767
MOLIYA, PUL MUOMALASI VA KREDIT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 7-SON
WWW.INFOCOM.UZ
МАМЛАКАТИМИЗДА ОЗИҚ
-
ОВҚАТ ХАВФСИЗЛИГИНИ
ТАЪМИНЛАШНИНГ
ИЛМИЙ
-
НАЗАРИЙ АСОСЛАРИНИ
ТАКОМИЛЛАШТИРИШ
Ахмедова Нафиса Амирддин кизи
Тошкент давлат иқтисодиёт университети
Аннотация:
Ушбу мақолада озиқ
-
овқат
хавфсизлигини таъминлашни
назарий асослари, озиқ
-
овқат хавфcизлигини таъминлаш муаммолаpи ва озиқ
-
овқат
хавфсизлигини таъминлаш бўйича илмий назарий қарашлар таҳлил
этилган. Шу билан бирга озиқ
-
овқат
хавфсизлигини таъминлаш бўйича
муаллифлик таърифи ишлаб чиқилган.
Калит сўзлар:
деҳқон, фермер, хўжалик, озиқ
-
овқат, тўйимли, маҳсулот,
импорти , хаёт, рацион
,
уруғ, қайта ишлаш, ўсимлик, Тупpоқ
-
иқлим, ер, ресурис,
маҳсулот, экотизм, атроф
-
муҳит, айpибошлаш, тақcимлаш, ишлаб чиқаpиш,
иcтеъмол қилиш.
НАУЧНО
-
ТЕОРЕТИЧЕСКИЕ АСПЕКТЫ ОБЕСПЕЧЕНИЯ ПИЩЕВОЙ
БЕЗОПАСНОСТИ
Ахмедова Нафиса Амирддин кизи
Ташкентский государственный экономический университет
Аннотация.
В данной статье анализируются теоретические аспекты
обеспечения безопасности пищевых продуктов, проблемы обеспечения
безопасности пищевых продуктов и научно
-
теоретические взгляды на
обеспечение безопасности пищевых продуктов. Одновременно было
разработано авторское определение безопасности пищевых продуктов.
Ключевые слова:
фермер, фермер, ферма, пища, питательный, продукт,
импорт, жизнь, рацион, семена, переработка, растение, Почва
-
климат, земля,
ресурс, продукт, экология, окружающая среда, распределение, распределение,
производство, потребление.
SCIENTIFIC-THEORETICAL ASPECTS OF ENSURING FOOD SAFETY
Akhmedova Nafisa Amirddin kizi
Tashkent State University of Economics
768
MOLIYA, PUL MUOMALASI VA KREDIT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 7-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Abstract:
This article analyzes the theoretical aspects of ensuring food safety,
the problem of ensuring food safety and scientific theoretical views on ensuring food
safety. At the same time, an author's definition of food safety was developed.
Keywords:
farmer, farmer, farm, food, nutritious, product, import, life, ration,
seed, processing, plant, Soil-climate, land, resource, product, ecology, environment,
distribution, distribution, production, consumption.
КИРИШ
Хозирги кунда жаҳонда геосиёсий вазият билан боғлиқ тебранишлар
жиддий тус олиб, озиқ
-
овқат хавфсизлигига бўлган таҳдидлар тобора ортаётгани
шунчаки ваҳимали гаплар эмас. Маълумотларга кўра, сайёрамизда 2,3 миллиард
одам озиқ
-
овқат хавфсизлиги мўътадил ёки ўткир мавжуд бўлмаган шароитда
яшамоқда. Бунда нафақат очлик ва сувсизлик, балки мавжуд озиқ
-
овқат
маҳсулотларининг сифатсиз ва истеъмолга яроқсиз экани ҳам назарда тутилади.
Ушбу инсонларнинг 556 миллион нафари ёки 25 фоизи эса Осиё қитъасида
яшайди.
Муаммонинг асосий ечимларидан бири, албатта, қишлоқ хўжалигини
ривожлантириш, ер майдонларидан унумли фойдаланиш, ердан олинадиган
ҳосилдорликни ошириб бориш орқали аҳолини сифатли озиқ
-
овқат
маҳсулотлари билан таъминлашдан иборат. Мамлакатимиз географик
жойлашуви ва иқлими жиҳатидан қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари етиштиришга
қулай, аграр тармоққа иқтисослашган, тупроғимиз унумдорлиги учун бу борада
хавотиримиз кам. Бироқ ҳеч нарса ўз
-
ўзидан бўлмайди. Айниқса, табиий
неъматлар абадий эмаслиги, сув тақчиллиги муаммоси дунё халқлари қатори
бизга ҳам хавф солаётган бир шароитда мавжуд
имкониятларимиздан энг юқори
даражада фойдаланишимиз зарур.
Шу боис, аграр тармоқни ривожлантириш, унга илм
-
фан ва замонавий
технологияларни кенг жорий этиш асосий вазифаларимиздан бирига айланган.
Сўнгги йилларда қишлоқ хўжалиги соҳаси улкан ўзгаришларга
юз тутди.
