65
ELEKTRON TIJORAT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
ELЕKTRON TIJORATDAGI IQTISODIY FIRIBGARLIKLARNING
TURLARI
Raximov Sherbek Kamolovich
O‘zbekiston Respublikasi IIV Malaka oshirish instituti o‘qituvchisi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada elektron tijoratdagi iqtisodiy firibgarliklarning
turlari, elektron tijoratda firibgarlikning oldini olish uchun samarali eng yaxshi
amaliyotlar haqida ma’lumotlar keltirilgan.
Kalit so‘zlar:
elektron tijorat, iqtisodiy firibgarliklar, samarali amaliyot,
skimming qurilmalari.
ВИДЫ ЭКОНОМИЧЕСКОГО МОШЕННИЧЕСТВА В ЭЛЕКТРОННОЙ
ТОРГОВЛЕ
Рахимов Шербек Камолович
Преподаватель Института повышения квалификации МВД Республики
Узбекистан
Аннотация:
В этой статье представлена информация о типах
экономического мошенничества в электронной коммерции и эффективных
методах предотвращения мошенничества в электронной коммерции.
Ключевые
слова:
электронная
коммерция,
экономическое
мошенничество, эффективная практика, скимминговые устройства.
TYPES OF ECONOMIC FRAUDS IN ELECTRONIC COMMERCE
Rakhimov Sherbek Kamolovich
Teacher of the Training Institute of the Ministry of Internal Affairs of the Republic of
Uzbekistan
Abstract:
This article provides information on the types of economic fraud in
e-commerce and effective best practices for e-commerce fraud prevention.
Key words: e-commerce, economic frauds, effective practice, skimming
devices.
KIRISH
66
ELEKTRON TIJORAT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Elektron tijorat, shuningdek, elektron tijorat sifatida ham tanilgan, bu Internet
orqali tovarlar yoki xizmatlarni sotib olish va sotishdir. An’anaviy biznes
modellarining raqamli transformatsiyasi xaridorlarga o
‘
z uylarida qulay sharoitda
mahsulotlarni onlayn o
‘
rganish va sotib olish imkonini berdi.
Elektron tijorat tez sur’atlar bilan o‘sib borayotgani sababli, korxonalar yangi
muammolar, jumladan elektron tijorat firibgarligining rivojlanayotgan manzarasi
bilan kurashmoqda. Elektron tijorat firibgarligi har qanday turdagi onlayn firibgarlik
uchun umumiy atama bo‘lib, u turli shakllarda bo‘lishi mumkin bo‘lgan elektron
tijorat biznesi (do‘koni) platformasiga qarshi urinishdir.
Elektron tijorat firibgarligi - mijozlarning onlayn tranzaksiyalari bilan sodir
bo‘ladigan kiberjinoyatlarning bir turi. Yovuz niyatli shaxslar biznes va mijozlarni
shaxsiy va moliyaviy ma’lumotlarga ruxsatsiz kirish uchun aldaydilar, firibgar
operasiyalarni amalga oshiradilar yoki boshqa yo‘l bilan onlayn chakana savdo
muhitidan o‘z manfaatlari yo‘lida foydalanadilar. Ushbu turdagi firibgarlik
korxonalar va ularning mijozlari uchun katta moliyaviy yo‘qotishlarga olib kelishi
mumkin, shuningdek, tegishli korxonalar va tarmoqlarning obro‘siga putur etkazishi
mumkin.
Elektron tijorat va umuman onlayn tranzaksiyalar so‘nggi yigirma yil ichida
ma’lum darajada mashhurlikka erishgan bo‘lsa-da, COVID-19 hatto istamaydigan
onlayn-do‘konlarni ham nihoyat elektron tijorat tranzaksiyalarini qabul qilishga olib
keldi. Aslida, butun dunyo bo‘ylab elektron tijorat savdosi o‘sishda davom etishi va
2024 yilga kelib 6,4 trillion dollarga yetishi prognoz qilinmoqda.
ADABIYOTLAR TAHLILI
Elektron tijorat firibgarligi - bu elektron tijorat platformalariga qaratilgan
onlayn firibgarlikning kichik to‘plami.
