ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
48
MAʼMUN AKADEMIYASI VA BAGʻDOD “BAYT AL-HIKMA”SI:
TUZILMA VA ILMIY MUHIT QIYOSIY TAHLILI
Doʻsimmatov Koʻklanboy
Oʻzbekiston Respublikasi Ichki Ishlar Vazirligi
Toshkent 2 akademik litseyi tarix fani oʻqituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.16892068
Annotatsiya
Ushbu maqola IX–XI asrlardagi ikki nufuzli ilmiy markaz — Bagʻdod “Bayt
al-Hikma”si va Xorazm Maʼmun akademiyasi (Gurganj ilmiy muhiti) — ning
tuzilmasi, homiylik modeli va ilmiy muhitini qiyosiy tahlil qiladi. Tarixiy
manbalar va zamonaviy tadqiqotlar asosida (xususan, tarjima harakati, saroy-
ilm aloqalari va olimlar migratsiyasi) ikkala muassasaning umumiy va farqli
jihatlari ko‘rsatiladi. Bayt al-Hikma atrofidagi institutsional maqom borasidagi
ilmiy bahslar hamda “Maʼmun akademiyasi” terminining retrospektiv qoʻllanishi
alohida muhokama qilinadi. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, Bag‘dod markazi
ko‘proq kutubxona-saroy majmuasi va tarjima infratuzilmasi sifatida, Gurganj
esa saroy homiyligidagi ilmiy doira sifatida shakllangan; har ikkisi ham ilmiy
mehnatni ijtimoiy-siyosiy kapital bilan bog‘lab turgan.
Kalit so‘zlar (o‘zbek)
Maʼmun Akademiyasi; Bayt al-Hikma; Hikmat uyi; Gurganj (Urganch);
Abbosiylar davri; ilmiy muhit; institutsional tarix; saroy homiyligi; tarjima
harakati; kutubxona infratuzilmasi; rasadxona.
IX asr Bagʻdodi Abbosiylar poytaxti sifatida kengayib borayotgan tarjima
harakati, kutubxona va ilmiy tarmoq orqali “Bayt al-Hikma” (Hikmat uyi) bilan
tanilgan. Mazkur markazning aniq institutsional shakli borasida turli
yondashuvlar mavjud: baʼzi tadqiqotlar uni asosan qirollik kutubxonasi va bilim
ombori deb taʼriflasa, boshqalar uni kengroq ilmiy markaz sifatida tasvirlaydi.
XI asr boshlarida Xorazmshoh Maʼmun II davrida Gurganj (Quyi Urganch)
saroyi atrofida Beruniy, Ibn Sino, Abu Nasr ibn Iroq, Abu Sahl al-Masihiy singari
olimlar to‘plangan ilmiy muhit shakllandi; zamonaviy adabiyotlarda bu doira
ko‘pincha “Maʼmun akademiyasi” deb ataladi.
Ushbu maqola ushbu ikki markazning (1) tashkiliy tuzilmasi, (2) homiylik
va resurslari, (3) ilmiy amaliyot va mahsuloti, (4) bilimlar aylanishi va
migratsiyasi nuqtai nazaridan taqqoslaydi.
Usullar
Qiyosiy tarixiy-matnshunos yondashuv qo‘llandi:
Birlamchi va ikkilamchi manbalar
: Bayt al-Hikma haqidagi ensiklopedik
va ilmiy sharhlar; tarjima harakati bo‘yicha nazariy ishlanmalar; Xorazm
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
49
Maʼmun muhitiga doir tarixiy-biografik dalillar (Beruniy hayoti va Gurganj
saroyi
1
.
Kontent tahlili
: tashkilot vazifalari (kutubxona, tarjima byurosi,
rasadxonalar, ilmiy yozishmalar), homiylik mexanizmlari (kalif/khon homiyligi,
saroy lavozimlari), va ilmiy mahsulotlar (zījlar, kanonlar, risolalar).
Tanqidiy eslatma
: Bayt al-Hikmaning “universitetga o‘xshash institut”
tariqasida talqin qilinishi va “Maʼmun akademiyasi” atamasining retrospektivligi
haqidagi bahslar hisobga olindi.
