73
ELEKTRON TIJORAT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
ЭЛЕКТРОН
ТИЖОРАТДА
РАҚАМЛИ
ИҚТИСОДИЁТНИНГ
РОЛИ
Бейсенов Кенжабай Сарсанбаевич
Ўзбекистон Республикаси ИИВ Малака ошириш институти Касбий
тайёргарлик факультети, Махсус фанлар цикли ўқитувчиси
Рахимов Шербек Камолович
Ўзбекистон Республикаси ИИВ Малака ошириш институти Касбий
тайёргарлик факультети, Махсус фанлар цикли ўқитувчиси
Аннотация:
Мазкур мақолада электрон
тижоратда
рақамли
иқтисодиётнинг
роли
бўйича
илмий
асосланган
таклиф
ва
тавсиялар
берилган.
Калит сўзлар:
Электрон ҳукумат, инновация, маҳсулот, бизнес,
дизайнер, венчур бизнес, бизнес-инкубатор.
РОЛЬ
ЦИФРОВОЙ
ЭКОНОМИКИ
В
ЭЛЕКТРОННОЙ
КОММЕРЦИИ.
Бейсенов Кенжабай Сарсанбаевич
Факультет профессиональной подготовки Института повышения
квалификации Республики Узбекистан, преподаватель цикла специальных
дисциплин
Рахимов Шербек Камолович
Факультет профессиональной подготовки Института повышения
квалификации Республики Узбекистан, преподаватель цикла специальных
дисциплин
Аннотация:
в
данной
статье
представлены
научно
обоснованные
предложения
и
рекомендации
относительно
роли
цифровой
экономики
в
электронной
коммерции.
Ключевые
слова:
электронное правительство, инновация, продукт,
бизнес, дизайнер, венчурный бизнес.
THE ROLE OF THE DIGITAL ECONOMY IN E-COMMERCE
Beysenov Kenjabay Sarsanbaevich
74
ELEKTRON TIJORAT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Professional training faculty of the Institute of advanced training of the Republic of
Uzbekistan is a teacher of a special cycle of subjects
Rakhimov Sherbek Kamolovich
Professional training faculty of the Institute of advanced training of the Republic of
Uzbekistan is a teacher of a special cycle of subjects
Abstract:
this article provides scientifically based suggestions and
recommendations on the role of the digital economy in e-commerce.
Key words:
e-Government, Innovation, Product, Business, Designer, venture
business.
КИРИШ
Бугунги
кунда
мамлакатимизда
рақамли
иқтисодиётни
ривожлантириш
бўйича
изчил
чора
-
тадбирлар
амалга
оширилмоқда,
давлат
органлари
ва
бошқа
ташкилотларда
электрон
ҳужжат
алмашинуви
ҳамда
жисмоний
ва
юридик
шахсларга
хизмат
кўрсатиш
учун
электрон
тижорат
тизимлари
босқичма
-
босқич
жорий
этишнинг
иқтисодий
ва
ҳуқуқий
асослари
яратилмоқда.
Жумладан,
мамлакатимизда
рақамли
иқтисодиётни
жорий
қилиш
бўйича
Ўзбекистон
Республикаси
Президентининг
2018
йил
3
июлдаги
ПҚ
-3832-
сонли
“Ўзбекистон
Республикасида
рақамли
иқтисодиётни
ривожлантириш
чора
-
тадбирлари
тўғрисида”ги
Қарори
қабул
қилинди.
Рақамли
иқтисодиётни
жадал
ривожлантириш
учун
шарт
-
шароитлар
яратиш,
давлат
бошқаруви
тизимини
янада
такомиллаштириш,
ундан
фойдаланиш
имкониятларини
кенгайтириш
ва
замонавий
инфратузилмани
қўллаш
муҳим
аҳамият
касб
этмоқда.
Дарҳақиқат,
мамлакатимиз
Президенти
Шавкат
Мирзиёевнинг
2020
йил
24
январдаги
Олий
Мажлисга
Мурожаатномасида
ҳам
алоҳида
таъкидлаб
ўтиб,
“Рақамли
иқтисодиётга
фаол
ўтиш
–
келгуси
5
йилдаги
энг
устувор
вазифаларимиздан
бири
бўлади.
Мамлакатимизда
илм
-
фанни
янада
равнақ
топтириш,
ёшларимизни
чуқур
билим,
юксак
маънавият
ва
маданият
эгаси
этиб
тарбиялаш,
рақобатбардош
иқтисодиётни
шакллантириш
борасида
бошлаган
ишларимизни
жадал
давом
эттириш
ва
янги,
замонавий
босқичга
кўтариш
мақсадида
мен
юртимизда
2020
йилга
“Илм,
маърифат
ва
рақамли
иқтисодиётни
ривожлантириш
йили”,
деб
ном
беришни
таклиф
этаман”
–
деган
фикрни
билдирган
.
Мамлакатимизда
рақамли
иқтисодиётни
фаол
ривожлантириш,
барча
тармоқлар
ва
соҳаларда,
энг
аввало,
давлат
бошқаруви,
таълим,
соғлиқни
сақлаш
ва
қишлоқ
хўжалигида
замонавий
ахборот
-
коммуникация
75
ELEKTRON TIJORAT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
технологияларини
кенг
жорий
этиш
бўйича
комплекс
чора
-
тадбирлар
амалга
оширилмоқда.
Хусусан,
электрон
ҳукумат
тизимини
такомиллаштириш,
дастурий
маҳсулотлар
ва
ахборот
технологияларининг
маҳаллий
бозорини
янада
ривожлантириш,
республиканинг
барча
ҳудудларида
ИТ
-
паркларни
ташкил
этиш,
шунингдек,
соҳани
малакали
кадрлар
билан
таъминлашни
кўзда
тутувчи
220
дан
ортиқ
устувор
лойиҳаларни
амалга
ошириш
бошланган.
