ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
160
NAQIL HÁM JUMBAQ JANRINA TÁN TEKSTLER ÚSTINDE ISLEW
Abdurazakova Nurjamal Salımatdinovna
Ajiniyaz atındaǵı NMPI stajyor oqıtıwshısı
https://doi.org/10.5281/zenodo.15083085
Annotaciya:
Bul maqalada naqıl hám jumbaqlar janrınıń baslawısh mektep
oqıwshılar ushın áhmiyeti, olardı úyreniw sonday aq bul janrlarǵa tán tekstler
ústinde islew haqqında maǵlıwmat berilgen.
Tayanısh túsinikler:
naqıl, xalıq danalıǵı, turmıs tájriybesi, hikmetli sózler,
úgit, násiyat, jumbaq, ziyreklik, sırlılıq, túsindirme sózlik.
Naqıl turmıs tájriybeleri tiykarında tuwılǵan hám xalıq danıshpanlıǵın
sáwlelendirgen qısqa, kóbinese poeziyalıq túrdegi hikmetli sózler, tereń mánili
sózler bolıp tabıladı. Naqıllar hár qıylı temalarda bolıp, turmıstıń hár qıylı
máselelerin qamtıp aladı. Kóbinese naqıl oqıtıw, násiyat xarakterinde boladı:
"Jer aydasań - gúz ayda, gúz aydasań júz ayda," "Ónersiz adamnıń, mazası joq
jumısınıń" sıyaqlı.
Naqıl xalıq awızeki dóretiwshiliginiń júdá áyyemgi formalarınan biri bolıp,
onda hár qıylı kórkem súwretlew quralları - únli seslerdiń tákirarlanıwı boladı.
Úlken turmıslıq hám dóretiwshilik tájiriybege iye bolǵan sóz sheberleriniń
ólmes miyrası hám hikmetli sózleri de kóbinese xalıq naqıllarına uqsap ketedi.
Máselen, Álisher Nawayınıń "Mahbub ul-qulub"ta aytqan bir qansha hikmetli
sózleri usılardıń qatarına kiredi: “
Oz-oz o‘rganib dono bo‘lur, qatra-qatra yig‘ilib
daryo bo‘lur”
"Tilga ixtiyorsız - elga e’tiborsiz"
, Ajiniyaz Qosıbay ulınıń
“Bul
dúnyanıń kórki adam balası”
hám basqalar.
Bizge belgili, kórkem shıǵarma teksti ústinde islew basqıshpa-basqısh
ámelge asırıladı. Naqıllardı úyreniwde de bul basqıshlarǵa itibar qaratıw kerek.
1-2-klasslar naqıllardı úyreniwdiń birinshi basqıshı bolsa, sawat ashıw dáwiri
naqıllardı oqıw hám úyreniwdiń tayarlaw basqıshı esaplanadı.
Sawat ashıw dáwirinde-aq oqıwshılar naqıllardı oqıydı. Álipbe dáwirinde
berilgen naqıllar tekst mazmunı menen baylanıslı bolıp, olar tekst ideyasın
oqıwshılarǵa anıq jetkeriw ushın da xızmet etedi. Bul waqıtta oqıwshılarǵa
naqıllar oqıtıladı, mánisin bilgeninshe túsindirip beriwiri soraladı.
Oqıwshılardıń juwabın muǵallim toltırıp, mısallar menen dálillep beredi.
Naqıllardı úyretiw muǵallimnen úlken tayarlıqtı talap etedi. Hárbir sabaqqa
tayarlanıp atırǵanda shıǵarma mazmunına hám onda alǵa qoyılǵan ideyaǵa
sáykes naqıl ústinde qanday shınıǵıw shólkemlestiriwdi rejelestirip alıw kerek.
Ilajı barınsha olardı sabaq rejesine kirgiziw, túsindirme sózlikler (Mısalı:
Sh.Shomaqsudov Sh.Shoraxmedovtıń "Hikmatnoma" (ózbek naqıllarınıń
túsindirme sózligi, Tashkent, 1990) dan onıń mánisin ańsat túsindirip beriwshi,
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
161
ápiwayı til menen túsindirip beriliwi múmkin bolǵan formaların bilip alıw zárúr.
Bunıń ushın muǵallim "Naqıllar toplamı" hám olardıń túsindiriwine tiyisli
ádebiyatlarǵa iye bolıwı kerek.