Хусусан, қишлоқ хўжалиги ерларидан самарали фойдаланиш ва унумдорлигини
ошириш, фойдаланишга яроқсиз экин майдонларида агротехник тадбирлар олиб
бориш орқали қайта фойдаланишга киритиш, лалми ерларни ўзлаштириш
ишларига жиддий эътибор қаратиляпти.
Ўзбекиcтон Pеcпубликаcи Пpезиденти Ш.М.Миpзиёев таъкидлаганидек,
“Қишлоқ хўжалигидаги иcлоҳотлаpдан мақcад
-
иқтиcодий фойда кўpиш билан
биpга, озиқ
-
овқат хавфcизлигини таъминлаш, халқ фаpовонлигини ошиpишдан
ибоpатдиp. Буни ҳеч қачон эcимиздан чиқаpмаcлигимиз заpуp”
1
Ўзбекистон Республикаси Президенти Ш.М.Мирзиёевнинг Олий мажлисга мурожатномаси.
2018
йил
28
769
MOLIYA, PUL MUOMALASI VA KREDIT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 7-SON
WWW.INFOCOM.UZ
АДАБИЁТЛАР ТАҲЛИЛИ
Озиқ
-
овқат хавфсизлигини таъминлашнинг
илмий
-
назарий асослари ва
уни тартибга солиш воситалари узоқ хориж олимлари Ж.Аддисон
(2001)
қишлоқ
хўжалигида бандликни химоя қилиш механизмларини, Г.Беккер
(1962
инсон
капиталига киритилиши лозим бўлган капиталларни), А.Бриттаин
(1997)
саноати
ривожланган ривожланган мамлакатларда тўлиқ бандликни, П.Самуэльсон,
С.Брю, К.Макконнелл
(1992)
қишлоқ
хўжалигидаги муаммо ва сиёсатларни
ўз
тадқиқотларида ўрганганлар.
МДҲ мамлакатлари олимлари А.Г.Эфендиев
(2002)
замонавий қишлоқ
хўжалиги ва реформасини
,
Н.Барышников
,
Е.Черданцева
(2017) ишлаб чиқариш
қв
қишлоқ хўжалигини, В.К.Сенчагов
(2002)
иқтисодий хавфсизликни ҳамда
озиқ
-
овқат хавфсизлигини таъминлашнинг
шаклланиши ва ривожланиш
босқичлари ҳамда уларнинг ўзига хос хусусиятлари тадқиқ этишган.
Ўзбекистонда озиқ
-
овқат хавсизлигини таъминлаш буйича илмий, назарий
ва амалий қарашлар бўйича
мамлакатимиз иқтисодчи олимлари А.Абдуғаниев
(2004) қишлоқ хўжалиги ивтисодиётини
,
А.Ф.Хуррамов
(2005)
мулкий
муносабатлар ва уларнинг аграр соҳадаги хусусиятлари, Ф.Т.Эгамбердиев
(2003)
аграсаноат ишлаб чиқфариш жараёнларини, Д.Таджибаева
(2020)
институционал
ўзгаришлар
самарадорлигини
оширишнинг
назарий
асосларини
такомиллаштиришни
,
И.Б.Рустамова (2020) аграр сохада инновацион жараёнлар
самарадорлигини оширишнинг илмий
услубий асосларини
,
Дусматов
Б.О. (2022)
иқтисодиётни модернизациялаш шароитида аграсаноат ишлаб чиқаришда
инновацион инфратузилмани ривожлантиришни, Ч.П. Хўжагелдиев
(2022)
қишлоқ хўжалиги ерлари унумдорлигини оширишни рағбатлантиришни,
А.Х.Тошқулов
(2021)
хўжалиги корхоналари иқтисодий фаолиятини солиқлар
воситасида рағбатлантириш масалаларини, Ҳ.П.Абулқосимов
(2012)
озиқ
-
овқат
ва иқтисодий хавфсизликни, Т.С.Расулов
(
2017) озиқ
-
овқат хавфизлигини
таъминлашни, С.Р.Топилдиев (2023)
аграр соҳани ривожлантиришни назарий
жиҳатларни
илмий тадқиқот ишларида ўрганилган. Бироқ, малакатда озиқ
-
овқат
хавфсизлигини таъминлашнинг назарий асосларини айнан иқтисодий
муносабатларни тартибга солишдаги муаммолар умумлаштирилган илмий
тадқиқот объекти сифатида ўрганилмаган.
МЕТОДОЛОГИЯ
Тадқиқотда илмий абстракция, индукция ва дедукция, ҳодисаларга
узвийликда ёндашиш, комплекс ёндашув, тизимли ва қиёсий таҳлил
иетодларидан фойдаланилган.
декабрь
маърузаси
. “
Халқ
сўзи
”№ 271
-272
сонли
2018
йил
29
декабрь
.
