11
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 9-SON
WWW.INFOCOM.UZ
ВЕНЧУР ИНВЕСТИЦИЯЛАРИНИНГ ГЛОБАЛ ТЕНДЕНЦИЯЛАРИ ВА
ЎЗБЕКИСТОН ТАЖРИБАЛАРИ
Атамурадов Шерзод Акрамович
Навоий давлат кончилик ва технологиялар университети, "Иқтисодиёт ва
менежмент" кафедраси доценти
sher_zod@inbox.ru
Аннотация:
Ушбу мақолада венчур инвестициялари соҳасидаги глобал
тенденциялар ва Ўзбекистон тажрибалари таҳлил қилинган. Глобал бозорда
венчур сармояларининг асосий йўналишлари, соҳалардаги технологик
ўзгаришлар ва экотехнологияларга бўлган талабнинг ортиши ёритилган.
Ўзбекистонда венчур сармоясини ривожлантиришга қаратилган амалий
тадбирлар, муваффақиятли стартаплар ва халқаро ҳамкорликнинг аҳамияти
таҳлил қилинган. Мақолада шунингдек, глобал ва маҳаллий моделлар
ўртасидаги уйғунлик, халқаро тажрибалардан самарали фойдаланиш
имкониятлари ҳам муҳокама қилинган. Ўзбекистонда венчур сармоялари
ривожланишини жадаллаштиришга қаратилган тавсиялар берилган.
Калит сўзлар:
венчур сармоялари, глобал тенденциялар, инновацион
стартаплар, Ўзбекистон тажрибаси, технологик ўзгаришлар, халқаро
ҳамкорлик, венчур фондлар, сармоядорлар, инвестиция муҳити, ривожланиш
стратегиялари.
ГЛОБАЛЬНЫЕ ТЕНДЕНЦИИ ВЕНЧУРНЫХ ИНВЕСТИЦИЙ И ОПЫТ
УЗБЕКИСТАНА
Атамурадов Шерзод Акрамович
Навоийский государственный горно-технологический университет, доцент
кафедры "Экономика и менеджмент"
sher_zod@inbox.ru
Аннотация
:
В данной статье анализируются глобальные тенденции
венчурных инвестиций и опыт Узбекистана. Рассматриваются основные
направления венчурного капитала на глобальном рынке, технологические
изменения в отраслях и рост спроса на экотехнологии. В статье обсуждаются
меры, направленные на развитие венчурного капитала в Узбекистане, успешные
стартапы и значение международного сотрудничества. Также освещены
12
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 9-SON
WWW.INFOCOM.UZ
возможности эффективного использования международного опыта и
гармонизация глобальных и локальных моделей. В завершение предлагаются
рекомендации для ускорения развития венчурного капитала в Узбекистане.
Ключевые
слова
:
венчурный капитал, глобальные тенденции,
инновационные стартапы, опыт Узбекистана, технологические изменения,
международное
сотрудничество,
венчурные
фонды,
инвесторы,
инвестиционная среда, стратегии развития.
GLOBAL TRENDS IN VENTURE INVESTMENTS AND UZBEKISTAN'S
EXPERIENCES
Atamuradov Sherzod Akramovich
Navoi State University of Mining and Technologies, Associate Professor of the
Department of "Economics and Management"
sher_zod@inbox.ru
Abstract:
This article analyzes global trends in venture investments and
Uzbekistan's experiences. It explores the primary directions of venture capital in the
global market, technological changes in sectors, and the growing demand for
ecotechnologies. The article discusses measures taken to develop venture capital in
Uzbekistan, successful startups, and the importance of international cooperation. It also
highlights the opportunities for effectively utilizing international experience and
harmonizing global and local models. Recommendations are provided to accelerate the
development of venture capital in Uzbekistan.
Keywords: venture capital, global trends, innovative startups, Uzbekistan’s
experience, technological changes, international cooperation, venture funds,
investors, investment environment, development strategies.
КИРИШ
Глобал
иқтисодиётнинг
жадал
ривожланиши
ва
технологик
инновацияларнинг
тезкор
тараққиёти
венчур
инвестициялари
бозорининг
аҳамиятини
сезиларли
даражада
оширди
.