Raqamli qurilmalar va elektron tijorat
platformalaridan ko‘proq odamlar foydalanishi bilan kiberjinoyatlar va firibgarliklar
sezilarli darajada oshdi [2], global iqtisodiyotga milliardlab dollar xarajat qilish va
jamoat xavfsizligini xavf ostiga qo‘yish tendentsiyasi davom etmoqda [3].
Kiberjinoyat va firibgarlik jirkanch xatti-harakatlarning keng doirasini qamrab
oladi, jumladan, tovlamachilik va shantaj, xizmat ko‘rsatishni rad etish, fishing,
zararli dasturlar, firibgar elektron tijorat, romantik firibgarliklar va texnik yordam
firibgarliklari [2]. Bundan tashqari, raqamli asrda kredit kartalarini o‘g‘irlash, pul
yuvish va firibgar moliyaviy operatsiyalar keng tarqalgan [4]. Ushbu harakatlar
biznes va mijozlarga salbiy ta’sir ko‘rsatib, ularning moliyaviy ahvoli, obro‘si va
ruhiy salomatligi uchun jiddiy xavf tug‘diradi.
Juniper Research tomonidan o‘tkazilgan so‘nggi tahlilga ko’ra, elektron tijorat
platformalarida onlayn to‘lovlar bilan bog‘liq yo‘qotishlar har yili 18 foizga
hayratlanarli darajada o‘sib bormoqda [5]. Bu ko‘tarilish tendensiyasini
67
ELEKTRON TIJORAT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
sekinlashtirish uchun firibgarlikni aniqlash yoki oldini olish strategiyalarini xabardor
qilish uchun ushbu sohani o‘rganishning muhim ahamiyatini ta’kidlaydi.
Ko‘pincha, hozirgi strategiyalar platformalardan foydalanish usullarini doimiy
ravishda moslashtiradigan va o‘zgartiradigan firibgarlarni ushlab turolmaydi [6].
Bundan tashqari, amaliy ma’lumotlarning yetishmasligi va biznesning platformadagi
zaifliklarini himoya qilish zarurati tufayli kam tadqiqot va ishlanmalar muammoni
yanada kuchaytiradi. Misol uchun, firibgarlarni aniqlash yoki oldini olish usullarini
ochiq tasvirlashning ma’nosi yo‘q, chunki bu firibgarlarni aniqlashdan qochish uchun
zarur bo‘lgan bilimlar bilan qurollantiradi [1].
METODOLOGIYA
Tadqiqot jarayonida elektron tijoratdagi iqtisodiy jinoyatlar turlari ilmiy
nashrlar hamda xorijiy tajribalar asosida o‘rganildi. Maqoladagi tadqiqot
ma’lumotlari rasmiy manbalardan olingan bo‘lib tizimli yondashuvdan foydalanildi.
Tanlangan yondashuv firibgarlikni aniqlash va oldini
olish uchun qo
‘
llaniladigan
muammolarni, texnologiyalarni va mavjud usullarni umumlashtirish va aniqlash
imkonini beradi.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Elektron tijoratdagi firibgarlikning ortib borayotgan tahdidi haqida xabardor
bo‘lish va faol bo‘lish orqali korxonalar o‘z obro‘si, daromadlari va mijozlar
ishonchini himoya qilishi mumkin.
Elektron tijorat firibgarlik turlari
Shaxsni o‘g‘irlash
Shaxsni o‘g‘irlash firibgar aktyor boshqa birovning shaxsiy ma’lumotlaridan,
masalan, uning ismi, manzili yoki kredit karta ma’lumotlaridan ruxsatsiz xaridlar
qilish yoki hisob ochish uchun foydalanganda sodir bo‘ladi.
Jinoyatchilar shaxsiy ma’lumotlarni turli vositalar, jumladan, ma’lumotlarni
buzish, fishing hujumlari va ijtimoiy muhandislik orqali olishadi. Keyin ular bu
ma’lumotlardan jabrlanuvchining o‘zini namoyon qilish va tranzaksiyalarni amalga
oshirish yoki ularning nomidan yangi hisoblar yaratish uchun foydalanadilar [7].