770
MOLIYA, PUL MUOMALASI VA KREDIT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 7-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Тадқиқотда қўлланилган ёндашув, илмий қарашлар, усулларнинг мақсадга
мувофиқлиги; маълумотларнинг расмий манбалардан, жумладан, Ўзбекистон
Республикаси Марказий давлат архиви, монографик таҳлиллардан, халқаро
молия институтларининг расмий маълумотларидан ва бошқа амалий
маълумотлардан фойдаланилганлиги; хулоса, таклиф ва тавсияларнинг амалиётда
жорий этилгани; олинган натижаларнинг ваколатли тузилмалар томонидан
aмaлиётгa жoрий қилингaни билaн бeлгилaнaди.
МУҲОКАМА ВА НАТИЖАЛАР
Юқоридагилардан келиб чиқиб озиқ
-
овқат хавфcизлигини таъминлашнинг
назарий жиҳатларини таҳлил қиладигна бўлсак
узоқ хориж олимлардан
1970-
йилларда Клай Е. Нинг (2003) Озиқ
-
овқат хавфсизлиги концепцияси динамик
бўлиб, у доимий равишда янги ўлчовлар ва ортиқча таҳлил даражаларини ўз
ичига олади. Озиқ
-
овқат хавфсизлиги концепциясининг бу давом этаётган
эволюцияси тадқиқот ва давлат сиёсатининг турли соҳаларида концепциянинг
қийинчиликларини
кенгроқ эътироф этишдан далолат беради, чунки озиқ
-
овқат
хавфсизлиги муаммоси жаҳон озиқ
-
овқат инқирози биринчи ярмида содир
бўлган вақтдан бошлаб узоқ тарихга эга.
Коллиер П. нинг (2003) фикрига кўра озиқ
-
овқат хавфсизлиги
зўравонликнинг қўзғатувчиси, оқибати бўлиб хизмат қилади ва "можаролар
тузоғи" деб номланувчи циклик шаклга ҳисса қўшади. Озиқ
-
овқат
хавфсизлигининг мавжудлиги сиёсий барқарорликни сақлаш учун жуда муҳим
ва
тартибсизликларнинг
турли
шакллари,
жумладан,
ҳукумат
муваффақиятсизлиги, норозилик намойишлари, тартибсизликлар, жамоа
зўравонликлари ва фуқаролик можароларининг юқори хавфи билан боғлиқ.
Аксинча, шиддатли тўқнашувлар кўпинча озиқ
-
овқат хавфсизлигини
кучайтиради, тўйиб овқатланмаслик ва оғир ҳолатларда очарчиликка олиб
келади. Озиқ
-
овқат хавфсизлиги можароларни кучайтириши мумкин бўлса
-
да,
унинг таъсири вазиятга қараб
ўзгариб туради, энг аниқ алоқалар мамлакатларда
кузатилади, шунинг учун заиф бозорлар ва етишмаётган сиёсий институтлар
билан тавсифланади.
Тҳомас Н. нинг (2006) тадқиқотига кўра озиқ
-
овқат хавфсизлиги соғлом ва
фаол турмуш тарзи учун парҳез талаблари ва афзалликларини қондириш учун
зарур бўлган кўп, хавфсиз ва тўйимли озиқ
-
овқат таъминотига жисмоний,
ижтимоий ёки иқтисодий киришнинг етарли эмаслиги билан тавсифланади.
Худди шундай, БМТнинг озиқ
-
овқат ва қишлоқ хўжалиги ташкилоти
(ФАО) томонидан таърифланганидек, озиқ
-
овқат хавфсизлиги одамларнинг
нормал ўсиш, ривожланиш ва фаол ва соғлом ҳаётни сақлаб қолиш учун зарур
771
MOLIYA, PUL MUOMALASI VA KREDIT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 7-SON
WWW.INFOCOM.UZ
бўлган хавфсиз ва тўйимли озиқ
-
овқат маҳсулотларидан етарли миқдорда
фойдаланиш имкониятига эга бўлмаган ҳолатларни англатади.
Тарасук
В. ва Вогт Ж. Лариниг (2009) илмий изланишларида озиқ
-
овқат
хавфсизлигининг таъминланмаганлиги энг қашшоқ одамлар ва имтиёзларга
таянадиганлар чегарасидан ташқарига чиқади. Ҳатто кам маош олувчилар,
айниқса барқарор уй
-
жойга эга бўлмаганлар, ўртача даромадга эга бўлган
шахслар ипотека ёки кредит тўловлари каби кўтарилган харажатлар ёки тўсатдан
касаллик ёки ишсизлик каби кутилмаган ҳолатлар туфайли озиқ
-
овқат
хавфсизлигига дуч келиши мумкин.
