715
MOLIYA, PUL MUOMALASI VA KREDIT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 7-SON
WWW.INFOCOM.UZ
RAQAMLI IQTISODIYOTDA INVESTITSIYALARNI AFZALLIKLARI VA
AMALIY AHAMIYATI
Shodiboyeva Dilzodaxon Farhodjon qizi
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti o‘qituvchisi
dilzoda4193@gmail.com
Annotatsiya:
Maqolada asosiy e’tibor raqamli iqtisodiyotni O‘zbekistonda
rivojlantirish, u bilan bog‘liq muammolarni aniqlash va mamlakatimizda raqamli
iqtisodiyotda investitsiyalar o‘rnini rivojlantirish tamoyillarini ilmiy tadqiq etish
hamda raqamli iqtisodiyot yo’nalishini rivojlantirishdagi muammolarni aniqlash va
ularni bartaraf etish bo’yicha ilmiy taklif va amaliy tavsiyalar ishlab chiqishga
qaratilgan. Maqolada raqamli iqtisodiyotni rivojlanishi bo‘yicha jahon tajribasi va
raqamli iqtisodiyotda investitsiyalarning yangicha modellari kabi masalalar tahlil
qilingan.
Kalit so
ʻ
zlar:
rivojlanish strategiyasi, raqamli iqtisodiyot, axborot tizimlari,
milliy iqtisodiyot, raqamli texnologiyalar,investitsiya, investitsion muhit, investitsiya
jozibadorligi.
ПРЕИМУЩЕСТВА И ПРАКТИЧЕСКАЯ ЗНАЧИМОСТЬ ИНВЕСТИЦИЙ
В ЦИФРОВУЮ ЭКОНОМИКУ
Шодибоева Дилзодах
o
н Фарходжон кизи
Преподаватель Ташкентского государственного экономического
университета
dilzoda4193@gmail.com
Аннотaция
:
Основное внимание в статье уделяется развитию цифровой
экономики в Узбекистане, выявлению сопутствующих проблем и научному
исследованию принципов развития места инвестиций в цифровую экономику в
нашей стране, а также выявлению и устранение проблем в развитии направления
цифровой экономики, направленное на разработку научных предложений и
практических рекомендaций. В статье анализируются такие вопросы, как
мировой опыт развития цифровой экономики и новые модели инвестиций в
цифровую экономику.
716
MOLIYA, PUL MUOMALASI VA KREDIT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 7-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Ключевые слова:
стратегия развития, цифровая экономика,
информaционные системы, нaциональная экономика, цифровые технологии,
инвестиции, инвестиционная среда, инвестиционная привлекательность.
ADVANTAGES AND PRACTICAL SIGNIFICANCE OF INVESTMENTS IN
THE DIGITAL ECONOMY
Shodiboeva Dilzodakhon Farhodjon kizi
Teacher of Tashkent State University of Economics
dilzoda4193@gmail.com
Abstract:
Basic attention is paid to the development of the digital economy in
Uzbekistan, the development of the corresponding problem and the scientific study of
the principles of the development of the investment site and the digital economy in our
country, as well as the development and elimination of the problem and the
development of the digital economy, scientific proposals and practical
recommendations for the development of the digital economy.
Keywords:
development strategy, digital economy, information systems,
national economy, digital technology, investment, investment environment, investment
attraction.
KIRISH
Raqamli texnologiyalarning jadal rivojlanishi nafaqat iqtisodiyotda, balki
jamiyatda ham tub o’zgarishlarga olib keladi. Axborot xarajatlarini kamaytirish orqali
raqamli texnologiyalar davlat, kompaniyalar va jismoniy shaxslar uchun iqtisodiy va
ijtimoiy bitimlar qiymatini sezilarli darajada pasaytiradi, innovatsiyalarni qo’llab-
quvvatlaydi, ular bo’yicha bitimlar deyarli “nol”ga aylanadi, shuningdek, samaradorlik
sezilarli darajada oshadi: mavjud faoliyat va xizmatlar arzonroq, tezroq yoki yanada
qulayroq bo’ladi. Va nihoyat, raqamli texnologiyalar integratsiyalashuvni ta’minlaydi:
odamlar oldin ularga kirish imkoniga ega bo’lmagan xizmatlardan foydalanish
imkoniyatiga ega bo’ladi.