Охирги
йилларда
венчур
сармоялари
инновацион
стартаплар
ва
янги
технологияларни
қўллаб
-
қувватлашда
асосий
молиялаштириш
манбаига
айланиб
бормоқда
.
Рақамли
технологиялар
,
сунъий
интеллект
,
биотехнологиялар
ва
экологик
тоза
энергия
каби
соҳалардаги
ёш
компаниялар
венчур
сармоядорларининг
диққат
марказида
бўлиб
,
глобал
венчур
сармоялари
ҳажми
йил
сайин
ошиб
бормоқда
.
Ўзбекистон
ҳам
ушбу
глобал
тенденциялардан
орқада
қолмасдан
,
инновацион
тадбиркорлик
ва
венчур
сармоялари
соҳасида
ўз
тажрибаларини
13
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 9-SON
WWW.INFOCOM.UZ
шакллантирмоқда
.
Мамлакатимизда
иқтисодиётни
диверсификация
қилиш
,
технологик
инновацияларни
жорий
этиш
ва
стартап
экотизимини
ривожлантириш
бўйича
қатор
ислоҳотлар
амалга
оширилмоқда
.
Ушбу
мақолада
биз
венчур
инвестицияларининг
глобал
тенденцияларини
таҳлил
қилиб
,
Ўзбекистоннинг
бу
борадаги
тажрибалари
ва
ривожланиш
истиқболларини
кўриб
чиқамиз
.
Глобал
иқтисодиёт
тушунчаси
замонавий
дунёда
турли
давлатлар
ўртасидаги
иқтисодий
алоқаларнинг
кенг
қамровли
тармоғи
бўлиб
,
у
савдо
,
сармоя
,
меҳнат
бозори
ва
технология
алмашинуви
орқали
бир
-
бирига
боғлиқ
.
Бу
тушунча
шундан
далолат
берадики
,
бир
мамлакатдаги
иқтисодий
жараёнлар
бошқа
давлатлар
иқтисодиётига
ҳам
таъсир
кўрсатади
ва
шу
тарзда
глобал
иқтисодий
тизим
шаклланади
.
Глобал
иқтисодиётда
барча
мамлакатлар
иқтисодий
жараёнларда
иштирок
этиш
орқали
бир
-
бирига
таъсир
кўрсатиш
имконига
эга
бўлади
.
Жаҳон
иқтисодиётининг
глобаллашуви
асосий
иқтисодий
ресурсларнинг
эркин
ҳаракатланиши
,
яъни
молия
,
технологиялар
ва
меҳнат
ресурсларининг
чегараларсиз
алмашинувини
кўзда
тутади
.
Масалан
,
ХХРда
ишлаб
чиқарилган
электроника
маҳсулотлари
бутун
дунё
бўйлаб
сотилади
ёки
Европа
Иттифоқида
ишлаб
чиқарилган
автомобиль
қисмлари
АҚШда
йиғилиб
,
глобал
бозорга
чиқарилади
.
Яна
бир
мисол
–
ҳинд
мутахассислари
томонидан
кўрсатиладиган
IT
хизматлари
бутун
дунёдаги
компаниялар
томонидан
харид
қилинади
.
Бу
жараёнда
юзага
келадиган
ўзаро
боғлиқлик
ва
ишлаб
чиқариш
тармоқлари
дунё
мамлакатларини
ўзаро
боғлиқ
қилади
.
Глобаллашув
натижасида
давлатлар
ўртасидаги
иқтисодий
чегаралар
тобора
очиқ
бўлиб
,
дунё
иқтисодиёти
ягона
тизим
сифатида
фаолият
кўрсатмоқда
.