Наполи М. ва бошқларнингтадқиқотларида эса озиқ
-
овқатнинг инсон
саломатлигига таъсири ва мамлакатнинг иқтисодий ва сиёсий барқарорлигига
таъсирини ҳисобга олсак, озиқ
-
овқат хавфсизлиги инсон ҳаётининг асосий
жиҳати ҳисобланади. У тўртта асосий устунни истеъмолга лаёқатлилик,
мавжудлик, фойдаланиш ва барқарорликни ўз ичига олади:
Ҳалқаро озиқ
-
овқат сиёсати тадқиқотлар институти маълумотларига кўра
(IFPRI-
2019) одамлар фаол ва соғлом турмуш тарзини сақлаб қолиш учун
уларнинг диетага бўлган талаблари ва афзалликларига мос келадиган етарли
даражада хавфсиз ва тўйимли озиқ
-
овқат олиш учун жисмоний, ижтимоий ва
иқтисодий воситаларга эга бўлганда озиқ
-
овқат хавфсизлигига эришадилар.
Ланг Т. ва Барлинг Д. ларнинг (2012) илмий изланишларига кўра озиқ
-
овқат хавфсизлигига оид иккита асосий парадигмани ажратиб кўрсатади:
биринчиси озиқ овқат маҳсулотларини ишлаб чиқаришни кўпайтиришни
тўйинмаган истеъмол ва очликнинг асосий ечими сифатида таъкидлайди,
иккинчиси эса, замонавийроқ нуқтаи назардан, ижтимоий ва экологик
масалаларни биринчи ўринга қўяди, бу билан курашиш орқали оддий ишлаб
чиқаришдан ташқари кенг кўламли масалаларни қамраб олиш зарурлигини
кўрсатиб ўтади. Фикримизча биринчидан таклиф асосан қишлоқ хўжалиги
муаммолари атрофида, иккинчидан эса умумий озиқ
-
овқат тизимлари билан
боғлиқ.
Гарнет Т., Апплебй М.С. ва бошқалар (2013) ЭСА озиқ
-
овқат хавфсизлиги
муаммосини ҳал қилишнинг бир йўли қишлоқ хўжалиги маҳсулдорлигини
атроф
-
муҳит таъсирини минималлаштирадиган ва озиқ
-
овқат маҳсулотларини
барқарор ишлаб чиқариш имкониятларини ҳимоя қиладиган усуллар билан
оширишни ўз ичига олади. Ушбу барқарор фаоллаштириш стратегияси глобал
миқёсда кўплаб ҳукуматлар томонидан сиёсий муаммо сифатида қабул
қилинган, аммо у ишлаб чиқаришга ҳаддан ташқари эътибор қаратилиши ёки
мувофиқлик йўқлиги учун ҳам танқидларга сабаб бўлди.
Гуине Р., Пато М. Ва бошқалар (2021) олиб броган тадқиқотлари
натижасига кўра, озиқ
-
овқат хавфсизлигининг тўртта устуни
-
мавжудлик,
772
MOLIYA, PUL MUOMALASI VA KREDIT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 7-SON
WWW.INFOCOM.UZ
истеъмол қилиш имконияти, фойдаланиш ва барқарорлик
-
иқлим ўзгариши каби
қўшимча
омилларни ўз ичига олган ҳолда қайта кўриб чиқилиши зарурлигини
таъкидлади.
Клапп Ж., Моселей В. Ва бошқалар (2021)очлик ва тўйиб
овқатланмасликка таъсир кўрсатадиган кенгроқ динамикани ўз ичига олган яна
иккита ўлчовни
-
барқарорлик ва агентликни жалб қилиш учун мавжуд озиқ
-
овқат хавфсизлиги таърифини расман янгилаш вақти келганлигини таъкидлади
.
Ўзбекиcтонда озиқ
-
овқат хавфcизлигини таъминлаш муаммолаpини
Aбулқоcимов Ҳ.П. (2012) илмий тадқиқотида бу мacaлaлap мaмлaкaт, коpхона,
шахc нуқтаи нaзаpидaн, ички вa тaшқи, хўжалик фаолиятининг пул молия
cоҳаcидаги иқтиcодий хавфcизликни ва озиқ
-
овқат хавфcизлигини таъминлаш
маcалалаpи ёpитилган.
Абулкосимов Х.П., Расулов Т.С
. (2017)
Озик
-
овкат
хавфсизлигини таъминлашнинг назарий жихатлари ва йуналишларини,
Абдуғаниев О.А.
(2018)
Минтаканинг озик
-
овкат билан таъминланганлигини
бахолаш усуллари ва мезонларини, Cаидахмедова Н.И (2020) томонидан “Бозоp
иқтиcодиёти шаpоитида озиқ
-
овқат хавфcизлигини таъминлашнинг назаpий
жиҳатлаpи ва йўналишлаpи”га, Саидова Д.Н., Рустамова И.Б., Турсунов Ш.А.
(2016) Аграр сиёёсат ва озик
-
овкат хавфсизлигини, Топилдиев С.Р. (2023) “Аграр
муносабатларни тартибга солиш механизмларини такомиллаштирш”
мавзуларида илмий тадқиқот ишлаpи олиб боpишган.
Фикримизча, мамлакатларнинг иқтисодий ва демографик салоҳиятидан
самарали фойдаланиш зарурияти билан боғлиқ ўзгаришлар асосида давлат
томонидан озиқ
-
овқат бозорини тартибга солиш мақсадга мувофиқ.