Бундан
ташқари,
40
дан
ортиқ
ахборот
тизимлари
билан
интеграциялашган
геопортални
ишга
тушириш,
жамоат
транспорти
ва
коммунал
инфратузилмани
бошқаришнинг
ахборот
тизимини
яратиш,
ижтимоий
соҳани
рақамлаштириш
ва
кейинчалик
ушбу
тажрибани
бошқа
ҳудудларда
жорий
қилишни
назарда
тутувчи
«Рақамли
Тошкент»
комплекс
дастури
амалга
оширилмоқда
АДAБИЁТЛAРГ
ТAҲЛИЛИ
Пoльшaлик
oлим
Zdzisław
Kulczyk
“Глoбaлизaция
жaрaёнидa
электрoн
тижoрaтни
ривoжлaнтириш
истиқбoллaри”
нoмли
aсaридa:
“Электрoн
тижoрaт
кенг
мaънoдa
бизнес
мунoсaбaтлaрининг
ҳaр
қaндaй
шaкли
бўлиб,
ундa
иштирoкчилaр
ўртaсидaги
ўзaрo
мунoсaбaтлaр
Интернет
теxнoлoгиялaридaн
фoйдaлaниш
oрқaли
сoдир
бўлaди”
[2], –
деб
кўрсaтгaн.
Е.O.Вoстрикoвa,
A.P.Мешкoвa
ҳaммуaллифлигидaги
“Рaқaмли
иқтисoдиёт
шaрoитидa
Рoссиядa
электрoн
тижoрaт
юритишнинг
истиқбoллaри”
нoмли
aсaридa:
“Электрoн
тижoрaт
–
axбoрoт
-
кoммуникaция
теxнoлoгиялaридaн
фoйдaлaнгaн
ҳoлдa
бизнесни
юритиш
шaкли.
Электрoн
тижoрaт
oбъектлaригa
нaфaқaт
aнъaнaвий
xизмaтлaр
вa
тoвaрлaр,
бaлки
axбoрoт
турлaри
ҳaм
кирaди.
Умумaн
oлгaндa,
Рoссиядa
электрoн
тижoрaтни
ривoжлaнтириш
тенденциялaрини
ижoбий
деб
ҳисoблaш
мумкин.
Кoрoнaвирус
пaндемияси
ҳaммa
нaрсaгa,
шу
жумлaдaн,
пул
сaрфлaш
вa
бoзoрдaги
фирмaлaрнинг
ўзaрo
алоқасигa
тaъсир
қилди.
Ҳoзирги
тенденциялaр
xусусий
вa
дaвлaт
сектoрлaридa
рaқaмлaштиришнинг
тезлaшишини
кўрсaтaди”,
–
деб
келтирилгaн
С.К.Ешугoвa,
С.К.Xaмирзoвa
ҳaммуaллифлигидaги
aсaридa:
“Рaқaмлaштириш
шaрoитидa
электрoн
тижoрaтнинг
тез
ўсиши
кузaтилмoқдa,
шунинг
учун
бу
дoлзaрб
мaсaлaдир.
Бу
режaлaштирилгaн
фoйдa
oлиш
учун
рaқaмли
теxнoлoгиялaрни
тaкoмиллaштириш,
Интернет
плaтфoрмaлaрини
ривoжлaнтириш,
сaвдo
кaнaллaри
вa
oн
-
лaйн
бoзoрдa
реклaмa
қилиш
учун
Интернет
-
мaркетинг
вoситaлaрини
ўрнaтиш
зaрурлигини
aнглaтaди”,
–
деб
кўрсaтилгaн
Д.A.Нaсимoвнинг
aсaридa:
“Тўртинчи
сaнoaт
инқилoби
aвтoмaтлaштириш,
кoмпьютерлaштириш
вa
рoбoтлaштириш
билaн
биргaликдa
axбoрoт
теxнoлoгиялaрини
ривoжлaнтиришгa
aсoслaнгaн
бўлиб,
axбoрoт
76
ELEKTRON TIJORAT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
теxнoлoгиялaрининг
ривoжлaниши
эсa
электрoн
тижoрaтнинг
ривoжлaнишигa
aсoс
бўлиб
xизмaт
қилaди”
[5], –
деб
тaърифлaнади.
МЕТОДОЛОГИЯ
Тадқиқот
жараёнидан
таҳлил
ва
синтез,
индуксия
ва
дедуксия,
статистик
гуруҳлаш,
expert
баҳолаш,
илмий
абстраксиялаш
ва
бошқа
усуллардан
кенг
фойдаланилди.
МУҲОКАМА
ВА
НАТИЖАЛАР
Янги
рақамли
маҳсулот
(ёки
ҳизмат)ларни
ҳаётга
тадбиқ
қилиш
билан
тугалланадиган
ҳамда
бундан
кўра
кенгроқ
миқёсда
амалга
ошириладиган
рақамли
инновацион
фаолиятлар
бир
-
биридан
фарқланиши
зарур.
Хозирги
даврда
янги
билим
ва
информацияни
(ёки
рақамли
инновацион
фаолиятни)
яратиш
жараёнини
тушунишда
бир
қанча
ёндошувлар
мавжуд.
Тадбиркорлик
ёндошувига
асосан
рақамли
инновацион
фаолият
янги
маҳсулотни
унинг
ҳақидаги
ғоя
ҳосил
бўлишидан
то
унинг
ўзлаштирилиши,
ишлаб
чиқарилиши,
сотилиши
ва
тижорий
самара
олинишигача
бўлган
жараён
деб
тушунилади.
