda ham qo`llaniladi[2,3].
Ilmiy bilimlarni matematiklashtirish, matematik usullarning yangi sohalarga kirib
borishi nafaqat matematikaning o`zi, balki aniq fanlarning nazariy darajasini rivojlantirish
bilan ham bog`liq bo`lib, bu tabiatga chuqurroq kirib borish imkonini beradi, muayyan fan
tomonidan o`rganiladigan hodisalarning umumiy asosini, kelib chiqish mexanizmini aniqlash
va hokazolardan iborat. Ob`ektlarning bir xilligini aniqlash miqdoriy jihatdan taqqoslash,
"moddalar o`lchovi" ni belgilash, sifat chegaralarini, miqdoriy o`zgarishlarni sifatga o`tish
imkoniyatini oshiradi. Fan o`z predmetini miqdoriy va sifat jihatidan o`zlashtirgani sari
matematikada kengroq nazariya va tushunchalarni qurish vositasiga ega bo`ladi.
Biroq, ob`ektlar sifatini miqdoriy tavsiflash masalalari, ayniqsa, tabiiy fanlar - fizika,
kimyo, biologiya va boshqalar uchun xarakterlidir. Bu fanlar qonunlarining aksariyati
formulalar, tenglamalar, matritsalar va boshqa matematik modellar orqali tavsiflanadi, ular
ob`ektlardagi miqdoriy-sifat munosabatlari va bog`liqliklarini ifodalaydi. Ushbu bog`liqliklarni
bilish tufayli fan moddalarning hossalarini va ularning inson ehtiyojlari uchun maqsadli
o`zgarishini chuqurroq tushunish imkoniyatiga ega bo`ladi. Ushbu bog`liqliklardan har qanday
tizimlarning harakatini bashorat qilishning amaliy masalalarini, tashqi ta`sirlarni loyihalash
muammolarini, sun`iy tizimlarni yaratish muammolarini hal qilishda foydalanish uchun
birinchi navbatda juda ko`p sonli hisob-kitoblarni amalga oshirish kerak. Bu siz, barcha
parametrlarning butun tizimga ta`sirini, ularning muvofiqlashtirilishi va o`zaro ta`sirini
hisobga olish mumkin emas.
Fanning ta`lim mazmuni sifatida akademik predmetga proyeksiyalanishi faqat
o`zlashtirilishi kerak bo`lgan bilimlarning ob`ektiv mazmunini ifodalash bilan cheklanib
qolishi mumkin emas; ta`lim predmeti ushbu bilimlarni ishlab chiqaruvchi faoliyatning o`zini
ham o`z ichiga olishi kerak: uning dasturi, vositalari va usullari, shu jumladan matematik
vositalar bo`lib hisoblanadi. Demak, fan hisoblash masalalarini yechish bilan
28
shug`ullanganidek, ta`lim predmeti ham o`z mazmuniga bunday masalalar modellarini va
ularni yechish usullarini kiritishi kerak.
Hisoblash masalalari tabiatshunoslik сiklining predmetlarida eng keng tarqalgan masala
turi hisoblanadi. Ularni yechishda miqdorlar o`rtasidagi funktsional bog`liqliklar o`rnatiladi va
tahlil qilinadi, ular atrofdagi dunyoda o`zaro bog`liqlik va sababiylikni eng aniq ifodalaydi.
Hisoblash masalalari boshqa turlar orasida ustun o`rinni egallaydi. Bunday masalalar turli xil
tekshirishlarda ham keng qo`llaniladi: maktabdagi yakuniy nazorat va imtihon ishlarida, oliy
o`quv yurtlariga kirish imtihonlarida va hokazo. Hisoblash masalalari tabiatshunoslik
сiklining predmetlarida eng keng tarqalgan masala turi hisoblanadi. Ularni yechishda
miqdorlar o`rtasidagi funktsional bog`liqliklar o`rnatiladi va tahlil qilinadi, ular atrofdagi
dunyoda o`zaro bog`liqlik va sababiylikni eng aniq ifodalaydi. Hisoblash masalalari boshqa
turlar orasida ustun o`rinni egallaydi. Bunday masalalar turli xil tekshirishlarda ham keng
qo`llaniladi: maktabdagi yakuniy nazorat va imtihon ishlarida, oliy o`quv yurtlariga kirish
imtihonlarida va hokazo. Bu hisoblash masalalarini echish qobiliyatini alohida ahamiyatga ega
qiladi. Yu.M.Kolyagin [4] tadqiqotiga ko`ra, o`quvchilar maktabda o`qish davomida o`n besh
mingga yaqin turli masalalarni echadi, lekin ularning ko`pchiligi hech qachon masalalarni
echish uchun zarur ko`nikmalarga ega bo`lmaydi. An`anaviy ta`limda o`quvchilar tomonidan
hisoblash masalalarini echishda ma`lum qiyinchiliklar mavjud - bu qiyinchiliklar, biz ko`rib
turganimizdek, uchta asosiy nuqta bilan bog`liq.
Bu hisoblash masalalarini echish qobiliyatini alohida ahamiyatga ega qiladi.
References:
1.
I.A.Tashev, I.I.Ismoilov, R.R.Roziev Anorganik kimyodan mashq va masalalar to`plami
„O`qituvchi nashryot –matbaa ijodiy uyi Toshkent— 2005 191 b
2.
O.A.Ismoilova Boshlang`ich sinf o`quvchilariga misol va masalalar echishni o`rgatishda
to`plamlar nazariyasi elementlaridan foydalanish Pedagogics international research jurnal
Volume-6,ISSUE-1, March-2022 272-275 b
.uz
3.
Еремина Л. А. Как мы используем логические схемы // Химия в школе. 2003.-№3.
С. 38-40.
4.
П. Я.Гальперин Методы обучения и умственное развитие ребенка. - М.: Изд-воМГУ,
1985.-45С.