АДАБИЁТЛАР ТАҲЛИЛИ
Глобал иқтисодиётнинг ўсиши ва технологиялар соҳасидаги жадал
ривожланиш натижасида, венчур инвестициялари кўплаб янги имкониятларни
очиб бермоқда. Венчур сармоялари трансмиллий кўламдаги инновацион
лойиҳаларни қўллаб
-
қувватлаб, мамлакатлар ўртасидаги иқтисодий алоқаларни
янада мустаҳкамламоқда. Замонавий глобаллашув жараёнларида венчур
инвестициялари кўплаб давлатлар иқтисодиёти учун стратегик аҳамият касб
этмоқда. Бу молиялаштириш тури ҳам иқтисодий ривожланишга таъсир қилувчи
омил сифатида, ҳам янги технологик тармоқларни шакллантиришда иштирок
этмоқда. Бунинг натижасида, венчур сармоясининг моҳияти ва унинг турли
таърифлари иқтисодий таҳлилларда турли ёндошувлар орқали ўрганилган.
Венчур инвестициялари илк бор инновацион ва юқори таваккалчиликка эга
лойиҳаларни молиялаштириш шакли сифатида ХХ асрнинг ўрталарида АҚШда
14
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 9-SON
WWW.INFOCOM.UZ
пайдо бўлди. Илк таърифлардан бири венчур сармоясини "янги ва инновацион
корхоналарга юқори хавф
-
хатар остидаги сармояларни киритиш" деб атаса,
унинг бошланғич босқичлардаги таваккалчиликларни ўз ичига олиши
таъкидланган (Frederick Terman, ХХ асрнинг ўрталари).
Ҳозирги кунда венчур инвестициялари "янги технология ёки бозорлар
учун катта потенциалга эга лойиҳаларни молиялаштириш воситаси, уларнинг
юқори таваккалчилиги ва катта даромад олиш имконияти билан тавсифланади"
деб таърифланади. Бугунги кунда венчур сармояси нафақат технологик
стартапларни, балки экология, биотехнология, сунъий интеллект каби соҳа ва
тармоқларни ҳам
қўллаб
-
қувватлашга йўналтирилган. Масалан, инвестициялар
соҳасидаги олимлардан Gompers ва Lerner ўз таърифларида венчур сармоясини
"катта даражадаги эҳтимолий фойдага эришиш имконияти билан
таваккалчиликка тайёрлик" деб таърифлайдилар.
Ўзбекистонда венчур
сармояси тушунчаси асосан "ривожланаётган ва янги
соҳага киритилаётган сармоялар, бу инвестициялар юқори таваккалчиликка эга
бўлган инновацион ёки технологик лойиҳаларга йўналтирилади," деб
таърифланади. Бу таърифлар халқаро ёндошувларга мувофиқ келади ва
маҳаллий
иқтисодий
ислоҳотлар
ҳам
шу
нуқтаи
назардан
шакллантирилаётганини кўрсатади.
Венчур инвестицияларининг иқтисодиётдаги роли ва аҳамиятини аниқ
тушуниш учун бу соҳада тадқиқотлар олиб борган иқтисодчиларнинг илмий
ишларини таҳлил қилиш муҳимдир. Венчур сармояси турли иқтисодий
жараёнлар ва инновациялар билан чамбарчас боғлиқ бўлиб, унинг моҳияти ва
таъсири бўйича турли олимлар томонидан илмий асосланган фикрлар ва
таҳлиллар берилган. Қуйида ушбу соҳанинг етакчи олимларининг тадқиқотлари
ва уларнинг венчур сармоялари ҳақидаги қарашлари билан танишамиз.
Joseph Schumpeter
–
Инновация ва иқтисодий ривожланиш
концепциясининг асосчиларидан бири бўлган Шумпетер ўзининг
"The Theory of
Economic Development"
номли
асарида тадбиркорлик ва инновацияларни
иқтисодий тараққиётнинг асосий ҳаракатлантирувчи кучи сифатида
таърифлайди. Унинг фикрича, венчур сармояси янги маҳсулотлар, бозорлар ва
технологияларни яратишда муҳим роль ўйнайди. Шумпетернинг бу таълимоти
венчур сармояларининг инновацион иқтисодиётдаги аҳамиятини тушунишда
илмий асос бўлиб хизмат қилади
.
William H. Janeway –
Жаневей ўзининг
"Doing Capitalism in the Innovation
Economy"
асарида венчур сармоялари ва молия бозорлари орқали инновациялар
тармоқлари ривожланиши ҳақида сўз юритади. Унинг тадқиқотлари венчур
1
Schumpeter, J. A. (2021). The Theory of Economic Development. In Routledge eBooks.
https://doi.org/10.4324/9781003146766
15
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 9-SON
WWW.INFOCOM.UZ
сармояларининг иқтисодий ривожланишдаги катта таъсирини кўрсатади ва
венчур фондлари қандай қилиб янги технологияларни қўллаб
-
қувватлаш орқали
иқтисодиётга ижобий таъсир қилиши мумкинлигини таҳлил қилади
Paul A. Gompers ва Josh Lerner
–
Бу икки олим венчур сармояси ва унинг
ривожланишига оид бир қанча тадқиқотлар олиб борган. Уларнинг
"The Venture
Capital Cycle"
асарида венчур сармоясининг ҳаётий цикли, унинг пайдо бўлиши
ва тараққиёти таҳлил қилинган. Улар венчур сармояларининг иқтисодий
ривожланиш учун муҳим ресурс эканлигини ва уларнинг стартаплар учун катта
потенциалга эга инвестиция тури сифатидаги аҳамиятини кўрсатиб ўтадилар
.
Richard Florida –
Флорида
"The Rise of the Creative Class"
асарида ижодий
индустриялар ва янги иш ўринлари яратишда венчур сармоясининг роли ҳақида
фикр юритади. У венчур сармоясининг ижодий иқтисодиёт ва технологик
инновацияларни қўллаб
-
қувватлашда қандай таъсир кўрсатишини таъкидлайди.
Унинг тадқиқотлари, айниқса, янги технологиялар ва ижодий соҳаларни қўллаб
-
қувватлашда венчур сармоясининг аҳамиятига бағишланган
David T. Robinson –
Робинсон ўзининг
"Venture Capital as Human Capital"
асарида венчур сармоясининг иқтисодий ривожланиш ва инсон капиталига
таъсирини тадқиқ қилади. У венчур сармоясининг инновацион компанияларга
капитал, билим ва қўллаб
-
қувватлаш манбаи сифатида қандай хизмат қилишини
кўрсатиб беради. Унинг тадқиқотлари венчур сармоясининг нафақат молиявий
ресурс, балки инсон капитали ривожига ҳам ёрдам бериши ҳақидаги
тушунчаларни баён этади
.
Бу олимларнинг ишлари венчур сармоясининг иқтисодий аҳамиятини
тушунишда муҳим манба бўлиб, уларнинг асарлари тадқиқотингизда илмий асос
бўлиши мумкин.
МЕТОДОЛОГИЯ
Ушбу тадқиқотда венчур инвестициялари ва уларнинг глобал
иқтисодиётдаги ўрнини таҳлил қилиш учун қиёсий таҳлил методидан
фойдаланилади. Илк навбатда, халқаро тажрибалар ва уларнинг асосий
тенденцияларини ўрганиш учун халқаро молиявий ҳисоботлар ва иқтисодий
таҳлиллар, шунингдек, етакчи иқтисодчиларнинг илмий асарлари асос қилиб
олинди. Глобал иқтисодиётнинг ривожланиш йўналишлари ва венчур
2
Janeway, William H., 2018. "Doing Capitalism in the Innovation Economy," Cambridge Books, Cambridge
University Press, number 9781108471275, October.
3
Gompers, Paul A. and Lerner, Joshua Y., The Venture Capital Cycle (1999). University of Illinois at Urbana-
Champaign's Academy for Entrepreneurial Leadership Historical Research Reference in Entrepreneurship, Available at
SSRN: https://ssrn.com/abstract=1496191
4
Florida, Richard L. The Rise of the Creative Class, Revisited. New York: Basic Books, 2012.
5
Robinson, David & Sensoy, Berk. (2008). The Role of Human Capital in the Screening of New Ventures. SSRN
Electronic Journal. 10.2139/ssrn.1224096.
16
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 9-SON
WWW.INFOCOM.UZ
сармоялари орқали кўзга ташланаётган инновацион тармоқларнинг
ривожланишини кўрсатиб бериш мақсадида халқаро тадқиқот натижалари,
жумладан, Жаҳон банки, Халқаро валюта жамғармаси ва бошқа халқаро
ташкилотлар томонидан эълон қилинган маълумотлардан фойдаланилди."