Креатив
-
функционал
ёндошувга
асосан
эса
рақамли
инновацион
фаолият
самарали
ижод
фаолияти
бўлиб,
у
янги
воситалар
ёрдамида
мавжуд
ёки
бутунлай
янги
мақсадларга
эришиш
деб
тушунилади.
Фалсафий
ёндошувга
асосан
эса
рақамли
инновацион
фаолият
деб
фанни,
техникани,
иқтисодиётни,
тадбиркорликни
ва
бошқарувни
бирлаштириб,
ижобий
синергетик
самарага
эриша
олинадиган
жараёнга
тушунилади.
Рақамли
инновацион
фаолиятнинг
иқтисодий
моҳиятини
қуйидаги
чизмада
ифодаланган
янгиликлар
(билимлар,
технологиялар,
инновациялар)
яратиш
жаражонининг
бир
-
бири
билан
боғлиқ
бўлган
босқичлари
орқали
тушуниш
мумкин:
илмий ғоя; тажриба
конструкторлик ишланмалари; синов намунасини яратиш; кам, серияли ёки
оммавий равишда ишлаб чиқариш; Янги махсулотнинг тарқатилиши.
Рақамли
инновациялар
яратиш
илмий
изланишлар,
тажриба
-
конструкторлик
ишлари
ва
уларнинг
натижаларини
ҳаётга
тадбиқ
қилиш
каби
янги
рақамли
маҳсулот
яратиш
ва
уни
ўзлаштириш
билан
боғлиқ
бўлган
барча
ишларни
ўзига
қамраб
олган
жараёндир.
Янгиликлар
киритишнинг
(рақамли
инновацияларнинг)
амалиётга
тадбиқ
қилиш
билангина
тугамайди,
балки
у
серияли
ва
оммавий
ишлаб
чиқариш,
сотиш,
рақамли
маҳсулотни
тарқатиш
ва
ундан
фойдаланиш
жараёнларини
ҳам
ўз
таркибига
олади.
Аммо
баъзи
ҳолатларда
рақамли
инновацион
маҳсулот
оммавий
ишлаб
чиқаришга,
алмашинувга
ва
истеъмолга
мўлжалланмаган
бўлиши
ҳам
мумкин.
Мисол
сифатида
космик,
авиацион,
атом
саноати
маҳсулотлари
ёки
медицина,
ядро
физикаси
ва
бошқа
юқори
технологик
соҳалар
учун
ишлаб
чиқариладиган
эхклюзив
(ягона,
ноёб,
бир
нусҳада)
рақамли
маҳсулотларни
келтириш
мумкин.
77
ELEKTRON TIJORAT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Шуни
ҳам
айтиш
керакки,
ҳар
қандай
серияли
ва
оммавий
ишлаб
чиқаришни
ҳам
инновацион
деб
бўлмайди,
албатта.
Рақамли
инновацион
фаолият
субъектлари
сифатида
янгилклар
яратадиган
ва
уларнинг
синов
нусҳаларини
янги
рақамли
маҳсулот
сифатида
ишлаб
чиқарадиган
корхоналар,
ташкилотлар
ёки
алоҳида
шахслар
тушунилади.
Субъектлар
сифатида
булардан
ташқари
рақамли
инновацион
жараёнга
молиявий,
информацион,
маркетинг,
патент
-
лицензия,
лизинг,
френтсайзинг,
сотув
ва
бошқа
ҳизматлар
кўрсатадиган
ҳуқуқий
ва
жисмоний
шахсларни
ҳам
қўшишимиз
мумкин.
Янада
аниқроқ
қилиб
айтганда,
рақамли
инновацион
фаолият
субъектлари
қуйидагилардир:
-
Рақамли
инновацион
фаолиятнинг
ва
инновацион
ҳизматнинг
алоҳида
кўринишлари
бўлган
илми
йишлаб
чиқариш
ташкилотлари
ва
технополислар,
технопарклар,
инновацион
марказлар,
инновацион
инвестицион
ва
бизнес
марказлар
кўринишидаги
тузилмалар;
-
Рақамли
маҳсулот
яратадиган
илмий
ва
илмий
-
текшириш
ташкилотлари
(академик
ва
тармоқ
илмий
институтлари,
конструкторлик
бюролари,
лабораториялар,
тажриба
майдонлари,
оилй
таълим
муассасалари);
-
Рақамли
маҳсулот
ҳосил
қиладиган
йирик
ва
ўртача
катталикдаги
корхона
ва
ташкилотлар;
-
Рақамли
маҳсулотлар
яратадиган
кичик
инвестицион
ташкилотлар
ва
фирмалар;
-
Рақамли
иқтисодиёт
муаммолари
билан
шуғулланадиган
инновацион,
илмий
текширув
ва
ишлаб
чиқариш
йўналишидаги
ташкилотларнинг
ҳизматчилари;
-
Рақамли
иқтисодиёт
соҳасида
юксак
иқтидорга
эга
бўлган
олим,
ихтирочи,
дастурчи
ва
малакали
мутахассислар
Ҳуқуқий
нуқтаи
-
назардан,
рақамли
инновацион
тадбриркорлик
фаолияти
субъектлари
деб,
илмий
-
техник
йўналишларда
ҳуқуқий
шахс
ҳосил
қилмасдан
тадбиркорлик
қилаойтган
шахслар
(яъни
индивидуал
тадбиркорлар)
ҳам
тушунилиб,
улар
бу
фаолият
тури
билан
шуғулланиш
учун
гувоҳномалар
олган
бўлишлари
лозим.