Natijalar
1) Tashkiliy tuzilma va infratuzilma
Bayt al-Hikma (Bagʻdod)
: Asosan
qirollik kutubxonasi
va ilmiy majmua
sifatida tasvirlanadi; tarjima faoliyati bilan bevosita bog‘langan, al-Maʼmun
davrida rasadxona ishlariga (Mas‘udi ziji) ham turtki berilgan. Ammo u
rasmiy
“akademiya”
sifatida qay darajada institutlashtirilgani borasida bahslar mavjud.
Maʼmun “akademiyasi” (Gurganj)
: Yozma manbalarda
saroy atrofidagi
ilmiy doira
sifatida ko‘rinadi; olimlar Xorazmshoh homiyligi ostida ishlagan,
saroy-ilm integratsiyasi kuchli bo‘lgan. “Akademiya” atamasi ko‘proq zamonaviy
taʼrif sifatida qo‘llanadi
2
.
2) Homiylik va resurslar
Bagʻdod
: Kalif homiyligi, saroy kutubxonalari va tarjimonlarga ajratilgan
mablag‘lar tufayli ko‘p tilli bilimlar oqimi (yunon, suriy, fors, hind) uchun
markaziy infratuzilma
yaratilgan.
Gurganj
: Xorazmshoh homiyligi, saroy lavozimlari (masalan, nadimlik),
hamda olimlarni jalb etish siyosati tufayli ilmiy mehnat uchun barqaror sharoit
vujudga kelgan; biroq siyosiy o‘zgarishlar (1017 y. Ghaznaviylar yurishi) bu
muhitni tarqoqlashtirgan.
3) Ilmiy amaliyot va mahsulot
Bagʻdod
: Tarjima, tahrir va sharhlash — asosiy faoliyat; natijada tibbiyot,
matematika, astronomiya va falsafa bo‘yicha arabcha korpus boyidi;
rasadxonalar orqali astronomik kuzatuvlar amalga oshirilgan.
Gurganj
:
Asliy tadqiqot
va hisob-kuzatuv madaniyati (Beruniy va
hamqalamlarining geodeziya, mineralogiya, trigonometriya, tarix-etnografiya
sohalaridagi asarlari) kuchli bo‘lgan; olimlarning saroy topshiriqlari va
diplomatik missiyalar bilan bog‘liq amaliy vazifalari ham diqqatga sazovor.
4) Bilimlar aylanishi va migratsiyasi
1
Encyclopedia BritannicaInternet ArchiveEncyclopaedia Iranica
2
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
50
Bagʻdod
—
kiruvchi
bilimlar porti (yunon-suriy-fors-hind manbalar),
Gurganj
—
chiqish/aylanish
nuqtasi (olimlar migratsiyasi: Beruniy, Ibn Sino
kabi shaxslar boshqa markazlarga ko‘chib, bilimni yoygan).
Muhokama
Institutsionallik darajasi.
Bayt al-Hikma ko‘pincha “akademiya” sifatida
tasvirlansa-da, zamonaviy sharhlarda u
qirollik kutubxonasi va saroy ilmiy
markazi
darajasida bo‘lganini ta’kidlovchi yondashuv kuchli; bu, ayniqsa, 1258
yildagi vayronagarchilikdan keyingi arxeologik dalillarning ozligi bilan ham
izohlanadi. Gurganjdagi “Maʼmun akademiyasi” esa hozirgi termin; tarixiy
haqiqatda u
saroy homiyligidagi ilmiy doira
bo‘lib, o‘zaro hamkor olimlar
tarmog‘ini anglatgan. Shunga qaramay, u yaratgan muhit ilmiy metod (kuzatuv,
tajriba, hisob) va ko‘p tarmoqli izlanishlar bo‘yicha yuqori samara bergan.
Iqtisodiy-siyosiy omillar.
Bagʻdodda markazlashgan moliyaviy-maʼmuriy
qo‘llab-quvvatlash katta hajmdagi tarjima tarmog‘ini yuritishga imkon bergan;
Gurganjda esa mahalliy hokimiyatning nufuzli, ammo nozik siyosiy
muvozanatdagi homiyligi ilmiy doirani himoya qilgan, biroq harbiy
ekspansiyalar (Ghaznaviylar) bu tarmoqni tezda sochib yuborgan.
Cheklovlar.
Bayt al-Hikmaning “universitetga o‘xshash” modeli va Gurganj
muhitining “akademiya” sifatida nomlanishi masalalarida
terminologik
ehtiyotkorlik
zarur. Qolaversa, ko‘plab matnlar keyinchalik tahrir qilingan yoki
yo‘qolgan.