Биринчидан, миллий бозорни яхлит ҳолда ривожлантиришга қаратилган
давлат дастурларида алоҳида минтақанинг демографик тузилиши ва ишлаб
чиқариш имкониятларини баҳолаш долзарблик касб этади.
Иккинчидан, озиқ
-
овқат хавфсизлиги даражаси замонавий талаблар учун
етарли эмаслигини тан олиш лозим. Бу эса озиқ
-
овқат захираларини
шакллантириш ва ҳукуматнинг белгилаган қоидалари асосида минтақалар
томонидан махсус дастурлар ишлаб чиқишни талаб этади.
Учинчидан, озиқ
-
овқат маҳсулотлари импорти бир томондан, озиқ
-
овқат
маҳсулотлари тақчиллигини бартараф этиш билан боғлиқ бўлса, иккинчи
томондан, маҳаллий ишлаб чиқарувчиларнинг манфаатларини ҳимоялаш
масаласи оқилона тарзда ҳал этилиши билан боғлиқ.
Айни пайтда озиқ
-
овқат хавфсизлиги тушунчасининг ягона таърифи
мавжуд эмас ва кўплаб тадқиқотчилар «озиқ
-
овқат мустақиллиги», «озиқ
-
овқат
2
HLPE.
Food Security and Nutrition: Building a Global Narrative Towards 2030. 2020. Available
https://www.fao.org/3/ca9731en/ca9731en.pdf
(accessed on 1 November 2022).
773
MOLIYA, PUL MUOMALASI VA KREDIT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 7-SON
WWW.INFOCOM.UZ
муаммоси», «озиқ
-
овқат таъминоти» каби талқинларда ўзларининг тузатишлари
ва қўшимчаларини киритиб келмоқдалар. Шу жиҳатдан, озиқовқат хавфсизлиги
назарияси ҳозиргача тўлиқ ёритиб берилмаган ҳамда унинг моҳиятини
тушунтириш бўйича турлича ёндашувлар мавжуд.
1 -
жадвал
Озиқ
-
овқат хавфсизлиги тушунчаcига беpилган таъpифлаp
Мамлакатла
p
гу
p
уҳи
Муаллифла
p
Тав
c
ифланиши
МДҲ
Мамлакатлари
олимлари
Е.В.Серова
Озиқ
-
овқат хавфсизлиги меъёрий ҳаёт тарзини
ўтказиш учун зарур бўлган озиқ
-
овқат
маҳсулотлари билан аҳолининг асосий қисмини
таъминлаш даражасини билдиради.
В.С. Балабанов
Е.Н.Борисенко
Озиқ
-
овқат хавфсизлиги
–
ишлаб чиқарилган
маҳсулотларни соғлиқ учун безарарлигини
таъминлаган ҳолда мамлакатнинг озиқ
-
овқатга
бўлган талабини муайян даврда исътемол ва
захираларни яратиш асосида қондирилишини
кафолатлашдир.
К.В.Фролов,
А.В.Гордеев,
О.А.Масленникова
мамлакат фуқароларини ҳаётий зарур ва
фойдали
озуқа
маҳсулотларига
бўлган
эҳтиёжларини керакли ҳажм ва ассортиментда
ўз манбалари орқали таъминлашдир.
А.А.Анфиногентов
а, О.В.Ермолаева,
Н.А.Киреева
озиқ
-
овқат хавфсизлигини аниқлаш мумкин
бўлган 3 та иерархик даражага эътибор қаратади
-
глобаль озиқ
-
овқат хавфсизлиги, аҳоли жон
бошига тўғри келадиган буғдой заҳираси ва уни
ишлаб чиқариш ҳажми билан изоҳлайди.
А.А. Кудряшова,
О.П. Преснякова
давлатнинг озиқ
-
овқат мустақиллиги аҳоли
истеъмолининг умумий ҳажмида миллий ишлаб
чиқаришнинг ҳиссаси 80 фоиздан кам бўлмаган
тақдирдагина таъминланади, деб ҳисоблайдилар
Т.В. Ускова
«Минтақанинг
озиқ
-
овқат
хавфсизлигини
баҳолашда
нафақат
унинг
озиқ
-
овқат
маҳсулотлари билан
ўзини
-
ўзи таъминлаш
даражасини, балки уларнинг аҳоли учун
иқтисодий ва жисмоний қулайлигига таъсир
қилувчи бир қатор бошқа омилларни ҳам
ҳисобга олиш керак.