Рақамли
инновацион
тадбиркорлик
фаолиятининг
бундай
субъектларига
иқтисодиётнинг
турли
соҳаларида
янгиликлар
яратиб,
уларни
амалиётга
тадбиқ
этадиган
ихтирочиларни,
конструкторларни,
рационализаторларни,
компъютер
дастурчиларини,
фрилансерларни,
дизайнерларни
(шу
жумладан,
web-
дизайнерларни),
архитекторларни,
технологларни
ва
бошқа
ижодий
соҳа
субъектларини
киритиш
мумкин.
Рақамли
инновацион
фаолиятнинг
етакчи
субъектларига
эса
инновацион
ғояларни
конкрет
лойиҳаларга
айлантирадиган
ва
бунинг
натижасида
фойда
кўринишидаги
молиявий
натижа
оладиган
тижорий
ташкилотларни
киритиш
мумкин.
Шунинг
учун
рақамли
инновацион
тадбиркорлик
фаолиятининг
78
ELEKTRON TIJORAT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
субъектларига
мулк
кўринишидан
қатъий
назар,
илмий
текшириш
ва
лойиҳа
-
конструкторлик
ташкилотлари,
иқтисодиётнинг
турли
соҳаларидаги
корхона
ва
ташкилотлар
ҳамда
олий
ўқув
юртлари
ҳам
киради.
Рақамли
инновацион
фаолиятга
ҳизмат
кўрсатувчи
субъектларни
эса
алоҳида
гуруҳга
ажратиш
мумкин.
Худди
шулар
рақамли
инновацион
инфратузилманинг
элементлари
ҳисобланади.
Рақамли
инновацион
фаолият
субъектлари
ўзларининг
худудий
кўрсатгичларига
кўра,
асосий
функцияларига
кўра,
ташкилий
элементларига
кўра,
инновацион
жараённинг
тугалланганлигига
кўра
ва
билимлар
яратиш
жараёнига
кўра
фарқланишлари
мумкин.
Юқори
даражада
илмий
билимлар
талаб
қиладиган
ва
мураккаб
инновацион
ғояларнинг
амалга
оширилиш
жараёнида
қуйидаги
турдаги
тадбиркорлик
ташкилотлари
бирлашмалари
муҳим
аҳамият
касб
этади:
консорциумлар,
концернлар,
ҳолдинг
-
компаниялар,
молия
-
ишлаб
чиқариш
гуруҳлари,
ассоциациялар
ва
ҳуқуқий
шахслар
бирлашламалари.
Бундай
бирлашмалар
ичида
асосий
аҳамиятни
йирик
рақамли
инновацион
лойиҳаларни
амалга
ошира
оладиган
консорциумлар
эгаллайди.
Рақамли
инновацион
соҳада
консорциумни
жуда
катта
илмий
изланишлар
талаб
қиладиган
ва
жуда
катта
инвестицияларга
мухтож
бўлган
лойиҳаларни
амалга
оширишда
банклар,
компаниялар,
ташкилотлар,
фирмалар
ва
илмий
марказлар
орасидаги
вақтинчалик
келишув
(баъзан
ҳалқаро
миқёсдаги)
деб
тушунтириш
мумкин.
Консорциумнинг
ўзига
хос
ҳусусияти
шундан
иборатки,
унга
кираётган
ҳамкорлар
(консорциум
мақсадларига
боғлиқ
бўлмаганлардан
ташқари)
ўзларининг
иқтисодий
ва
ҳуқуқий
мустақилликларини
сақлаб
қоладилар.
Ундан
ташқари,
консорциум
вақтинчалик
бирлашма
бўлиб,
қўйилган
мақсадларга
эришилганидан
сўнг,
ўз
фаолиятини
тугатади.
Рақамли
инновацион
тадбиркорлик
тузилмаларининг
энг
мураккаб
кўринишларидан
бири,
ишлаб
чиқариш,
транспорт,
савдо
ва
банкларни
бирлаштирадиган
концерн
ҳисобланади.
Концерннинг
иштирокчилари
сифатида
мураккаб
инновацион
лойиҳаларни
амалга
ошириш
учун
кучларини
бирлаштирган
алоҳида
корхона
ва
ташкилотлар,
фирмалар,
банклар
ва
инвестицион
компаниялар
бўлиши
мумкин.
Йирик
корхоналар
рақамли
инновацияларни
ўзлаштиришда
кичикларига
қараганда
қуйидаги
бир
қанча
афзалликларга
эга
бўладилар:
Ушбу
мақолани
тайёрлашда
меъёрий
–
ҳуқуқий
хужжатлар,
фойдаланилган
адабиётлар
ва
интернетмаълумотлари
расмийлиги,
ундаги
иқтисодчи
олимларнинг
мавзуга
оид
илмий
-
назарий
қарашларининг
қиёсий
ва
танқидий
таҳлилий,
илғор
хориж
тажрибасини
ўрганиш
ва
умумслаштириш
натижаларига
ҳамда
таклиф
ва
тавсияларининг
амалётга
жорий
қилинганлиги
билан
белгиланди.
Мавзуни
ўрганиш
давомида
умумиқтисодий
усуллар
билан
бир
қаторда
тизимли
таҳлил,
умумлаштириш,
абстракт
-
мантиқий
фикрлаш,
79
ELEKTRON TIJORAT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
статистик
усуллар
коррессион
ва
эмпирик
таҳлил
каби
усуллардан
фойдаланилган.