Shu bilan birga, iste’molchilar, ishlab chiqaruvchilar va vositachilar o‘rtasida
axborot mahsulotlarini sotish va almashish sohasida rivojlanayotgan ijtimoiy, huquqiy
va iqtisodiy aloqalar havzasi sifatida tavsiflangan axborot bozori shakllanadi. Ushbu
yondashuv bir nechta mamlakatlar iqtisodiyotida axborot sanoatining ustunligini
kuchaytiradi, ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish sohasi yanada bilimga asoslangan
va innovatsion ko’rinishga keladi. O‘tgan o’n yil mobaynida yuqorida qayd etilgan
jarayonlar biznes-modellarda va zamonaviy iqtisodiyotda iste’molchilarning xatti-
harakatlarida tub o’zgarishlarga olib keldi, shuningdek, ko’plab ijtimoiy jarayonlarni,
717
MOLIYA, PUL MUOMALASI VA KREDIT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 7-SON
WWW.INFOCOM.UZ
jumladan, yuqori texnologiyali ishlab chiqarishni, iqtisodiy faoliyatni, moliyaviy
xizmatlarni, ta’lim tushunchalarini va standartlarini o’zgartirish, o’yin-kulgi va dam
olish sohalari uchun asos yaratdi.
ADABIYOTLAR TAHLILI
Zamonaviy iqtisodiyotda iqtisodiy qonuniyatlari o’zgarmagan holda dunyo
mamlakatlari iqtisodiyotning tarkibiy tuzilmasi tubdan o’zgarib bormoqda. Iqtisodiy
resurslar chegaralanligi va ehtiyojlarning doimiy oshib borish qonuniyati asosida
iste’molchilarning ehtiyojlarini maksimal darajada qondirish masalasi o’z dolzarbligini
hech qachon yo’qotmaydi. Bunga javoban biznes yurituvchilarning ish faoliyati va
davlat tomonidan ularga imkoniyat yaratib berishda keskin o’zgarishlar yuzaga keldi.
Natijada raqamli iqtisodiyotning vujudga kelishi va rivojlanishiga sabab bo’ldi. Ushbu
mavzuning dolzarbligi butun jahon, shu jumladan mamlakatimiz iqtisodiyotini
rivojlanishning yangi bosqichiga – “Raqamli iqtisodiyot”ga o’tishi bilan belgilanadi
[1].
Jahon iqtisodiyotida ro’y beradigan tendensiyalarni tavsiflash uchun
mo’ljallangan "Raqamli iqtisodiyot" atamasi 1995-yilda Nikolas Negroponte
tomonidan ilk bor ta’rif berilgan (Negroponte, 1995). Engovatovaning (Shunyaeva va
Cheglakova, 2018) fikriga ko’ra, raqamli iqtisodiyot bu - ma’lumotlarni ishlab
chiqarish, qayta ishlash, saqlash va uzatishning yangi usullari hamda raqamli
kompyuter texnologiyalariga asoslangan iqtisodiyotdir. Aksariyat mahalliy
adabiyotlarda raqamli iqtisodiyot – bu raqamli texnologiyalarga asosangan iqtisodiyot
deb ta’rif berilgan bo’lsa, xorij manbalarida yangi raqamli mahsulot ishlab chiqarishdir
deya ta’rif berilgan[2].
Keshelava (2017) ta’kidlaganidek, raqamli iqtisodiyot o’zining barcha
qatnashuvchilari ehtiyojlarini axborotdan foydalanish, shuningdek, shaxsiy
axborotlardan foydalangan holda maksimal darajada qondirishi bilan xarakterlanadi.