Kredit karta firibgarligi
Kredit karta firibgarligi - bu onlayn xarid qilish uchun kredit kartadan ruxsatsiz
foydalanishni o‘z ichiga olgan elektron tijorat firibgarligi. Bu firibgar aktyor
jabrlanuvchining kredit karta ma’lumotlarini qo‘lga kiritib, undan soxta xaridlarni
amalga oshirish uchun foydalanganda sodir bo‘ladi.
Firibgarlar shaxsiy yoki moliyaviy ma’lumotlarga ruxsatsiz kirish uchun
elektron tijoratda firibgarlikda foydalaniladigan buzg‘unchilik, fishing yoki
skimming qurilmalari kabi usullar orqali kredit karta ma’lumotlarini oladi.
68
ELEKTRON TIJORAT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Buzg‘unchilik kompyuter tizimi yoki tarmoqqa ruxsatsiz kirish uchun texnik
bilim va vositalardan foydalanishni o‘z ichiga oladi. Bu dasturiy ta’minotning
zaifliklaridan foydalanish yoki parollarni taxmin qilish uchun qo‘pol kuch
hujumlaridan foydalanish orqali amalga oshiriladi.
Skimming qurilmalari - bu kredit karta ma’lumotlarini o‘g‘irlash uchun
bankomatlar yoki kredit karta mashinalariga o‘rnatilgan jismoniy qurilmalar. Ushbu
qurilmalar ko‘pincha kichik va ehtiyotkor bo‘lib, ularni aniqlash qiyin bo‘lishi
mumkin. Firibgar aktyorlar, shuningdek, kartani o‘qish moslamalarining yuqori
qismiga o‘rnatiladigan qoplamali skimmerlardan yoki chip bilan jihozlangan
kartalardan ma’lumotlarni o‘g‘irlashi mumkin bo‘lgan skimmerlardan foydalanishi
mumkin [2].
To‘lovni qaytarish firibgarligi
To‘lovni qaytarib olish firibgarligi, shuningdek, “do‘stona firibgarlik” deb ham
ataladi, mijoz o‘z kredit kartasidan foydalangan holda xarid qilganida, mahsulot yoki
xizmatni olganida va keyin pulni qaytarish uchun kredit karta kompaniyasi bilan
to‘lovga e’tiroz bildirganda yuzaga keladi. Ushbu turdagi firibgarlik ba’zan
“do‘stona” deb nomlanadi, chunki mijoz yomon niyatga ega bo‘lmasligi mumkin,
aksincha, noto‘g‘ri sabablarga ko‘ra to‘lovga e’tiroz bildiradi.
Chargeback firibgarligi turli yo‘llar bilan sodir bo‘lishi mumkin. Misol uchun,
mijoz to‘lovga e’tiroz bildirishi mumkin, u mahsulotni hech qachon olmaganligini,
aslida esa uni olganligini da’vo qilishi mumkin. Shu bilan bir qatorda, mijoz
mahsulot nuqsonli yoki ta’riflanganidek emasligi haqidagi ayblovga e’tiroz bildirishi
mumkin, lekin aslida u tavsiflanganidek va nuqsonli bo‘lmaydi [6].
Fishing va ijtimoiy muhandislik
Fishing va ijtimoiy muhandislik taktikasi firibgar aktyorlarni
foydalanuvchilarni aldash maqsadida aldash maqsadida aldash elektron pochta
xabarlari, xabarlar yoki veb-saytlardan foydalanishni o‘z ichiga oladi, keyinchalik
ular firibgarlik qilish uchun foydalanishi mumkin.
Fishing va ijtimoiy muhandislik taktikasi odatda elektron tijorat firibgarligida
mijozlarni shaxsiy va moliyaviy ma’lumotlarni oshkor qilish uchun aldashda
qo‘llaniladi. Ushbu taktikalar jabrlanuvchining maxfiy ma’lumotlariga kirish uchun
uning ishonchidan yoki hissiy holatidan foydalanish orqali ishlaydi.