Жуда
катта
молиявий
маблағларни
жалб
қила
олиш,
чунки
катта
инновациялр
жуда
катта
маблағлар
ва
заҳиралар
талаб
қилади;
Кўзда
тутилмаган
молиявий,
ташкилий
ва
бошқача
қийинчиликлар
туғилганда,
уларни
биргаликда
ҳал
қилиш
имконияти;
Кўп
мақсадларни
кўзлаган
ҳолда
инновацияларни
амалга
ошириш
имконияти;
Турли
хил
йўналишларга
оид
олимлар,
инженер
-
техник
ходимлар
ва
ихтирочиларни
жалб
қила
олиш
имконияти;
Ҳалқаро
лойиҳаларда
қатнаша
олиш
ва
натижаларни
ҳам
ҳалқаро
бозорга
олиб
чиқа
олиш;
Бир
қанча
инновацион
ғояларни
бир
вақтда
амалга
ошира
олиш
имконияти.
Буларнинг
барчаси
биргаликда
рақамли
инновацион
фаолиятнинг
самарадорлигини
бир
неча
марта
оширади
(синергетик
эффект).
Амалиётдан
маълум
бўлишича,
катта
ва
кичик
корхоналарнинг
рақамли
инновацион
фаолияти
ўзаро
боғлиқдир.
Масалан,
катта
корхоналар
томонидан
ишлаб
чиқариладиган
янги
маҳсулотларни
бозорларга
етказиб
бериш,
уларни
ҳомашё
ва
эҳтиёт
қисмлар
билан
таъминлаш,
уларга
ҳизмат
кўрсатиш,
уларни
таъмирлаш
ва
шунга
ўхшаш
бошқа
ишларни
бажариш
учун
кичик
корхоналар
катта
фирмалар
билан
ҳамкорликда
ишлайдилар
ва
натижада
уларнинг
ўзаро
алоқаси
кенгаяди
ҳамда
мустаҳкамланади.
Бу
эса
ўз
навбатида
рақамли
инновацион
тадбиркорлик
учун
янада
янги
имкониятлар
яратади.
Рақамли
инновацион
жараённинг
кучайиши
учун
ҳизмат
қиладиган
кичик
ташкилий
тузилмалар
ичида
энг
муҳимлари
венчур,
инжиниринг
ва
янгиликларни
амалиётга
тадбиқ
қиладиган
фирмалар
ҳисобланади.
Инжиниринг фирмалари
–
бир
томондан
илмий
изланишларни
лойиҳалар
билан,
иккинчи
томондан,
янгиликларни
ишлаб
чиқариш
билан
ўзига
хос
равишда
боғлаб
турадиган
ташкилотлардир.
Инжиниринг
фаолияти
билан
машғул
фирмалар
турли
хил
ишлаб
чиқариш
корхоналарини
яратиш,
лойиҳалаштириш,
ҳизмат
кўрсатиш,
ишлаб
чиқариш
жараёнларини
оптимал
равишда
ташкил
қилиш
билан
шуғулланадилар.
Рақамли
инновацион
фаолиятни
қўллаб
-
қувватлайдиган
тузилмалар
ичида
технопарклар
ҳам
алоҳида
аҳамиятга
эга
бўлиб,
улар
асосий
ва
айланма
фондларни,
инвестицияларни
ва
интеллектуал
заҳираларни
инновацион
ҳизматларга
айлантирадилар.
Катта
технопарклар
технополислар
деб
аталса,
жуда
ҳам
катталари
қандайдир
рақамли
инновацион
йўналишга
эга
бўлган
ва
катта
худудларни
эгаллаган
илмий
-
техникавий
худудлар
(регионлар)
деб
номланади.
Технопарк
тузилмаларини
мураккаблиги
ошиб
бориши
кетма
-
кетлигида
жойлаштирсак,
80
ELEKTRON TIJORAT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
қуйидагини
оламиз:
инкубаторлар,
технологик
парклар,
технополислар,
фан
ва
технология
худудлари
(регионлари).
Технологик
парк
–
анча
мураккаб
функционал
тузилмага
эга
бўлган
илмий
ишлаб
чиқариш
худудий
комплекси
бўлиб,
унинг
асосий
вазифаси
-
кичик
ва
ривожланиши
илм
-
фан
талаб
қиладиган
мижоз
фирмаларга
иложи
борича
қулай
бўлган
шароитлар
яратишдир.
Технопаркнинг
тузилмавий
бирлиги
инновациялар
маркази
ҳисобланади.
Энг
кенг
кўламда
тарқалган
марказларга
илмий
изланиш
маркази,
бизнес
-
инкубатор,
илмий
-
технологик
комплекс
(инновацион
марказ),
ишлаб
чиқариш
зонаси,
маркетинг
маркази
ва
ўқув
маркази
киради.
Ушбу
ҳар
бир
марказ
ўзига
мос
бўлган
ҳизматлар
турини
амалга
ошириб
беради
Бизнес
-
инкубатор
кўп
функцияли
мураккаб
комплекс
бўлиб,
кенг
кўламдаги
рақамли
инновацион
ҳизматлар
кўрсатади.
Инновацион
фирма
ўз
технологик
йўналишига
боғлиқ
равишда
инкубатордан
хоналари
(ёки
ускуналарни)
ижарага
олиб,
унинг
инновацион
ҳизматларидан
фойдаланади.
Мижоз
фирманинг
инкубацион
даври
2
йилдан
5
йилгача
бўлиши
мумкин.
Шундан
сўнг
у
инкубаторни
тарк
этиб,
мустақил
фаолият
кўрсата
бошлайди.
Технополис
алоҳида
шаҳар
асосида
ташкил
қилинган
бир
бутун
илмий
ишлаб
чиқариш
тузилмаси
бўлиб,
унинг
иқтисодиётида
технопарк
ва
инкубаторлар
сезиларли
ўрин
эгаллайди.
Илмий
марказларда
ишлаб
чиқилган
янги
маҳсулот
ва
технологиялар
шаҳарнинг
иқтисодий
-
ижтимоий
муаммоларини
ҳал
қилиш
учун
ишлатилади.