Xulosa
Bayt al-Hikma —
kutubxona-saroy majmuasi
va tarjima infratuzilmasi
sifatida ilmiy bilimlar muomalasini markazlashgan; uning aniq institutsional
maqomi haqida ilmiy bahslar davom etadi. 2) Gurganjdagi Maʼmun muhitida
saroy homiyligi + amaliy ilm
uyg‘unlashib, ko‘p tarmoqli original tadqiqotlar
yuzaga kelgan. 3) Har ikki markaz
bilimlar aylanishi
ning muhim bo‘g‘ini bo‘lib,
biri kiruvchi manbalarni jamlash, ikkinchisi esa original ishlab chiqish va
tarqatish yo‘li bilan o‘z zamonasining ilmiy ekotizimini to‘ldirgan.
Adabiyotlar:
1.
Britannica: Bayt al-Hikmah — qirollik kutubxonasi va Bagʻdod saroy
kutubxonasi haqidagi ensiklopedik sharh. Encyclopedia Britannica
2.
Жамолов, А. Ш., & Ахмедова, Н. А. (2022). Psychological aspects of
commitment treatment Of patients with rheumatoid arthritis (Doctoral
dissertation, Doctoral Dissertation, Ташкент).
3.
Файзиев, О. Р. (2017). Потребность населения в растительном масле в
условиях Узбекистана и методические аспекты её определения. Экономика
и предпринимательство, (12-2), 305-309.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
51
4.
Davletov, I., Fayziyev, O., & Умарова, З. (2023). Moliyaviy hisobotning
xalqaro standartlariga muvofiq moliyaviy hisobotlarni konsolidatsiyalash
tamoyillari. Центральноазиатский журнал образования и инноваций, 2(5),
148-151.
5.
Mahamadaliyeva, N. B. (2019). The role of grammar skill in
communicative-oriented teaching of English language. Scientific Bulletin of
Namangan State University, 1(5), 376-379.
6.
Sherzodovna, T. S., & Mamatkulovna, D. N. FEATURES OF CURRICULUM IN
SECONDARY EDUCATION.
7.
Fattohovich, D. F. To the problems of complete assimilation of educational
materials at schools. European Journal of Humanities and Educational
Advancements, 1(4), 55-57.
8.
Fattoxovich, J. F. (2019). Psychology in teaching foreign languages.
Достижения науки и образования, (8-3 (49)), 70-71.
9.
Yumutbaevna, N. A. (2022). Pedagogical issues of formation of tolerance
among youth in conditions of globalization.
10.
Yumutbaevna, N. A. (2022). Pedagogical issues of formation of tolerance
among youth in conditions of globalization.
11.
Тагаева, Т. (2022). Индивидуальные особенности художественного
стиля УС Моэма. Общество и инновации, 3(11/S), 132-137.
12.
Тагаева, Т. Б. (2018). ЛИНГВОКУЛЬТУРОЛОГИЧЕСКАЯ ИНФОРМАЦИЯ
В СЕМАНТИКЕ АНГЛИЙСКИХ ФРАЗЕОЛОГИЗМОВ. In Культурные
инициативы (pp. 205-207).
13.
Rasulova, S. U. (2021). INTERPRETATION OF THE EASTERN SUBJECT IN
THE WORK OF WASHINGTON IRVING. ББК 74.48 К90, 282.
14.
ULUGBEKOVNA, R. S. (2020). The First Period of Washington Irving's.
15.
Davlatovna, T. K. (2021). Cognitive Linguistic Approach to the Analysis of
Language Units. European Scholar Journal, 2(5), 236-242.
16.
Delhi University (kurs PDF): Bayt al-Hikma funksiyalari va institutsional
maqomi borasidagi bahslar, tarjima harakati konteksti. du.ac.in
17.
Dimitri Gutas, Greek Thought, Arabic Culture — Abbosiylar davridagi
tarjima harakati va uning ijtimoiy-siyosiy omillari. Internet Archive
18.
Brill/Princeton to‘plami (maqola/bo‘lim): Gurganj saroyiga jamlangan
olimlar va ularning keyingi taqdiri haqidagi tarixiy kontekst. De Gruyter Brill
19.
Oyina.uz maqolasi: Xorazm Maʼmun akademiyasi haqida mahalliy tarixiy-
madaniy izoh (Maʼmun II, Gurganj va olimlar davrasi). oyina.uz