Gibrid olamda1 barcha iqtisodiy faoliyat ishtirokchilarining birgalikda to’laqonli
faoliyat yuritishini ta’minlovchi infratizim mavjudligi hamda axborot-kommunikatsiya
va moliyaviy texnologiyalarning rivojlanishi natijasida yuzaga keladi.
Ivannikovning (2019) fikricha, raqamli jamiyatning rivojlanishi bilan ko’plab
ijobiy va salbiy hodisalar vujudga keladi. Masalan, Ijobiy omillar jamoatchilik
xabardorligini tezligini o’z ichiga oladi, elektron hukumat faoliyati, samarali iqtisodiy
boshqaruv tizimini yaratish va kompyuter texnologiyalari imkoniyatlaridan kelib
chiqqan holda qonun ijodkorligi va huquqni qo’llash samaradorligini oshiradi [3].
METODOLOGIYA
Mavzuni ilmiy o’rganish, mantiqiylik, tahlil va tadqiq etish jarayonida tizimli
tahlil, statistik tahlillardan foydalanilgan. Maqolada, barqaror bank sohasining axborot
texnologiyalari bilan birgalikda rivojlanish tendensiyalarini ishlab chiqish va uning
718
MOLIYA, PUL MUOMALASI VA KREDIT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 7-SON
WWW.INFOCOM.UZ
iqtisodiy tizimdagi ahamiyatiga mos ravishda ilmiy taklif hamda amaliy tavsiyalar
berildi.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Raqamli iqtisodiyot - bu so’nggi yillarda dunyo bo’ylab tez sur’atlar bilan
rivojlanayotgan va iqtisodiyotni tubdan o’zgartirayotgan soha. Raqamli
texnologiyalarning keng qo’llanilishi nafaqat iqtisodiyotni, balki ijtimoiy va madaniy
hayotimizni ham qayta shakllantirmoqda. Ushbu o’zgarishlarda investitsiyalar muhim
o’rin tutadi. Investitsiyalar raqamli iqtisodiyotning asosiy dvigateli bo’lib, ularni
quyidagi aspektlarda ko’rib chiqish mumkin[4]:
1. Texnologik Innovatsiyalarni Qo’llab-quvvatlash.
Raqamli iqtisodiyotning yuksalishi texnologik innovatsiyalarsiz amalga oshishi
mumkin emas. Investitsiyalar ilmiy-tadqiqot ishlari va yangi texnologiyalarning ishlab
chiqilishi uchun zarur moliyaviy resurslarni ta’minlaydi. Masalan, sun’iy intellekt,
blokcheyn, katta ma’lumotlar (big data) va Internet narsalar (IoT) kabi texnologiyalarni
rivojlantirishda yirik kompaniyalar va startaplar tomonidan qilingan investitsiyalar
katta ahamiyatga ega.
2. Infratuzilmani Rivojlantirish.
Raqamli iqtisodiyot samarali ishlashi uchun zamonaviy va barqaror infratuzilma
talab etiladi. Bu esa investitsiyalarni talab qiladi. Optik tolali internet tarmoqlari, 5G
texnologiyasi, ma’lumotlar markazlari va boshqa texnologik infratuzilma
elementlariga yo’naltirilgan investitsiyalar raqamli iqtisodiyotning poydevorini
mustahkamlaydi. Infratuzilmaning rivojlanishi, o’z navbatida, raqamli xizmatlarning
keng ko’lamda joriy etilishiga va ulardan foydalanishga imkon beradi.
3. Kichik va O’rta Bizneslarni Qo’llab-quvvatlash
Raqamli iqtisodiyotda kichik va o’rta bizneslar (KOB) ham katta rol o’ynaydi.
Investitsiyalar KOBlarga raqamli transformatsiyani amalga oshirishda yordam beradi.