Технополислар
ривожланган
рақамли
инновацион
тузилмалар
болган
янги
ёки
қайтадан
қурилаётган
шаҳарларда
ташкил
қилинишлари
мумкин.
Илм
ва
технология
худудлари
(регионлари)
бир
бутун
маъмурий
(административ)
ҳудуднинг
чегаралари
билан
тенг
келадиган
катталикдаги
худудларни
эгаллаши
мумкин.
Бундай
худуднинг
иқтисодиётида
технопарк
тузилмалари
билан
қўллаб
[1]
қувватланиб
туриладиган
инновацион
фаолият
катта
аҳамиятга
эга
бўлади.
Бу
ерда
илмий
ишлаб
чиқариш
комплекслари
бир
бутун
бўлиб
ишлайди,
шунинг
учун
ҳам
илмий
марказларда
яратиладиган
янги
технологиялар
дарҳол
ишлаб
чиқаришга
ва
амалиётга
тадбиқ
қилинадилар.
Илм
-
фан
ва
технология
худудида
йирик
илмий
ташкилотлар
ва
ишлаб
чиқариш
корхоналари
фаолият
кўрсатадилар.
Бу
комплексга
яна
ишлаб
чиқариш
ва
маиший
ҳизмат
кўрсатиш
инфратузилмалари,
кичик
ва
ўрта
бизнес
корхоналари,
молиявий
институтлар
ва
фондлар,
дам
олиш
зоналари
ва
маданий
ташкилотлар
киради.
Бундай
илм
-
фан
худудининг
ривожига
табиий
шароитлар,
маданий
-
маънавий
ҳолат
ва
унга
жалб
этилган
инсон
капиталининг
ҳусусиятлари
катта
таъсир
кўрсатади.
Фан
ва
технология
худуди
ўз
таркибига
технополисларни,
технопаркларни,
инкубаторларни
олиб,
илмий
ва
ишлаб
чиқариш
фаолиятини
қўллаб
-
қувватлайдиган
кенг
инфратузилмага
эга
бўлади.
Кичик
инновацион
фирмалар
81
ELEKTRON TIJORAT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
орасида
алоҳида
ўринни
“таваккалчилик”
асосида
ишлайдиган
венчур
фирмалар
эгаллайди
Улар
жуда
мослашувчан
ва
самарали
кичик
корхоналар
бўлиб,
таваккалчилик
билан
боғлиқ
бўлган
рақамли
инновацион
лойиҳаларни
(янги
илмий
-
техник
ечимларни)
текшириб
кўриш,
қайта
ишлаш
ва
амалиётга
тадбиқ
қилиш
учун
ҳизмат
қиладилар.
Баъзи
ҳолларда
эса
венчур
фирмалар
бирор
бир
аниқ
муаммони
ҳал
қилиш
учун
тузиладиган
вақтинчалик
ташкилий
тузилмалар
ҳам
бўлишлари
мумкин.
Бундай
корхоналар
жуда
фаол
ишлайдилар,
чунки
уларнинг
ходимлари
ва
ҳамкорлари
янги
ғоя,
технология
ёки
ихтиронинг
амалиётга
тадбиқ
қилинишига
шахсан
қизиқадилар,
яъни
улар
бунинг
натижасида
каттагина
даромадга
эга
бўлишлари
мумкин.
Венчур
корхоналар
чуқур
билим
ва
илм
-
фан
талаб
қиладиган
иқтисодиёт
тармоқларида
(масалан,
қуёш,
шамол,
мини
сув
ва
биоэнергетика
соҳаларида,
қишлоқ
хўжалик
маҳсулотларини
инновацион
усуллар
ёрдамида
қайта
ишлаш,
сақлаш
ва
етиштириш
кабиларда)
кенг
тарқалганлар
ва
бу
ерда
улар
аниқ
йўналишдаги
амалий
илмий
изланишлар
ҳамда
катта
молиявий
натижа
келтириши
мумкин
бўлган
инженер
-
техник
тадқиқотлар
олиб
борадилар.
Рақамли
иқтисодиёт
соҳасида
венчур
бизнеснинг
алоҳида
аҳамияти
қуйидагилардан
иборат:
-
Венчур
бизнес
янги
инновацион
ҳаёт
тарзига
мослашган
корхоналар
ҳосил
бўлишига
олиб
келиб,
анъанавий
илмий
изланишлар
тизимига
таъсир
қилади
ва
мамлакатнинг
ишлаб
чиқариш
жараёнидаги
замонавий
ижобий
ўзгаришларга
олиб
келади;
-
Юқори
малакали
мутаҳассислар,
инженер
-
техник
ходимлар
ва
олимларнинг
бандлигини
таъминлаб,
уларга
бўлган
талабни
оширади;
-
Иқтисодиёт
анъанавий
тармоқларининг
техник
ва
технологик
жиҳатдан
қайтадан
жиҳозланишига
эришиш
имконини
беради;
-
Йирик
корхона,
ташкилот
ва
корпорацияларга
ўз
тузилишини,
фаолият
йўналишини
ва
мақсадларини
замона
талабларига
мос
равишда
ўзгартиришга
намуна
сифатида
ҳизмат
қилади;
-
Венчур
бизнеснинг
турли
ҳил
мамлакатлардаги
кўп
йиллик
тажрибасидан
шу
маълум
бўладики,
мамлакатимизнинг
узоқ
муддатли
мақсадларини
амалга
ошириш
учун
венчур
капитал
асосида
фаолият
кўрсатадиган
махсус
молия
кредит
тизимини
яратиш
зарур
(масалан,
венчур
бизнес
корхоналари
учун
банклар
томонидан
фоизсиз,
аммо
фойдага
шерик
бўлинадиган
кредитлар
берилишини
ёълга
қўйиш).