Fishing hujumlari odatda bank, elektron tijorat do‘koni yoki ijtimoiy media
platformasi kabi ishonchli manbadan kelgan soxta elektron pochta yoki xabarlar
shaklida bo‘ladi. Xabar oluvchidan havolani bosish yoki ilovani yuklab olish orqali
shaxsiy yoki moliyaviy ma’lumotlarni, masalan, login ma’lumotlari yoki kredit karta
ma’lumotlarini taqdim etishini so‘rashi mumkin [7].
Ijtimoiy muhandislik taktikasi yanada nozik va jabrlanuvchi bilan
munosabatlarni o‘rnatish, ularning his-tuyg‘ulari yoki qo‘rquvlari ustida o‘ynash yoki
69
ELEKTRON TIJORAT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
ularning ma’lumotlariga kirish uchun ijtimoiy manipulyatsiyadan foydalanish kabi
bir qator taktikalarni o‘z ichiga olishi mumkin. Misol uchun, firibgar aktyor soxta
ijtimoiy tarmoq profilini yaratishi va jabrlanuvchi bilan do‘stlashishi mumkin, vaqt
o‘tishi bilan nozik ma’lumotlarni so‘rashdan oldin ularning ishonchini qozonadi.
Hisobni olib qo‘yish firibgarligi
Hisobni olib qo‘yish firibgarligi - bu firibgar aktyor mijozning onlayn
akkauntiga ruxsatsiz kirish huquqiga ega bo‘lgan va undan xarid qilish yoki boshqa
firibgarlik faoliyatini amalga oshirish uchun foydalanganda yuzaga keladigan
elektron tijorat firibgarligining bir turi. Ushbu turdagi firibgarlik ko‘pincha fishing
hujumlari yoki ijtimoiy muhandislik taktikasi orqali amalga oshiriladi, bu esa
qurbonni o‘z login ma’lumotlarini yoki boshqa nozik ma’lumotlarni oshkor qilish
uchun aldaydi.
Firibgarlar login hisob ma’lumotlarini olish uchun fishing, ma’lumotlarni
buzish yoki shafqatsiz hujumlar kabi turli usullardan foydalanadilar. Hisobga kirish
imkoniga ega bo‘lgach, ular yetkazib berish manzilini o‘zgartirishi, xaridlarni amalga
oshirishi yoki hatto hisob ma’lumotlarini boshqa jinoyatchilarga sotishi mumkin [7].
To‘lovni qaytarish firibgarligi
To‘lovni qaytarish firibgarligi, firibgar aktyor o‘zini mijoz sifatida ko‘rsatib,
o‘zi hech qachon sotib olmagan mahsulot yoki xizmat uchun to‘lovni qaytarishni
talab qilganda va pulni qaytarishga haqli bo‘lmaganda – ko‘pincha soxta buyurtma
ma’lumotlarini taqdim etish yoki o‘g‘irlangan hisob ma’lumotlaridan foydalanish
orqali sodir bo‘ladi.
Firibgarlik sodir bo‘lishi mumkin bo‘lgan pulni qaytarishning bir necha yo‘li
mavjud:
1. Pulni qaytarish uchun o‘g‘irlangan yoki qalbaki narsalarni qaytarish.
Shaxs
qalbaki narsalarni o‘g‘irlashi yoki olishi va so‘ng ularni chakana sotuvchiga
qaytarishi mumkin. Chakana sotuvchi buyum o‘g‘irlangan yoki qalbaki ekanligini
tushunmasdan pulni qaytarishi mumkin.
2. Hech qachon sotib olinmagan yoki olinmagan mahsulot uchun pulni
qaytarishni talab qilish.
Shaxs hech qachon sotib olmagan yoki olmagan mahsulot
uchun pulni qaytarishni talab qilishi mumkin. Buni soxta kvitansiya yoki buyurtmani
tasdiqlash orqali amalga oshirish mumkin.
3. Ishlatilgan yoki shikastlangan narsalarni to‘lovni qaytarish uchun yangi
sifatida qaytarish.