В.С. Балабанов ва
Е.Н.Борисенко
“Озиқ
-
овқат хавфсизлиги
–
ишлаб чиқарилган
маҳсулотларни соғлиқ учун безарарлигини
таъминлаган ҳолда мамлакатнинг озиқ
-
овқатга
774
MOLIYA, PUL MUOMALASI VA KREDIT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 7-SON
WWW.INFOCOM.UZ
бўлган талабини муайян даврда исътемол ва
захираларни яратиш асосида қондирилишини
кафолатлашдир”
Э.Б.Найданова
«озиқ
-
овқат хавфсизлиги
–
давлат томонидан
аҳолисининг жорий ва фавқулодда эҳтиёжларни
мамлакат ичидаги ишлаб чиқариш ресурслари
ҳисобидан озиқ
-
овқат билан таъминлаш
қобилияти»
Ўзбекиcтонлик
олимлаp
Ҳ.П.Абулқосимов,
Озиқ
-
овқат хавфсизлиги мамлакат аҳолисини
асосий озиқ
-
овқат маҳсулотлари билан ўзини
ўзи, мустақил таъминлашга қодирлигини
ифодалайди. Шунингдек, озиқ
-
овқат импортига
ўта
боғлиқликдан
халос
бўлганлигини
англатади.
Т.С.Расулов
Мамлакат озиқ
-
овқат хавфсизлиги миллий
хавфсизликнинг ажралмас қисмидир.
А.А.Исаджанов
мамлакатлар ичида озиқ
-
овқат хавфсизлиги
ҳолати ва чегараларини аниқлашда миллий
озиқ
-
овқат хавфсизлиги моделини ташкил
этишдир.
Ч.Муродов,
Х.Я.Саатова
Ўзбекистонда озиқ
-
овқат муаммосини ҳал этиш
барча даражаларда самарали қишлоқ хўжалиги
ишлаб чиқаришини барқарор ривожлантиришни
назарда тутади.
К.Маткаримов,
И.Маҳкамов,
М.Бекмирзаев
минтақада мавжуд ресурслардан унумли ва
оқилона фойдаланиш орқали фан
-
техника
ютуқларига асосланган ҳолда, аҳолини озиқ
-
овқат маҳсулотларига бўлган эҳтиёжларини
қондириш демакдир
Ф.М.Фазилов
Ўзбекистон
озиқ
-
овқат
хавфсизлигини
таъминлашда экспортга йўналтирилган ҳамда
импорт
ўрнини
босишга
қаратилган
стратегияларнинг уйғунлаштирилган ҳолда
олиб борилишидир.
Д.Н.Саидова
Озиқ
-
овқат хавфсизлиги мамлакат аҳолисининг
асосий озиқ
-
овқат маҳсулотлари билан етарли
даражада ички имкониятлардан фойдаланган
ҳолда таъминланишдир.
Бизни
фикpимизча
Озиқ
-
овқат хавфсизлиги
-
аҳолининг фаол ҳаёт
кечириши учун озиқ
-
овқатни белгиланган
кунлик рационлар асосида зарур миқдор ва
сифатда истеъмол қилиш, ҳар томонлама
жисмоний ва ижтимоий ривожланиш, меҳнат
қобилиятини минимал даражада тиклашдир.
775
MOLIYA, PUL MUOMALASI VA KREDIT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 7-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Демак, муаммонинг асосий ечимларидан бири, албатта, қишлоқ
хўжалигини ривожлантириш, ер майдонларидан унумли фойдаланиш, ердан
олинадиган ҳосилдорликни ошириб бориш орқали аҳолини сифатли озиқ
-
овқат
маҳсулотлари билан таъминлашдан иборат. Мамлакатимиз географик
жойлашуви ва иқлими жиҳатидан қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари етиштиришга
қулай, аграр тармоққа иқтисослашган, тупроғимиз унумдорлиги учун бу борада
хавотиримиз кам. Бироқ ҳеч нарса ўз
-
ўзидан бўлмайди. Айниқса, табиий
неъматлар абадий эмаслиги, сув тақчиллиги муаммоси дунё халқлари қатори
бизга ҳам хавф солаётган бир шароитда мавжуд имкониятларимиздан энг юқори
даражада фойдаланишимиз зарур
ХУЛОСА ВА ТАКЛИФЛАР
Юқоридагилардан
хулоcа
қиладиган
бўлcак,
Ўзбекистонда
мамлакатимизда озиқ
-
овқат хавфсизлигини таъминлашнинг замонавий
меҳанизмларини
тартибга солиш борасидаги ислоҳотларнинг асосий мақсади
“
қишлоқ
хўжалигини илмий асосда интенсив ривожлантириш орқали деҳқон ва
фермерлар даромадини камида 2 баравар ошириш, қишлоқ хўжалигининг
йиллик ўсишини камида 5
фоизга етказишдан иборат. Хусусан, туманларни аниқ
маҳсулот турини етиштиришга ихтисослаштириш, қишлоқ хўжалигида давлат
томонидан қўллаб
-
қувватлаш кўламини кенгайтириш ва суғурталашнинг янги
механизмларини амалга ошириш, тупроқ унумдорлигини ошириш ва муҳофаза
қилиш, илм
-
фан ва инновацияга асосланган агрохизматлар кўрсатиш тизимини
такомиллаштириш, агросаноат корхоналарини хом ашё билан таъминлаш ва
ишлаб чиқариш ҳажмини 1,5 баравар ошириш”
каби вазифалар белгилаб
берилган. Шу нуқтаи назардан соҳада давлат бошқаруви тизимини
такомиллаштириш, бозор муносабатларини кенг жорий қилиш, қишлоқ
хўжалиги маҳсулотларини етиштирувчи, қайта ишловчи ва истеъмолчиларга
етказиб берувчи субъектлар ўртасидаги муносабатларнинг ҳуқуқий асосини
мустаҳкамлаш, ресурстежамкор технологияларни жорий этиш ҳамда қишлоқ
хўжалиги маҳсулотлари ишлаб чиқарувчиларни замонавий техникалар билан
таъминлаш орқали рақобатбардошликни ошириш ва
тармоқда
иқтисодий
муносабатларни
такомиллаштиришни
тақозо
этмоқда.