Baslawısh klasslarda tekst astında berilgen naqıllardı oqıw hám úyreniw,
tallaw shıǵarma oqılıp, talqılanıp bolǵannan keyin ámelge asırılıwı kerek. Sebebi,
shıǵarma mazmunı hám onda jazıwshı aytpaqshı bolǵan ideyanı túsinbey turıp,
naqıldıń mánisin túsindiriw qıyın boladı. Avtorlar da naqıl mánisin shıǵarma
waqıyaları menen túsindiriwge háreket etedi.
1-2-klasslarda naqıldı sóz benen oqıw hám yadqa alıwǵa áhmiyet beriledi.
1-klass sabaqlıǵında bólim boyınsha berilgen soraw-tapsırmalarda da naqıllardı
úyreniwge úlken itibar berilgen. Máselen 2-bóliminde “Naqıl hám maqallardıń
mánisi” temasındaǵı soraw-tapsırmalarda "Aqıl násiyat naqıl maqalları" "Ata-
ana , tuwısqanlar haqqındaǵı naqıl-maqallar " temasında “Óner úyreniw hám
bilim alıw haqqındaǵı naqıl maqallar” dıń mánisin túsindirip beriń, “Til, sóz
óneri haqqındaǵı naqıl-maqallar”dı úyreniw sıyaqlı wazıypalar berilgen. Hár bir
tema boyınsha berilgen wazıypalarda ol yamasa bul naqıldı úyreniw názerde
tutılǵan.
1-2-klasslarda naqıldıń mazmunın úyreniw hám yadlawdan tısqarı, onıń
tekstindegi túsindiriw talap etetuǵın sózler, birikpeler ústinde sózlik jumıs
ótkeriw, kórkem til quralları, kóshpeli mánisi, qarama-qarsı mánisti bildiretuǵın,
naqılda tákirarlanıp kiyatırǵan sózlerdiń mánisi boyınsha jumıs alıp barıw talap
etiledi. Mısalı, “Ana jurtıń - altın besigin" naqılı berilgen. Mine usı naqıl teksti
ústinde islewde, "Jurt" sózin qanday sózler menen almastırıw múmkin?,”
“Naqılda ana jurt nege teńlestirilmekte?,” “Besik altın bola ma?” sıyaqlı sorawlar
beriw jolı menen oqıwshılardıń sózliklerin bayıtıw, baylanıslı sózin
rawajlandırıw ústinde islenedi. Bunnan tısqarı, “Talaplı elge nur jawar” naqılınıń
mánisin túsindiriwde usı bólimdegi shıǵarmalardan, balalar ushın mámleketimiz
tárepinen jaratılǵan sharayatlardan mısallar keltiriw kerek. Máselen, Taza sport
kompleksi siziń salamat ósiwińiz ushın jaratıldı. Mektepte biypul bilim alıp
atırsız. Soǵan juwap retinde siz ne islewińiz kerek?" sıyaqlı. Usı naqıldıń kórkem
til quralları ústinde islewde “Talaplı el” degende neni aytıw kerekligin túsindińiz
be?" sıyaqlı sorawlar menen oqıwshılarǵa múrájat etiw hám onıń qanday
mániste kelip atırǵanın aytıp beriw paydalı bolmaydı.
"Adam qolı gúl, mańlay teri nur" tekstinen soń: "Jalqaw óz úyine ózi qonaq,"
“Kúsh birlikte” tekstine “Birlesken ozar, Birlespegen tozar"[1.45]naqılları
ústinde islewde de sabaqlıqtaǵı tekst úyrenip bolǵannan soń, shıǵarmanıń
tiykarǵı bólegi ideyasın ashıwda hám juwmaq tárizinde naqıl mazmunı ashıladı.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
162
Naqıl tili ústinde 1-klasta shólkemlestirilgen jumıslar 2-klasta da dawam
ettiriledi. Naqıl ústinde islew arqalı oqıwshılar onıń jaratılıwı haqqında, onıń
ápiwayı gápten parqın bilip aladı.