Biror kishi mahsulotdan foydalanishi yoki unga zarar yetkazishi,
so‘ngra pulni qaytarish uchun uni yangisi sifatida qaytarishi mumkin. Chakana
sotuvchi mahsulot ishlatilgan yoki buzilganligini anglamasligi va pulni qaytarib
berishi mumkin.
4. Chakana sotuvchidan ham, kredit karta kompaniyasidan ham to‘lovni
qaytarishni talab qilish orqali ikki marta boqish.
Bir kishi bir xil xarid uchun ham
70
ELEKTRON TIJORAT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
chakana sotuvchidan, ham kredit karta kompaniyasidan pulni qaytarishni talab qilishi
mumkin. Buni sotib olish firibgarlik deb da’vo qilish va keyin mahsulotni qaytarib
berish uchun qaytarish orqali amalga oshirilishi mumkin [6].
Qalbaki yoki soxta mahsulotlar
Qalbaki yoki soxta mahsulotlar ko‘pincha soxta bahonalar ostida ataylab ishlab
chiqariladi va sotiladi, ko‘pincha asl ishlab chiqaruvchi yoki egasining ruxsatisiz
tovar belgisi yoki savdo belgisidan foydalaniladi. Bu mahsulotlar dizaynerlik
sumkalari va soatlari kabi qimmatbaho tovarlardan tortib, elektronika, kosmetika va
farmasevtika kabi kundalik buyumlargacha bo‘lishi mumkin.
Qimmatbaho tovarlar:
Qimmatbaho tovarlar, ularning yuqori qiymati va
brendi tan olinishi tufayli qalbakilashtirishga ayniqsa zaifdir. Firibgar aktyorlar
ko‘pincha dizaynerlik sumkalari, soatlar va kiyim-kechak kabi mashhur qimmatbaho
brendlarning soxta versiyalarini yaratadilar.
Elektronika:
Smartfonlar, planshetlar va noutbuklar kabi elektron qurilmalar
ham yuqori talab va bozor qiymati tufayli soxtalashtiriladi.
Farmasevtika:
Qalbaki farmasevtika mahsulotlari, ayniqsa qimmat yoki olish
qiyin bo‘lgan dori-darmonlar uchun elektron tijoratda muhim muammo hisoblanadi.
Ushbu soxta dorilar zararli yoki samarasiz tarkibiy qismlarni o‘z ichiga olishi
mumkin.
Go‘zallik mahsulotlari:
Kosmetika, parfyumeriya va terini parvarish qilish kabi
go‘zallik mahsulotlari ham tez-tez soxtalashtiriladi. Ushbu soxta mahsulotlarda
zararli tarkibiy qismlar bo‘lishi mumkin va terining tirnash xususiyati yoki boshqa
sog‘liq muammolariga olib kelishi mumkin.
Sport tovarlari:
sport poyafzallari va kiyim-kechak kabi sport tovarlari
mashhurligi va yuqori qayta sotish qiymati tufayli ko‘pincha qalbakilashtiriladi.
Avtomobil ehtiyot qismlari:
Tormoz prokladkalari va xavfsizlik yostiqchalari
kabi avtomobil qismlari odatda qalbakilashtiriladi va bu soxta mahsulotlar mijozlar
uchun jiddiy xavfsizlik xavfini keltirib chiqarishi mumkin.
Yuk tashish firibgarligi
Yuk tashish firibgarligi xaridorlarni yoki ta’minot zanjiridagi boshqa
korxonalarni aldash uchun aldamchi amaliyotlar bilan shug‘ullanganda sodir bo‘ladi.
Bu mahsulotlarning sifati yoki mavjudligini noto‘g‘ri ko‘rsatish, buyurtmalarni
bajarmaslik, ortiqcha to‘lovlar yoki narxlarni undirish yoki xarid qilish uchun
o‘g‘irlangan kredit karta ma’lumotlaridan foydalanish kabi turli xil firibgarlikni o‘z
ichiga olishi mumkin [6].