Elektron tijorat platformalari, onlayn to’lov tizimlari, raqamli marketing va boshqalar
kichik bizneslar uchun yangi imkoniyatlar yaratadi. Buning uchun esa investitsiyalar
talab qilinadi. Shu bilan birga, venchur kapital va xususiy investorlar tomonidan
KOBlarni moliyalashtirish yangi innovatsion startaplarning paydo bo’lishiga turtki
beradi.
4. Ta’lim va Kadrlar Tayyorlash
Raqamli iqtisodiyotning muvaffaqiyati malakali kadrlarning mavjudligiga
bog’liq. Shuning uchun ta’lim sohasiga yo’naltirilgan investitsiyalar muhim
ahamiyatga ega. Raqamli texnologiyalar bo’yicha o’quv dasturlari, kasbiy tayyorgarlik
kurslari va boshqa ta’lim loyihalariga investitsiyalar yosh avlodni zamonaviy
iqtisodiyot talablari darajasida tayyorlashga yordam beradi.
5. Ijtimoiy va Iqtisodiy Tenglikni Ta’minlash
719
MOLIYA, PUL MUOMALASI VA KREDIT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 7-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Raqamli iqtisodiyotning rivojlanishi barcha qatlamlar uchun bir xil
imkoniyatlarni yaratishi kerak. Investitsiyalar ijtimoiy va iqtisodiy tenglikni
ta’minlashga qaratilgan loyihalar uchun ham muhimdir. Masalan, qishloq hududlariga
internet tarmoqlarini kengaytirish, kam ta’minlangan oilalar uchun raqamli
savodxonlik dasturlarini tashkil etish va boshqalar. Bu investitsiyalar jamiyatning
barcha qatlamlarini raqamli iqtisodiyotdan foyda ko’rish imkoniyatini beradi[5].
Oʻzbekiston 2023
-yilda investitsiya muhitini yaxshilash va chet el
investitsiyalarini jalb qilish maqsadida bir qator islohotlar va chora-tadbirlarni amalga
oshirdi. Bu islohotlar mamlakat iqtisodiyotini yanada raqobatbardosh qilish va
barqaror o’sishni ta’minlashga qaratilgan[6]. Quyida 2023-
yilda Oʻzbekistonning
investitsiya muhitini tahlil qiluvchi asosiy jihatlar keltirilgan:
1. Qonunchilikdagi Oʻzgarishla
r va Islohotlar
2023-
yilda Oʻzbekiston hukumati investitsiya muhitini yaxshilash uchun bir
qator qonunchilik va islohotlarni amalga oshirdi. Bu islohotlar ichida:Soliq imtiyozlari
va subsidiyalar: Chet el investorlari uchun soliq imtiyozlari va subsidiyalar
kengaytirildi. Bu kichik va o’rta korxonalarni rivojlantirish, yuqori texnologiyali
tarmoqlarga investitsiyalarni jalb qilishni osonlashtirdi.Qonunchilikdagi barqarorlik:
Investorlarga barqaror va oldindan bashorat qilinadigan huquqiy muhitni ta’minlash
uchun yangi qonunlar qabul qilindi va amaldagi qonunchilik takomillashtirildi.
2. Infratuzilma Loyihalari
Infratuzilmani rivojlantirish Oʻzbekistonning investitsiya muhitini yaxshilashda
muhim rol o’ynadi: Transport va logistika: Yangi avtomobil yo’llari, temir yo’llar va
aeroportlar qurilishi orqali transport va logistika infratuzilmasi sezilarli darajada
yaxshilandi. Bu esa investorlar uchun qulay sharoit yaratdi.Energetika: Energetika
sohasida yangi quvvatlarni ishga tushirish, qayta tiklanadigan energiya manbalariga
investitsiyalarni jalb qilish orqali energiya ta’minoti yaxshilandi.
3. Xalqaro Hamkorlik va Bitimlar
Oʻzbekiston xalqaro hamkorlikni kengaytirish va chet el investitsiyalarini jalb
qilish bo’yicha faol ish olib bordi: Ikkitomonlama va ko’ptomonlama bitimlar: 2023-
yilda bir qator mamlakatlar bilan investitsiyalarni himoya qilish va qo’llab-quvvatlash
bo’yicha bitimlar imzolandi. Bu investorlar uchun qo’shimcha kafolatlar taqdim etdi.