1-klasta naqıllardı durıs oqıw hám yadqa alıwǵa kóbirek itibar qaratıladı, 2-
klasta bolsa oqıwshılardan tekst mazmunına sáykes naqıllar aytıwdı talap etiw
múmkin. 3-4-klasslarda naqıllar arnawlı sabaqlarda hám kórkem shıǵarmanı
úyreniw procesinde de turaqlı úyrenip barıladı. Bul klasslarda naqıllardı
úyreniwden gózlengen maqset oqıwshılardıń dúnyaqarasın qáliplestiriw, durıs
hám sanalı oqıw kónlikpelerin jetilistiriw, naqıldaǵı hár bir sóz hám bir pútin
naqıldıń mánisin tolıq túsiniwge erisiw bolıp tabıladı. Oqıwshılar oqılǵan tekst
ishinen naqıllardı, hikmetli sózlerdi ózi erkin tabıw kónlikpesin iyelewi, olar
járdeminde oqılǵan shıǵarmalar boyınsha durıs juwmaq shıǵarıwdı úyreniwi
zárúr.
3-4-klasslarda naqıldıń kelip shıǵıwı, jaratılıwı haqqında dáslepki
elementar maǵlıwmatlar beriledi. Bunda naqıllar xalıqtıń uzaq jıllıq turmıslıq
tájiriybesi tiykarında payda bolıwı, tárbiya quralı sıpatında hár bir xalıqtıń milliy
mánawiyatınıń qáliplesiwinde áhmiyetli qural bolıwı haqqında dáslepki
túsinikler beriledi.
4-klasta naqıllar temalar boyınsha toparlap úyretiledi. Mısalı, “Oqıw
kitabı”nda “Ana jurtıń - altın besigin,” “Eldi súygen, elgr dos,” "Miynet - baxıt
keltiredi," "Ádep-ikramlılıǵıń - gózzallıǵıń," "Ilimpaz bolsań, álem seńiki," "Kewil
kewilden suw isher" "[2.32]sıyaqlı temalar tiykarında birlestirip berilgen.
Oqıwshılarǵa naqıllardı tema boyınsha tiykarlap úyretiwde oqıw temalarına
tiykarlanadı. Bunda naqıl mazmunına sáykes shıǵarmalar atın keltiriw, onıń
mazmun-ideyasın naqılı menen baylanıstırıw kerek. Bul proceste oqıwshılardıń
ómirlik tájiriybeleri tiykarında mısallar keltirip, naqıllardı túsindiriw yaki
oqıwshılarǵa naqıl ideyasına sáykes bir gúrriń dúziw óz betinshe jumıs sıpatında
beriliwi de múmkin.
3-4-klasslarda naqıl janrı boyınsha talqılaw jumısları oqıw jılı dawamında
izbe-iz shólkemlestirilip barıladı, yaǵnıy "Jasalma ideyasına baylanıslı naqıl
aytıń," "Naqıllar tiykarında krossvord dúziń, rebus jaratıń" sıyaqlı tapsırmalar
beriledi, "Naqıllar aytıw jarısı," "Naqıllar poeziyası" sıyaqlılar shólkemlestiriledi.
Naqıllardı úyreniwde kórgizbelilik, teoriyanıń ámeliyat penen baylanıslılıǵı,
tálim-tárbiyanıń birligi principlerine ámel etiledi.
4-klastıń juwmaǵında naqıl janrın úyreniw boyınsha ulıwmalastırıwshı
sabaqtı shólkemlestiriw zárúr. Bunda oqıwshılarǵa yadqa alınǵan naqıllar
temasına qarap tiykarlaw ústinde jumıs alıp barıladı.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
163
Joqarıdaǵılardı esapqa alǵan halda, naqıldı úyreniwde tómendegi jumıs
túrlerinen paydalanıladı:
1. Naqıldı oqıp, onıń mazmunı ústinde islew.
2. Naqıldaǵı sózlerdiń mánisin túsindiriw.
3. Kórkem til quralları ústinde islew.
4. Naqıldı yadlap alıw.
5. Naqıl tekstindegi qarama-qarsı mánisli hám mánisli sózlerdi anıqlaw hám
olardıń naqılda bildirilgen ideya menen baylanısın ashıw.
6. Tekst mazmunı hám ideyasına sáykes naqıl tabıw.
7. Naqıllardı temalar boyınsha toparlaw.
Naqıllardı úyreniwge baylanıslı forma hám usıllar kóp. Toparlarda yaki
binar halda islew arqalı eki, úsh yamasa tórt komponentli naqıllardı tańlap,
olardı bólimlerge bólip úyreniw de nátiyjeli boladı. Naqıllardı úyreniw boyınsha
jarıslar shólkemlestiriw de múmkin. Tómende naqıllardı úyreniwde nátiyjeli
bolǵan didaktikalıq oyınlar mazmunı bayan etiledi:
1.