Рақамли
иқтисодиёт
соҳасидаги
венчур
фирмалар
бир
қанча
ҳуқуқий
ва
жисмоний
шахслар
орасидаги
шартнома
асосида
ёки
банк
кредитлари
асосида,
ёҳуд
банклар
ва
йирик
компанияларнинг
маблағлари
асосида
ташкил
қилинади.
Венчур
фирмалар
ташкил
қилиш
учун
қуйидаги
шарт
-
шароитлар
бўлиши
керак:
82
ELEKTRON TIJORAT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
-
Инновацион
янгилик
яратишнинг
асосланган
ғояси
–
янги
технология,
ихтиро,
ишлаб
чиқариш
жараёни,
ҳизмат
кўрсатиш,
дастур
тузиш,
интернет
ресурси
яратиш,
3D-
технологиа
,
интелле
c
туал
тизим
ташкил
қилиш
ва
шунга
ўзшашлар;
-
Бу
ғоянинг
амалга
оширилишига
жаҳон,
мамлакат,
худуд
ёки
корхона
миқёсида
жамиятнинг
талабгорлиги;
-
Ушбу
ғоя
амалга
оширилиши
натижасида
ишлаб
чиқариладиган
маҳсулот
ёки
кўрсатиладиган
ҳизматларга
ички
ва
ташқи
бозорларда
талаб
мавжудлиги;
-
Бу
ғоя
асосида
таваккалчилик
билан
янги
фирма
ташкил
қилиб,
уни
бошқара
оладиган
реал
тадбиркорнинг
мавжудлиги;
-
Ушбу
венчур
фирмани
молиялаштириш
учун
керакли
миқдордаги
“таваккалчи”
капитални
топиш
мумкинлиги.
Инвестицияларнинг
бошқа
турларидан
фарқли
ўлароқ,
венчур
бизнесга
молиявий
маблағ
инвестиция
қилиш
қуйидаги
ҳусусиятларга
эга:
-
Венчур
бизнесга
молиявий
маблағлар
кафолатсиз
ҳамда
моддий
таъминотсиз
жалаб
қилингани
учун
инвесторлар
катта
таваккалчиликка
дуч
келадилар,
чунки
муваффақиятсизликка
учраган
тақдирда
улар
жуда
катта
маблағларни
ёъқотишлари
мумкин.
Аммо
бундай
таваккалчиликка
тайёр
бўлиш
тадбиркорларнинг
венчур
бизнес
муваффақиятига
астойдил
ишонишлари
ва
уларнинг
ўзлари
якка
ҳолда
бу
ишни
амалга
ошира
олмасликлари
билан
тушунтирилади;
-
Инвесторнинг
венчур
фирма
таъсис
(устав)
капиталида
мажбурий
50%
дан
ошмаган
бевосита
ёки
билвосита
улушга
эга
бўлиши.
Яъни
таваккал
капитали
фирманинг
устав
капиталига
улуш
киритиш
тариқасида
иштирок
этиб,
бу
молиявий
маблағлар
ажратилишига
алоҳида
таъсир
кўрсатиди.
Ўз
навбатида
инвесторлар
молиялаштирилган
фирманинг
фойдасидан
ўз
улушларини
олиш
ҳуқуқига
ҳам
эга
бўладилар;
-
Маблағлар
қайтиб
бермаслик
асосида
узоқ
муддатга
бериладилар,
чунки
баъзи
ҳолларда
маблағларининг
самарадорлигини
билиш
ва
тегишли
даромад
олиш
учун
инвесторлар
3-5
йил
кутишларига
тўғри
келади;
-
Инвесторнинг
молиялаштирилган
венчур
фирмани
бошқаришда
фаол
иштироки
талаб
қилинади,
чунки
инвесторлар
венчур
фирманинг
муваффақиятига
шахсан
қизиқадилар
ва
шунинг
учун
маблағ
бериш
билангина
кифоя
қилмайдилар.
Венчур
фирмалар
икки
хил
ташкилий
кўринишларда
фаолият
кўрсатишлари
мумкин.
Булардан
бири
мустақил
венчур
фирмалар
бўлса,
иккинчиси
йирик
ташкилотлар
таркибида
ташкил
қилинадиган
венчур
фирмалардир
83
ELEKTRON TIJORAT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Янги
маҳсулот
ёки
ҳизмат
тури
яратиш
бўйича
лойиҳа
танланганида
икки
ҳолат
албатта
ҳисобга
олинади:
биринчидан,
бу
лойиҳанинг
мақсадлари
ва
ҳал
қиладиган
масалалари
асосий
компаниянинг
анъанавий
фаолияти
билан
мос
тушмасин
–
яъни,
ички
венчурнинг
асосий
мақсади
-
катта
даромад
келтирадиган
янги
инновациялар
топиш
ва
уни
компания
фаолиятига
тадбиқ
этишдир.
Иккинчидан,
янги
ғоялар
танланаётганда
улардан
олиниши
мумкин
бўлган
иқтисодий
натижа
сарф
-
харажатларни
оқлашдан
ташқари,
катта
фойда
келтирадиган
даражада
етарлича
миқдордаги
катталикда
бўлиши
лозим.
Технологик
ривожланишнинг
миллий
қадриятларини
ҳосил
қилишда
ва
уларни
амалга
оширишда
давлатнинг,
илм
-
фаннинг
ҳамда
бизнеснинг
имкониятларини
бирлаштиришда
фойдаланилиши
мумкин
бўлган
энг
муҳим
ускуналардан
бири
технологик
платформалардир
.