4. Iqtisodiy O’sish va Makroiqtisodiy Barqarorlik
Oʻzbek
istonning iqtisodiy o’sishi va makroiqtisodiy barqarorligi investitsiya
muhitiga ijobiy ta’sir ko’rsatdi: Barqaror o’sish: Iqtisodiyotning barqaror o’sishi,
sanoat, qishloq xo’jaligi va xizmatlar sohasidagi rivojlanish investorlar uchun yangi
imkoniyatlar yaratdi. Inflatsiya va valyuta barqarorligi: Inflyatsiya darajasi va milliy
valyutaning barqarorligi investitsiyalar uchun xavflarni kamaytirdi[7].
720
MOLIYA, PUL MUOMALASI VA KREDIT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 7-SON
WWW.INFOCOM.UZ
1-jadval
O
‘
zbekistonning 2024-yil birinchi choragidagi investitsiya ko‘rsatkichlari
Ko’rsatkichlar
2024 yil 1-chorak (milliard so’m)
Jami investitsiyalar
3500
To’g’ridan-to’g’ri xorijiy investitsiyalar (FDI)
1200
Mahalliy investitsiyalar
2300
Xususiy sektor investitsiyalari
1500
Davlat sektori investitsiyalari
2000
Infratuzilma investitsiyalari
800
Sanoatga investitsiyalar
900
Qishloq xo’jaligiga investitsiyalar
400
Xizmatlar sohasiga investitsiyalar 0
70
Yuqoridagi jadvalda O’zbekiston iqtisodiyotining 2024 yil birinchi choragida
qaysi sohalarda investitsiyalar qilinganini ko’rsatadi. Raqamli iqtisodiyotda
investitsiya ko’rsatkichlarini 2024 yilning birinchi choragida quyidagi jadval
ko’rsatilgan.
2-jadval
Raqamli iqtisodiyotda investitsiya ko’rsatkichlarini 2024-yilning birinchi
choragi
Ko’rsatkichlar
2024 yil 1-chorak (milliard so’m)
Jami raqamli iqtisodiyot investitsiyalari
1500
Raqamli infratuzilma
500
Texnologik startaplar
400
Axborot texnologiyalari (IT)
300
Sun’iy intellekt (AI) va ma’lumotlar tahlili
200
Kiberxavfsizlik
100
Bu jadvalda raqamli iqtisodiyotda amalga oshirilgan investitsiyalarni ko’rish
mumkin. Quyidagi har bir ko’rsatkichning ma’nosi:
- Jami raqamli iqtisodiyot investitsiyalari: Raqamli iqtisodiyotga umumiy
kiritilgan investitsiyalar.
- Raqamli infratuzilma: Telekommunikatsiya tarmoqlari, internet tezligi va
ma’lumot markazlari kabi infratuzilmaga qilingan investitsiyalar.
- Texnologik startaplar: Yangi innovatsion texnologiyalarni ishlab chiqadigan
startap kompaniyalarga qilingan investitsiyalar.
1
O’zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo’mitasi. (2024). "2024 yilning birinchi choragida O’zbekiston Respublikasida
investitsiyalar: Tahlil va statistik ma’lumotlar". Toshkent: Davlat statistika qo’mitasi
2
O’zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo’mitasi. (2024). "2024 yilning birinchi choragida O’zbekiston Respublikasida
investitsiyalar: Tahlil va statistik ma’lumotlar". Toshkent: Davlat statistika qo’mitasi
721
MOLIYA, PUL MUOMALASI VA KREDIT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 7-SON
WWW.INFOCOM.UZ
- Axborot texnologiyalari (IT): IT sohasiga, jumladan dasturiy ta’minot va
apparat vositalariga qilingan investitsiyalar.