"Naqıllardı talqılaymız"
oyını. Oqıwshılar toparlarǵa bólinip, birinshi
topar belgili bir naqıldı aytadı. Basqa toparlar mánisin túsindirip beriwi kerek
boladı. Oyınnıń shárti naqıldıń mánisin tolıq túsindirip beriw bolıp tabıladı. Bul
oyın arqalı naqıllar qaysı turmıslıq jaǵdaylarda qollanılıwı haqqında túsinik
oyatıladı.
2.
"Naqıllar shınjırı"
oyını. Bul oyınnıń talabı hár bir topar aytılǵan naqıl
qaysı hárip (ses) penen tamamlansa, keyingi topar sol hárip (ses) penen
baslanatuǵın naqıldı aytıwı kerek ekenliginen ibarat. Máselen “Aqıl jasta emes
basta”, “Atańa ne qılsań, aldıńa sol keler”, “Ilimge súyengen utadı” hám t.b
3.
"Naqıllar bazarı”
oyını. Bul oyında oqıwshılar jańa naqıllar menen
tanısadı. Ótkeriw shárti tómendegishe: oyında "satıwshı" hám "qarıydar"
rolindegi oqıwshılar qatnasadı. "Satıwshı" "qarıydar"ǵa óz zatların alıwdı usınıs
etedi. Ol naqıldıń baslanıw bólimin aytadı, "qarıydar" oqıwshı onı dawam etedi,
dawam ettirilmegen naqıl jańa esaplanadı. Satıp alıwshı onı dawıs shıǵarıp aytıp
oqıp beredi. Olardıń arasında basqa oqıwshılar biletuǵın yamasa kópshiligi
bilmeytuǵınları da bolıwı kerek. Bunda, tiykarınan, oqıwshılar esitpegen
naqıllardıń kóbirek bolıwına itibar qaratıladı. "Qarıydar" mine usınday jańa
naqıllardı aladı hám olardı dawıslap oqıydı. Házirgi waqıtta ózi bilgen naqıllardı
"satıwshı"na usınıs etedi. Satıwshı da ózi ushın jańa bolǵan naqıllardı tańlap
aladı, olardı dawıslap oqıydı. Qatnasıwshılardan hár bir naqıldı alǵanda
dawıslap, sóz benen oqıw talap etiledi. Joqarıda atap ótilgen oyınlar tek ǵana
oyın ushın emes, al temanı úyreniw procesinde tekstke sanalı múnásibetti
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
164
qáliplestiriwge xızmet etedi. Bul arqalı oqıwshılardıń sóylewi, pikirlew tarizi de
rawajlanıp baradı.
Jumbaqlar - zatlar yamasa hádiyselerdiń arnawlı jasırınǵan belgisi, forması,
háreketi, jaǵdayı hám wazıypasın basqa zatlar yamasa hádiyselerge salıstırıw
tiykarında tabıwǵa tiykarlanǵan poeziyalıq yamasa prozalıq dúzilistegi soraw
hám tapsırmalar bolıp tabıladı. Jumbaqlar xalıq turmısı menen tıǵız baylanıslı
halda jaratıladı. Olardıń tiykarında adamlardıń áyyemgi isenimleri hám
kózqarasları, álemdi biliw hám túsiniwge bolǵan umtılıwları jatadı.
Jumbaqda jasırınǵan nárseler onıń juwabı esaplanadı. Tapsırmanıń juwabın
tabıw ushın tapsırma tekstin jaqsılap oqıw, nege mánis keltirilip atırǵanın
túsiniw, tapsırmanıń tiykarǵı ózgeshelikleri hám belgileri anıq nege qaratılǵanın
boljaw menen de tabıwǵa háreket etiw kerek.
Jumbaq oqıwshılardı oylap tabıwshılıq hám shaqqanlıqqa úyretedi. Sol
sebepli xalıq awızeki dóretiwshiliginiń bul janrınan sabaqlıqlarda da keń
qollanılǵan. "Ana tili" hám "Oqıw" sabaqlıqlarında tekst astında jumbaqlar
keltirilgen. Bunnan gózlengen maqset tekst mazmunınıń jumbaqlar tiykarında
da ózlestiriliwine erisiw bolıp tabıladı. Mısalı, kitap haqqındaǵı "Qat-qat qatlama,
aqılıń bolsa taslama" jumısı kitaptıń insan ómirindegi áhmiyetin túsindiriwde
paydalı boladı.