"Ўзбекистондаги вазиятни ўрганиш учун эса мамлакатнинг расмий
иқтисодий ҳисоботлари, давлат дастурлари ва илмий тадқиқот манбаларидан
фойдаланилади. Шу билан бирга, маҳаллий венчур сармоясини
ривожлантиришга оид ислоҳотлар ва уларнинг натижалари таҳлил қилинади.
Ўзбекистондаги иқтисодий муҳит ва венчур сармоясига оид мавжуд тўсиқлар ва
имкониятларни аниқлаш мақсадида давлат ва хусусий сектор маълумотлари
ўртасидаги алоқалар қиёсий таҳлил қилинди. Бу методология орқали
мамлакатнинг венчур сармоялари бозорига таъсир қилувчи омиллар ва халқаро
тажрибалар билан уйғунлик даражаси ўрганилади.
МУҲОКАМА
ВА НАТИЖАЛАР
Сўнгги йилларда глобал венчур сармоя бозори барқарор ўсиш
суръатларини намоён этмоқда. Рақамли трансформация, сунъий интеллект (AI),
биотехнологиялар, экологик тоза энергия ва финтех каби соҳалардаги янги
имкониятлар венчур сармоядорларнинг эътиборини тортмоқда. Айниқса,
технологик инновациялар жаҳон бўйлаб энг кўп сармоя жалб қилаётган
йўналишлардан бири бўлиб қолмоқда, чунки бу соҳалар келажакдаги бозор
имкониятлари ва фойда олиш истиқболлари билан диққатга сазовор. Венчур
сармоясининг ўсишига таъсир этувчи асосий омиллардан бири инновацияга
бўлган талабнинг ошиши, бозорларда янги технологиялар ва маҳсулотларнинг
муваффақиятли жорий этилиши, шунингдек, глобал сармоя муҳитининг
кучайиши ҳисобланади.
Шу билан бирга, венчур сармояси бозоридаги тезкор ўсишнинг айрим
хавфлари ҳам мавжуд. Биринчи навбатда, иқтисодий инқирозлар ва бозордаги
талаб ўзгаришлари сармояга бўлган ишончни сусайтириши мумкин. Шунингдек,
технологияларнинг жадал ўзгариши ва янги рақобатчиларнинг тезда пайдо
бўлиши инвесторлар учун катта хавфлар яратади. Венчур сармоясидаги яна бир
хавф
–
бу компанияларнинг таваккалчилик даражасининг юқорилиги бўлиб, ҳар
бир лойиҳа муваффақиятли чиқмаслиги мумкин. Бунинг натижасида, сармоя
бозорида эҳтимолий зарарлар ҳам юз бериши мумкин, бу эса венчур фондларини
янада эҳтиёткорлик билан ҳаракат қилишга мажбур қилади.
Глобал венчур сармоя бозорининг ўсиши ва тенденциялари маълум бир
статистик кўрсаткичларда яққол акс этади. Ҳар йили турли соҳалардаги
инвестицияларнинг ҳажми ва кўлами ортиб бормоқда, бу эса технологик ва
ижтимоий ўзгаришларга бўлган талабни тасдиқлайди. Айниқса, венчур сармояси
17
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 9-SON
WWW.INFOCOM.UZ
турли тармоқлар бўйлаб қандай тақсимланаётгани ва қайси йўналишлар кўпроқ
сармоядорларни жалб қилаётгани қуйидаги маълумотларда ўз ифодасини
топган.
Венчур сармоялари ҳажми.
Crunchbase ёки Statista каби таҳлил
платформаларига кўра, 202
2
йилда глобал венчур сармоялари ҳажми 400
миллиард доллардан ошиб кетган. Бу сўнгги беш йил ичида кўрсаткичнинг
салмоқли ўсишини акс эттиради ва асосий сармоялар технологик секторда, шу
жумладан
сунъий интеллект ва молиявий технология
соҳаларига йўналтирилган.