- Sun’iy intellekt (AI) va ma’lumotlar tahlili: AI tizimlari va katta ma’lumotlar
tahlili bo’yicha amalga oshirilgan investitsiyalar.
- Kiberxavfsizlik: Ma’lumotlarning xavfsizligini ta’minlash uchun qilingan
investitsiyalar.
Bu ko’rsatkichlar raqamli iqtisodiyotning rivojlanishida muhim ahamiyatga ega
bo’lgan sohalarda qanday investitsiyalar qilinganini ko’rsatadi.[8]
XULOSA
Raqamli iqtisodiyotning rivojlanishi uchun investitsiyalar zaruriy shartdir.
Texnologik innovatsiyalarni qo’llab-quvvatlash, infratuzilmani rivojlantirish, kichik
va o’rta bizneslarni qo’llab-quvvatlash, ta’lim va kadrlar tayyorlash hamda ijtimoiy va
iqtisodiy tenglikni ta’minlash uchun investitsiyalar muhim ahamiyatga ega. Shu bois,
davlat va xususiy sektor tomonidan raqamli iqtisodiyotga yo’naltirilgan
investitsiyalarni oshirish kerak. Bu esa o’z navbatida, iqtisodiy o’sishni jadallashtiradi
va jamiyat farovonligini oshiradi. 2023-
yilda Oʻzbekiston investitsiya muhitini
yaxshilash bo’yicha sezilarli o’zgarishlar amalga oshirdi. Qonunchilikdagi islohotlar,
infratuzilma loyihalari, xalqaro hamkorlik, iqtisodiy o’sish va kadrlar tayyorlash
bo’yicha chora-tadbirlar investitsiyalar uchun yanada qulay sharoit yaratdi. Shu bilan
birga, bu islohotlar Oʻzbekistonning raqobatbardoshligini oshirishga va iqtisodiy
barqarorlikni ta’minlashga xizmat qilmoqda. Bu yo’nalishdagi ishlardan ko’zlangan
maqsad - mamlakatni jahon iqtisodiyotida munosib o’rin egallashga erishishdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Moliya Vazirligi. (2024). "O’zbekiston Respublikasida raqamli
iqtisodiyotning rivojlanishi: Hozirgi holat va istiqbollar". Toshkent: O’zbekiston
Respublikasi Moliya Vazirligi.
2.
O’zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo’mitasi. (2024). "2024 yilning
birinchi choragida O’zbekiston Respublikasida investitsiyalar: Tahlil va statistik
ma’lumotlar". Toshkent: Davlat statistika qo’mitasi.
3.
Abdullaev, I. (2023). "Raqamli infratuzilmaning investitsiyalariga oid
amaliyotlar". Journal of Digital Economics, 5(1), 45-60.
4.
Karimova, N. (2022). "Texnologik startaplarni rivojlantirish uchun
investitsiyalar: O’zbekiston tajribasi". Innovation and Entrepreneurship Review, 3(2),
89-104.
5.
World Bank. (2023). "Uzbekistan Digital Economy Report: Opportunities and
Challenges". Washington, D.C.: World Bank Group.
722
MOLIYA, PUL MUOMALASI VA KREDIT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 7-SON
WWW.INFOCOM.UZ
6.
United Nations Conference on Trade and Development (UNCTAD). (2023).
"Digital Economy Investment Trends 2023". Geneva: United Nations.
7.
International Monetary Fund (IMF). (2023). "Economic Impact of
Digitalization in Central Asia". Washington, D.C.: IMF Publications.
8.
OECD. (2023). "Digital Transformation in Emerging Markets". Paris:
Organisation for Economic Co-operation and Development.
9.
European Investment Bank (EIB). (2023). "Investing in Digital Infrastructure:
A Guide for Emerging Economies". Luxembourg: EIB.
10.
Yuldashev, A. (2023). "Raqamli iqtisodiyotda kiberxavfsizlikni ta’minlash
investitsiyalari". Central Asian Journal of Cybersecurity, 4(3), 112-128.