Технологик платформа
–
янги
тижорий
рақамли
технологоялар,
маҳсулотлар,
ҳизматлар
яратишда
қўшимча
заҳираларни
жалб
этиш
учун
барча
қизиқувчиларни
(шу
жумладан,
давлат,
фан,
бизнес
ва
жамият
аъзоларини)
бирлаштириш
имконини
берадиган
коммуникацион
имкониятдир.
Унинг
воситасида
бирор
бир
илмий
-
техник
инновацияни
амалга
ошираётган
фирма
ва
ташкилотлардан
иборат
бўлган
кластерларга
(бирлашмаларга)
керакли
бўлган
кўмак
кўрсатилади.
Кластерлар
эса
рақамли
технолигияларда
янгилик
кутилаётган
йўналишларда
ташкил
қилиниб,
унинг
воситасида
янги
бозорбоп
имкониятлар
топилади.
Шунинг
учун
ҳам
иқтисодий
жиҳатдан
ривожланган
ва
эндигина
ривожланаётган
кўпгина
мамлакатлар
энг
янги
рақамли
инновацион
йўналишларни
қўллаб
-
қувватлаш
мақсадида
кластерлар
ташкил
қиладилар.
Илм
-
фан
ва
ишлаб
чиқариш
бирлашишининг
яна
бир
асосий
имкониятларидан
бири
рақамли
технологиялар
трансферининг
бозорий
механизмини
яратишдир.
Рақамли
технологиялар
трансфери
жараёнини
тезлаштириш
учун
мамлакатдаги
корхоналарни
олимлар
билан
ҳамкорликда
янги
рақамли
технологияларни
топа
олишига
ва
олимларнинг
бизнес
топшириқларни
бажара
олишига
қизиқиш
уйғотадиган
механизмни
яратиш
керак
бўлади.
Бу
механизм
сифатида
рақамли
технологиялар
трансферини
амалга
ошириш
учун
ташкил
қилинган
консорциумларга
давлат
томонидан
ёрдам
берилишини
кўрсатиш
ҳам
мумкин.
Агарда
корхона
олимлар
томонидан
ишлаб
чиқарилган
янгиликни
бозорга
олиб
чиқишга
тайёр
бўлса,
унинг
илмий
ташкилотлардаги
муаллифлари
ўз
илмий
натижаларини
ишлаб
чиқаришгача
етказишга
тайёр
бўлсалар,
у
ҳолда
ушбу
фаолият
лойиҳалаштириш
асосида
давлат
томонидан
молиялаштирилиши
лозим.
Бу
ҳолатда
рақамли
технологияларни
охиригача
етказиш
учун
кетган
маблағларни
тўлиқ
ёки
қисман
давлат
томонидан
қопланиши
зарур,
илмий
текшириш
институти
эса
тайёр
маҳсулотни
сотишдан
олинган
фойданинг
бир
84
ELEKTRON TIJORAT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
қисмига
эга
бўлиши
назарда
тутилиши
керак
(шундагина
у
консорциумда
тўлақонли
иштирок
этишга
қизиқиш
билдиради
) [10].
ХУЛОСА
Рақамли
инновацион
фаолият
доирасидаги
корхоналарнинг
фаоллиги
юқорида
келтирилган
инновацион
ташкилотлар
билан
алоқаси
қанчалик
яхши
ёълга
қўйилганлиги
билан
аниқланилади.
Рақамли
инновациялар
яратиш
жараёнида
инновацион
фирмалар
фан,
техника,
технология
ва
иқтисодиёт
соҳаларидаги
маълумотлар
билан
таъминланишлари
ҳамда
молиявий,
ҳуқуқий
ва
сиёсий
жиҳатдан
қўллаб
-
қувватланишга
эришишлари
лозим.
Шунинг
учун
ҳам
билимларга
асосланган
рақамли
иқтисодиётда
инновацион
ёки
яратувчанлик
инфратузилмаси
жуда
катта
аҳамиятга
эга
бўлади.
ФОЙДАЛАНИЛГАН
АДАБИЁТЛАР
РЎЙХАТИ
1.
Ўзбекистон
Республикаси
Президентининг
2020
йил
5
октябрдаги
“Рақамли
Ўзбекистон
— 2030»
стратегиясини
тасдиқлаш
ва
уни
самарали
амалга
ошириш
чора
-
тадбирлари
тўғрисида”ги
ПФ
-6079-
сон
Фармони.
2.
Zdzisław
Kulczyk “Factors of Development of International e-Commerce in
the Context of Globalization” https://ceur-ws.org/Vol2422/paper28.pdf
3. Vostrikova E.O., Meshkova A.P. “Prospects for the development of
electronic commerce in Russia in the conditions of digital economy” New
Technologies 10.47370/2072-0920-2021-17-3-86-94 2021. Vol 17 (3).
4. Yeshugova S.K., Khamirzova S.K. Development of e-commerce in the
context of digitalization. New Technologies. 2021; 17(3):95-104. (In Russ.)
https://doi.org/10.47370/2072-0920-2021-17-3-95-104
5.
Нaсимoв
Д.A.
Рaқaмли
иқтисoдиётни
ривoжлaнтириш
шaрoитидa
иш
билaн
бaндликнинг
зaмoнaвий
шaкллaри.
// “Iqtisodiyot va innovatsion
texnologiyalar”
илмий
-
электрoн
журнaли.
2020
йил,
июл
-
aвгуст,
4-
сон.
6. R.H. Ayupov, G.R. Boltaboeva. Raqamli iqtisodiyot asoslari. Darslik.T.:
ТМI,
2020, 575 bet.
7. R.H. Ayupov, G.R. Boltaboeva. Raqamli iqtisodiyot asoslari. Darslik. T.:
