ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
144
PARATSETAMOLNING ISITMA TUSHIRUVCHI VA OG‘RIQNI
KAMAYTIRUVCHI TA’SIRI, UNDAN XAVFSIZ FOYDALANISH
QOIDALARI.
Kocherova Umida
Toshkent Alfraganus Universiteti Tibbiyot fakulteti
farmasevtika yo'nalishi 2-kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.16924596
Paratsetamol (acetaminofen) — og‘riqni kamaytiruvchi va isitmani
tushiruvchi dorilardan biri bo‘lib, dunyo bo‘yicha eng ko‘p ishlatiladigan dori
vositalaridan hisoblanadi. Uni kattalar, bolalar va hatto homilador ayollar ham
qo‘llashi mumkinligi sababli, bu preparat farmakologiyada alohida o‘ringa ega.
Ushbu maqolada paratsetamolning farmakodinamikasi, farmakokinetikasi,
xavfsiz dozalari, nojo‘ya ta’sirlari va ehtiyot choralari ilmiy asosda yoritiladi.
1. Paratsetamolning farmakologik xususiyatlari
Paratsetamol og‘riqni kamaytiruvchi (analgetik) va isitmani tushiruvchi
(antipiretik) vosita sifatida tanilgan. U garchi yallig‘lanishga qarshi samaraga
uncha ega bo‘lmasa-da, markaziy asab tizimida joylashgan termoregulyatsiya
markaziga ta’sir qilib, tana haroratini pasaytiradi. Bundan tashqari, og‘riq
signallarining markaziy nerv tizimidagi uzatilishini inhibe qiladi.
Ushbu preparat non-steroid yallig‘lanishga qarshi dorilardan (NSAID) farqli
ravishda, oshqozon-ichak tizimiga kamroq zarar yetkazadi, shuningdek qon
ivishiga ta’siri yo‘q. Bu esa uni ba’zi xavf guruhiga mansub bemorlar uchun afzal
qiladi.
Allayeva M.J. (2020) ta’kidlashicha, paratsetamol prostaglandinlar sintezini
gipotalamus darajasida susaytirish orqali og‘riq va isitmani kamaytiradi, biroq
uning yallig‘lanishga qarshi ta’siri minimal darajada.
2. Farmakokinetikasi
Paratsetamol og‘iz orqali qabul qilinganda tez so‘riladi. Qon plazmasida
maksimal kontsentratsiyasiga odatda 30 daqiqadan 2 soatgacha bo‘lgan
muddatda erishiladi. U organizm bo‘ylab keng tarqaladi, qon–miya to‘sig‘idan
ham oson o‘tadi. Preparat asosan jigar orqali metabolizatsiyalanadi va siydik
orqali chiqariladi.
Mahsumov
M.N.
va
mualliflar
(2007)
ma’lumotlariga
ko‘ra,
paratsetamolning yarim chiqarilish davri sog‘lom insonlarda taxminan 2–4
soatni tashkil etadi.
3. Qo‘llanish ko‘rsatmalari va dozalash
Paratsetamol isitma, bosh og‘rig‘i, tish og‘rig‘i, mushak og‘rig‘i va revmatik
og‘riqlarni yengillashtirishda ishlatiladi. U bolalarda ham keng qo‘llaniladi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
145
Tavsiya etilgan dozalash:
Kattalar uchun: Bir martalik doza — 500–1000 mg; sutkalik maksimal doza
— 4000 mg.
Bolalar uchun: Tana vazniga qarab 10–15 mg/kg har 4–6 soatda; sutkada 4
martagacha.
Mamadov Yu.M. va boshqalar (2010) qayd etishicha, paratsetamolning
bolalar uchun xavfsiz dozasi tana vazniga asoslangan holda hisoblanadi va doza
oshib ketganda jigar shikastlanishi xavfi ortadi.
4. Nojo‘ya ta’sirlari va xavfli holatlar
Paratsetamol umuman xavfsiz deb hisoblanadi, ammo noto‘g‘ri dozada yoki
uzoq muddat qabul qilinsa, u jigarni jiddiy zararlashi mumkin. Eng keng
tarqalgan nojo‘ya ta’sirlari:
Ko‘ngil aynishi
Teri toshmalari (allergik reaksiya)
Gepatotoksiklik (jigar hujayralarining shikastlanishi)
Surunkali
ravishda
yuqori
dozalarda
qabul
qilinganda
jigar
yetishmovchiligi, hatto o‘lim holatlari ham qayd etilgan. Ayniqsa, alkogol
ichimliklar iste’mol qiluvchi yoki jigar kasalligi bo‘lgan bemorlar bu dorini
ehtiyotkorlik bilan ishlatishi kerak.
Allayeva M.J. (2020) fikricha, paratsetamolni bir martalik 10–15 grammdan
ko‘p miqdorda qabul qilish jigar nekroziga olib kelishi mumkin.
5. Preparatning boshqa dori vositalari bilan o‘zaro ta’siri
Paratsetamol boshqa dori vositalari bilan birga qo‘llanilganda ba’zi hollarda
salbiy ta’sirlar kuchayishi mumkin:
Antikoagulyantlar (masalan, varfarin): qon ketish xavfini oshiradi.
Jigar fermentlarini induktsiyalovchi dorilar (rifampisin, fenitoin): toksik
metabolitlar hosil bo‘lishini kuchaytiradi.
Alkogol: jigar shikastlanishi xavfini bir necha baravar oshiradi.
6. Paratsetamol bilan zaharlanish holatlari
Zaharlanish holatlari odatda bir martalik 7,5–10 grammdan ko‘p doz qabul
qilinganda kuzatiladi. Asosiy belgilari quyidagilardan iborat:
Dastlab: ko‘ngil aynishi, qusish, qorin og‘rig‘i
Keyin: jigar fermentlarining oshishi, ko‘zlar sarg‘ayishi (sariqlik), hushdan
ketish
Davolash: Zaharlanish aniqlanganda me’da yuvish, faollashtirilgan ko‘mir
berish va N-asetilsistein antidoti yuboriladi. Bu modda toksik metabolitlarni
zararsizlantirishga yordam beradi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
146
Mahsumov M.N. va mualliflar (2007) ta’kidlaydilar: paratsetamol
zaharlanishining ilk bosqichlarida tezkor choralar ko‘rilsa, jigarni to‘liq tiklash
mumkin.
Xulosa:
Paratsetamol — xavfsiz, samarali va ommaviy dori vositasi
hisoblanadi. Uni to‘g‘ri dozalarda va shifokor nazoratida qo‘llash tavsiya etiladi.
Jigar faoliyatida muammo bo‘lgan bemorlar, bolalar va keksa yoshdagi kishilar
uchun ehtiyotkorlik zarur. Bugungi kunda farmakologiya sohasida
paratsetamolning o‘rni yuksak bo‘lib, u ko‘pchilikning kundalik hayotida doimiy
ishlatiladigan dorilar sirasiga kiradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Mahsumov M.N., Aliyev X., Odilov M.A., Musayeva N.A.
2.
Farmakologiya asoslari. — Toshkent: Ilm-Ziyo, 2007.
3.
Mamadov Yu.M., Xo‘jamberdiev M.A., Mamatov V.Yu.
4.
Klinik farmakologiya. — Toshkent: Turon-Iqbol, 2010.
5.
Allayeva M.J.
6.
Farmakologiya. — Toshkent: Hilol Media, 2020.