1-
расм. 2014
-
2023 йиллар давомида Глобал венчур инвестициялари
ҳажмининг ўзгариш суръати
Манба:
https://news.crunchbase.com/venture/global-funding-data-analysis-ai-eoy-2023/
Юқорида келтирилган диаграмма маълумотларига эътиборни қаратадиган
бўлсак, COVID пандемиясидан кейинги 2021 йилда венчур инвестицияларининг
ҳажми сезиларли даражада ўсган, 2022
-
2023 йилларда эса олдинги кўрсаткичига
қайтиш кузатилган. 2023 йилги Глобал венчур инвестициялари ҳажми таркибини
таҳлил қиладиган бўлсак: стартапларнинг "Angel
-Seed” –
яъни илк босқичи учун
–
30,1 миллиард АҚШ доллари, эрта босқич (Early Stage) учун 103 миллиард
АҚШ доллари, кейинги босқич (Late Stage) учун
–
131,6 миллиард АҚШ доллари,
шунингдек “технологик ривожланиш” (Technology Growth) босқич учун 20,7
миллиард АҚШ доллари миқдорида венчур инвестициялари жалб
қилинганлигини кузатишимиз мумкин.
Умуман олганда, венчур молиялаштириш бўйича 2023 йилдаги
кўрсаткичлар суръати 2018 йилдан бери энг паст эканлиги кузатилмоқда. 2023
йилда глобал венчур инвестициялари ҳажми 285 миллиард долларга етган, бу эса
2022 йилдаги 462 миллиард доллардан йилига 38 фоизга камайганлигини
билдиради.
18
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 9-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Тармоқлар бўйича тақсимот:
2022-
2023 йилларда венчур сармоялари
асосан рақамли технологиялар (40%), биотехнология ва ҳаёт фанлари (15%),
финтех (10%), ва тоза энергия (7%) каби тармоқларга йўналтирилганлиги
кузатилган. Бу эса, инвесторлар замонавий тенденциялар ва ижтимоий талаблар
билан боғлиқ йўналишларга алоҳида эътибор қаратганини кўрсатади.
” нашри маълумотларига таянадиган бўлсак, венчур
сармоялари асосан технологик соҳаларга йўналтирилган бўлиб, сунъий
интеллект (AI) энг кўп сармоя жалб қилган йўналишлардан бири ҳисобланади.
2023 йилда AI стартаплари 50 миллиард долларга яқин сармоя жалб қилди, бу
2022 йилдаги 45,8 миллиард долларга нисбатан 9% ўсишни кўрсатади.
Шу билан бирга, 2024 йилнинг учинчи чорагида глобал венчур сармоялари
66,5 миллиард долларни ташкил этди, бу 2023 йилнинг шу даврига нисбатан 15%
камайишни англатади. Бу камайиш асосан кечки босқичдаги сармоялар ҳисобига
содир бўлди, чунки 500 миллион доллардан ортиқ сармоя киритилган йирик
битимлар сони камайди
Умуман олганда, глобал венчур сармоялари бозоридаги ўзгаришлар
иқтисодий шароитлар, технологиялар ривожи ва сармоядорларнинг
таваккалчиликка бўлган муносабатига боғлиқ. Айниқса, сунъий интеллект ва
биотехнологиялар каби соҳалардаги инновациялар сармоядорларнинг
эътиборини жалб қилмоқда.
McKinsey Global Institute
: Пандемиядан кейинги даврда венчур сармоялари
йилига ўртача 10
-
15% ўсишни намоён этмоқда, келгуси беш йил ичида ушбу
кўрсаткичлар доимий ўсиши кутилмоқда, айниқса, сунъий интеллект ва экологик
лойиҳаларга бўлган талабнинг ортиши туфайли.
McKinsey маълумотларига кўра, 2018 йилдан 2023 йилгача глобал
инвестициялар соҳаси 7% йиллик ўсиш суръатини намоён этди. Бу даврда саноат
3,4 триллион транзакцияни амалга ошириб, 1,8 квадриллион долларлик
қийматни ва 2,4 триллион долларлик даромадни ташкил этди. Шу билан бирга,
келгуси беш йил ичида ўсиш суръати 5% га секинлашиши кутилмоқда, бу 2028
йил охирига келиб 3,1 триллион долларлик қўшимча даромадга олиб келади
.