"Jumbaqlar" sabaqlıqlarında kóp beriledi, olar oqıwshınıń aqılıy
rawajlanıwın kúsheytedi, olardıń topılıwshılıǵın jáne de arttıradı, oylawın
ósiredi. Sabaqlıqlarda jumbaq juwapları súwretler arqalı berilgen yamasa
belgilenbegen (3-, 4-klasslarda). Bunıń sebebi, bul dáwirge kelip oqıwshılarda
jumbaqlar ústinde islew kónlikpeleri payda bolǵan boladı. "[3.61]
Tapsırmalar balalar shayırları tárepinen de túsindirip kelinbekte. Bunday
jumbaqlar shoq, qızıq boladı. Mısalı, "Quwnaq jumbaqlar" (A.Akbar), "Bunı tabıń,
qızlarım" (Ǵ.Ǵulom) sıyaqlı jumbaqlardan ónimli paydalanıw múmkin.
Jumbaqlardıń awızeki tárizdegi atqarılıwı, tek ǵana kishi jastaǵı oqıwshılar
arasında bar ekenligi, sonday-aq tekstiniń biraz sırlı-jasırın ózgesheligi folklor
janrı sıpatında ózine tánligi menen xarakterlenedi. "[4.43] Mine usı tárepleri
onıń bilimlendiriw procesi ushın áhmiyetli bolıwın támiyinleydi. Jumbaqlarda
hár bir sóz, hár bir ańlatpa ózinshe mánis bildiredi. Mine usı jaǵday sózdiń ishki
mánislerin ashıwǵa iytermeleydi. Bul bolsa sózdiń estetikalıq tásir kúshin
ańlawǵa, ondaǵı kórkemlikti seziwge sharayat jaratadı.
"Davam etiń" oyını. Bunda oqıwshı jumbaqtıń ekinshi bólimin tabıwı zárúr
boladı.
1. Aq sandıǵım ashıldı, ____________ (ishinen gúmis shashıldı) – quyash
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
165
2. Eki aǵa-ini jasaydı, _____________ (bir-birin kórmeydi) – kóz
3. Jasıl saray ishinde, __________ (qızıl kiygen qızdı kórdim) - ǵarbız
4. Uzın terek, ______________ (ishki gewek) – qamıs
“Mas sıpattı tańla..." oyını. Bul oyında oqıwshılardan túsirilgen kelbetlikti
tabıwı talap etiledi.
1. ______ sandıǵım ashıldı, Ishinen gúmis shashıldı. (aspan, quyash) Aq, sarı, kók
2. _________ kiygen qız bala, Júregimdi jandırar. (pomidor) Jasıl, qızıl, qara
3. _________ kóylekke ǵoza jaydım. (aspan, juldızlar)
Sarı, kók, aq
Ulıwma alǵanda Hár qıylı janrdaǵı kórkem tekstlerdi tallaw arqalı oqıw
sawatlılıǵın bahalaw oqıwshılardıń ámeliy jumısına jol ashadı, bilimlerin belgili
bir baǵdarǵa jaylastıradı hám sistemalastırıw imkaniyatın keńeytedi. Usı
kózqarastan bahalaw oqıwshınıń turmısındaǵı sociallıq jaqtan belsendilikke
iytermeleytuǵın zárúrlik sıpatında qaraladı.
Paydalanılǵan ádebiyatlar:
1. Oqıw kitabı 4-klass-Nókis: “Qaraqalpaqstan”, 2017.- 50-bet
2. «Ana tili hám oqıw sawatlılıǵı» 2-bólim. 3-klass ushın sabaqlıq – Tashkent.
2022. 110- bet. J.Uspanova, X.Abdijabbarova.
3. Бекниёзова Н.И. Бошланғич синфлар она тили дарсларида ўқувчиларни
матн яратишга ўргатиш методикаси. – Тошкент: Fan va texnologiya, 2012. –
160 б.
4. Muratkamalova.R.J. Baslawısh tálim pedagogikası, innovaciya hám
integraciyası.- Toshkent: Booknomeprint, 2023
5. Salimatdinovna, A. N. (2024). BOSHLANG ‘ICH TA’LIMDA MATN USTIDA
ISHLASH ORQALI O ‘QUVCHILAR NUTQINI VA MUSTAQIL FIKRLASH
QOBILIYATINI O ‘STIRISH. Science and innovation, 3(Special Issue 50), 268-270.