Хулоcа қиладиган бўлcак, озиқ
-
овқат хавфсизлиги
-
аҳолининг фаол ҳаёт
кечириши учун озиқ
-
овқатни белгиланган кунлик рационлар асосида зарур
миқдор ва сифатда истеъмол қилиш, ҳар томонлама жисмоний ва ижтимоий
ривожланиш, меҳнат қобилиятини минимал даражада тиклаш ва узоқ умр
кўришни
ифодалайди.
3
Ўзбекистон
Республикаси
Президентининг
2022 йил 28 январдаги ПФ
-60-
сон “2022
-
2026 йилларга мўлжалланган янги
Ўзбекистоннинг тараққиёт стратегияси тўғрисида”ги Фармони.
776
MOLIYA, PUL MUOMALASI VA KREDIT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 7-SON
WWW.INFOCOM.UZ
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РУЙХАТИ
1.
Addison J., Teixeira P. The Economics of Employment Protection. IZA
Discussion Paper October No 381, 2001,-P. 19.
2.
Becker G/ Investment in Human Capital // The Journal of Political Economy.
1962.№10
P.42.
3.
Brittain A. Full employment in industrialized countries.// Intern. Labour .
rev. – Geneve, 1997. –
Vol. 137, №3,
-P. 293.
4.
Брю С., Макконнелл К. Экономикс: принципы, проблемы и политика.
В 2 т., пер. с англ. 11
-
го изд. Т. 1.
–
М.: «Республика», 1992.
-
с. 132
-175,194-217;
Т. 2.
-
с.156
-174,293-310.
5.
Эфендиев А.Г., Болотина И.А. Современное российское село. На
переломе эпох и реформ. Опыт институционального анализа // Мир России. 2002,
№4.
-
с.83,
6.
Барышников Н.,
Черданцева Е.
.
Воспроизводство в сельском
хозяйстве: приоритеты и перспективы. Монография. Publisher Litres. ISBN
9785040084814, 2017 -
С 203.
7.
Серова Е. АЦ АПЭ, 2000 (
http://management.edu.ru/db/msg/
8.
Сенчагов
В.К.
Экономическая
безопасность:
геополитика,
глобализация, самосохранение и развитие / Книга четвертая. Ин
-
т Экономики
РАН.
-
М.: ЗАО Финстатинформ, 2002.
-
с.128.
9.
Абдуғаниев А. Қишлоқ хўжалиги иқтисодиёти. Дарслик.
-
Т.: ТДИУ,
2004. –
304 б.
10.
Хуррамов А.Ф. Ўтиш
иқтисодиётида мулкий муносабатлар ва уларнинг
аграр соҳадаги хусусиятлари. Иқт. фан. док. ... дис. автореф.
-
Т.: ЎзМУ, 2005.
–
42 б.,
11.
Эгамбердиев
Ф.Т.
Региональные
особенности
развития
агропромышленного производства в условиях либерализации экономики.
Автореф. дис…докт. экон. наук.
-
Т.: НУУз, 2003.
–
40 с.
12.
Алтиев А.С. Ер ресурсларидан фойдаланиш тизимини тартибга солиш
муаммолари.
–
Т.: Фан, 2018. Монография
-
274 б.
13.
Таджибаева Д. Миллий иқтисодиётда институционал ўзгаришлар
самарадорлигини оширишнинг назарий асосларини такомиллаштириш.
(Ўзбекистон Республикаси аграр соҳасида мисолида) Иқт. фан. док. ... дис.
автореф .
-
Т.: ЎзРИИВА, 2020.
–
81 б.
14.
Рустамова
И.Б. Аграр сохада инновацион жараёнлар самарадорлигини
оширишнинг илмий
услубий асослари. авт. ... и.ф.д. Т.: 2020.
-
77 б.
777
MOLIYA, PUL MUOMALASI VA KREDIT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 7-SON
WWW.INFOCOM.UZ
15.
Дусматов Б.О. Миллий иқтисодиётни модернизациялаш шароитида
аграсаноат ишлаб чиқаришда инновацион инфратузилмани ривожлантириш. авт.
... и.ф.д. Т.:2022,
-
53 б.
16.
Хўжагелдиев Ч.П. Суғориладиган қишлоқ хўжалиги ерлари
унумдорлигини оширишни рағбатлантириш. авт. ... и.ф.д. Т.: 2022,
-
56 б.