Yuk jo‘natuvchi o‘zini qonuniy sotuvchi sifatida ko‘rsatib, soxta veb-saytlar
yoki ijtimoiy media akkauntlarini yaratishi va mijozlardan etkazib berish niyati yo‘q
tovarlar uchun to‘lov olishi mumkin. Ular, shuningdek, mahsulot tavsiflari va
71
ELEKTRON TIJORAT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
tasvirlarini o‘zgartirib, uni yuqori sifatli mahsulotni taklif qilayotgandek ko‘rsatishi
mumkin, lekin aslida u sifasiz yoki mavjud bo‘lmaydi.
Tashuvchilar, shuningdek, narxlarni ko‘tarish bilan shug‘ullanishlari mumkin,
bu yerda ular ko‘proq foyda olish uchun tovarlar narxini oshirib yuborishadi yoki
mijozlarni ularning kutganlariga mos kelmaydigan mahsulotlarni sotib olishga jalb
qilish uchun soxta reklamadan foydalanishlari mumkin. Ba’zi hollarda, ular ta’minot
zanjiriga yoki mijozlar bazasiga kirish uchun qonuniy biznesning shaxsini
o‘g‘irlashga ham murojaat qilishlari mumkin.
XULOSA VA TAKLIFLAR
Elektron tijorat saytini himoya qilish ko‘pincha qiyin vazifa bo‘lib, onlayn
firibgarlar yangi texnika va texnologiyalarni o‘zlashtirgani sayin aqlliroq bo‘lib
bormoqda.
Elektron tijorat tizimlarini aldash uchun firibgarlar turli xil taktikalarga
qaramay, biznes o‘zini himoya qilishga ojiz emas. Elektron tijoratda firibgarlikning
oldini olish uchun samarali eng yaxshi amaliyotlar mavjud, jumladan:
-
xavfsiz to‘lov shlyuzlaridan foydalanish;
-
kuchli autentifikatsiya usullarini amalga oshirish;
-
tranzaksiyalar va foydalanuvchi xatti-harakatlarini kuzatish;
-
firibgarlikni aniqlash qoidalari va filtrlarini sozlash;
-
manzil va kartalarni tekshirish tizimlaridan foydalanish;
-
dasturiy ta’minot va tizimlarni yangilab turish;
-
xodimlarni o‘qitish va ichki firibgarlik haqida xabardorlikni shakllantirish;
-
mijoz ma’lumotlarini shifrlash va himoya qilish;
-
to‘lovlarni qaytarish monitoringi;
-
boshqa korxonalar va sanoat tashkilotlari bilan bog‘lanish;
-
biometrik va xulq-atvor tahlilidan foydalanish.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. S. Monteith, M. Bauer, M. Alda, J. Geddes, P. C. Whybrow, and T. Glenn,
Increasing cybercrime since the pandemic: Concerns for psychiatry,
, vol. 23, no. 4, p. 18, 2021.
2. S. Kodate, R. Chiba, S. Kimura, and N. Masuda, Detecting problematic
transactions in a consumer-to-consumer e-commerce network,
, vol.
5, no. 1, p. 90, 2020.
3. R. Samani and G. Davis, McAfee mobile threat report,
https://www.mcafee.com/enterprise/en-us/assets/reports/rp-mobile-threat-report-
2019.pdf, 2019.
72
ELEKTRON TIJORAT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
4. E. W. T. Ngai, Y. Hu, Y. H. Wong, Y. Chen, and X. Sun, The application of
data mining techniques in financial fraud detection: A classification framework and
an academic review of literature,
, vol. 50, no. 3, pp. 559–569,
2011.
5. Sam Smith and Juniper Research, Online payment fraud: Market forecasts,
emerging threats & segment analysis 2022-2027,
https://www.juniperresearch.com/press/losses-online-payment-fraud-exceed-362-
billion/, 2024.
6. A. Abdallah, M. A. Maarof, and A. Zainal, Fraud detection system: A
, vol. 68, pp. 90–113, 2016.
7. Sam Smith and Juniper Research, Online payment fraud: Market forecasts,
emerging threats & segment analysis. 2024.