17.
Тошқулов А.Х. Қишлоқ хўжалиги корхоналари иқтисодий фаолиятини
солиқлар воситасида рағбатлантириш масалалари (Сурхондарё вилояти
мисолида). Иқт. фан. док. ... дис. Автореф.
-
Т.: “IMPRESS MEDIA” МЧЖ, 202
1.
–
79 б.
18.
Абулкосимов Ҳ.П Давлатнинг иқтисодий хавфсизлиги.
Ўкув
қўлланма.
-
Т.; Akademiya, 2012. 351 б.
19.
Расулов Т.С. Озиқ
-
овқат хавфсизлигини таъминлашнинг назарий
жиҳатлари ва йўналишлари. Монография.
–
Т.: “ Fan va texnologiya”, 2017,
-
152 б.
20.
Topildiev S.R. Agrar munosabatlarni tartibga solish mexanizmini
takomillashtirish. - Iqt. fan. dok. ... dis. - T.: «Tipograff» MCHJ. 2023, -
70 б.
21.
Collier, P. (2003). Breaking the conflict trap: Civil war and development
policy. World Bank Publications.
22.
Thomas, H. C. (Ed.). (2006). Trade reforms and food security: country case
studies and synthesis. Food & Agriculture Org
23.
FAO, IFAD. (2013). WFP, The State of Food Insecurity in the World 2013-
The Multiple Dimensions of Food Security. FAO, Rome.
24.
Tarasuk V., Vogt J.(2009). Household food insecurity in Ontario. Can J
Public Health. 100(3): 184-8. https://www.sciepub.com/reference/435143
25.
Napoli, M., De Muro, P., & Mazziotta, M. (2011). Towards a food insecurity
Multidimensional Index (FIMI). Master in Human Development and Food Security.
26.
IFPRI (2019). Conflict and Migration, Washington, DC: International Food
Policy Research Institute. Retrieved from: http://www.ifpri.org/topic/conflictand-
migration
27.
Lang, T.; Barling, D. Food security and food sustainability: Reformulating
the debate. Geogr. J. 2012, 178, 313–326. [Google Scholar] [CrossRef]
28.
Garnett, T.; Appleby, M.C.; Balmford, A.; Bateman, I.J.; Benton, T.G.;
Bloomer, P.; Burlingame, B.; Dawkins, M.; Dolan, L.; Fraser, D.; et al. Sustainable
intensification in agriculture: Premises and policies. Science 2013, 341, 33–34.
[Google Scholar] [CrossRef] [PubMed]
29.
Guiné, R.d.P.F.; Pato, M.L.d.J.; Costa, C.a.d.; Costa, D.d.V.T.A.d.; Silva,
P.B.C.d.; Martinho, V.J.P.D. Food Security and Sustainability: Discussing the Four
Pillars to Encompass Other Dimensions. Foods 2021, 10, 2732. [Google Scholar]
[CrossRef]
778
MOLIYA, PUL MUOMALASI VA KREDIT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 7-SON
WWW.INFOCOM.UZ
30.
Clapp, J.; Moseley, W.G.; Burlingame, B.; Termine, P. The case for a six-
dimensional food security framework. Food Policy 2021, 106, 102164. [Google
Scholar] [CrossRef.30.
31.
HLPE. Food Security and Nutrition: Building a Global Narrative Towards
2030. 2020. Available
online: https://www.fao.org/3/ca9731en/ca9731en.pdf (accessed on 1 November
2022).
32.
Абулкосимов Ҳ.П Давлатнинг иқтисодий хавфсизлиги.Ўкув
кўлланма.
-
Т.; Akademiya, 2012
– 29.
33.
Абулкосимов Х.П., Расулов Т.С. Озик
-
овкат хавфсизлигини
таъминлашнинг назарий жихатлари ва йуналишлари. Монография.
-
Т.: " Fan va
texnologiya", 2017. -
152 бет;
34.
АбдуFаниев О.А. Минтаканинг озик
-
овкат билан таъминланганлигини
бахолаш усуллари ва мезон
-
лари //"Иктисодиёт ва инновацион технологиялар"
илмий электрон журнали. №3. Май
-
июнь 2018 йил. //www.iqtisodiyot.uz;
35.
Саидахмедова Н.И.. “Бозор иқтисодиёти шароитида озиқ
-
овқат
хавфсизлигини таъминлашнинг назарий жиҳатлари ва йўналишлари” Иқт. фан.
док. ... дис. автореф .
-
Т.:, 2020.
–
78 б.;
36.
Саидова Д.Н., Рустамова И.Б., Турсунов Ш.А. Аграр сиёёсат ва озик
-
овкат хавфсизлиги. Укув кулланма.
-
Т.: УзФА Асосий кутубхонаси босмахонаси
нашриёти, 2016.
-
258 бет.
Topildiev S.R. Agrar munosabatlarni tartibga solish mexanizmini
takomillashtirish. - Iqt. fan. dok. ... dis. - T.: «Tipograff» MCHJ. 2023.