Бундан ташқари, McKinsey Global Institute маълумотларига кўра, 2021
йилда глобал иқтисодиётдаги ўзгаришлар ва технологиялар ривожи натижасида
янги имкониятлар ва таваккалчиликлар пайдо бўлди. Бу ўзгаришлар венчур
сармоялари бозорига ҳам таъсир кўрсатиб, сармоядорларнинг янги соҳаларга
қизиқишини оширди.
6
Global Startup Funding In 2023 Clocks In At Lowest Level In 5 Years
(https://news.crunchbase.com/venture/global-
funding-data-analysis-ai-eoy-2023/)
7
McKinsey’s Global Payments Report 2024 | McKinsey
(https://www.mckinsey.com/industries/financial-services/our-
insights/global-payments-in-2024-simpler-interfaces-complex-reality)
19
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 9-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Умуман олганда, глобал венчур сармоялари бозоридаги ўсиш суръати
иқтисодий шароитлар, технологиялар ривожи ва сармоядорларнинг
таваккалчиликка бўлган муносабатига боғлиқ. Айниқса, сунъий интеллект ва
биотехнологиялар каби соҳалардаги инновациялар сармоядорларнинг
эътиборини жалб қилмоқда.
Изоҳ – рақамлар яхлинланганлиги сабабли, умумий кўрсаткичда фарқ бўлиши мумкин.
¹Европа, Яқин Шарқ ва Африка. Ривожланиш прогнозлари Россияни ўз ичига олмайди.
²Хавф харжатлари ҳисобга олинмаган ҳолда умумий банк даромадлари (хизмат ва фоиз).
2-
расм. Глобал инвестициялар бўйича даромаднинг ўсиши
(
2018 йилдан
2023 йилгача ҳар йили етти фоизга ўсган)
Манба:
McKinsey’s Global Payments Report 2024 | McKinsey
Сўнгги йилларда глобал венчур сармоялари
бозорида сезиларли
ўзгаришлар кузатилди. PitchBook маълумотларига кўра, 2023 йилда хусусий
капитал (private equity) бир йиллик ички даромад нормаси (IRR) 10,5% ни ташкил
этди, бу 2022 йилдаги 1,4% лик пасайишдан кейинги ижобий ўзгаришдир. Шу
билан бирга, венчур капитали 2023 йилда олтинчи кетма
-
кет чоракда салбий бир
йиллик IRR кўрсаткичларини қайд этди, аммо йил охирида бу стратегия қайта
ижобий натижаларга эришиш аломатларини кўрсатди. Бундан ташқари, хусусий
қарз фондлари 2023 йилда тахминан 9,2% даромад қайд этди, бу айниқса
ўзгарувчан фоиз ставкаларига эга кредитлар учун муваффақиятли йил бўлди
.
8
Global Fund Performance Report (with preliminary Q1 2024 data) (https://pitchbook.com/news/reports/q4-2023-
global-fund-performance-report-with-preliminary-q1-2024-data)
20
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 9-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Умуман олганда, хусусий капитал бозоридаги сармоя фаоллиги ортиб,
2024 йилнинг биринчи чорагида фондлар самарадорлиги яхшиланиши
кутилмоқда. Бу ўзгаришлар сармоядорлар учун янги имкониятлар яратиб, глобал
венчур сармоялари бозоридаги тенденцияларни яққол акс эттиради.
Шундай бўлса
-
да,
“PitchBook Data”
агентлиги маълумотларига кўра, 2023
йилда венчур сармоялари орқали молиялаштирилган стартапларнинг тахминан
70% муваффақиятсизликка учраган. Бу рақам венчур сармоясининг хавф
даражасини очиқ намоён қилади ва сармоядорлар учун юқори эҳтиёткорлик
зарурлигини кўрсатади. Венчур сармояси кўпинча инновацион ва янги
технологияларга асосланган лойиҳаларга йўналтирилади,
бу эса уларни юқори
потенциалга эга, лекин катта таваккалчиликка ҳам яқин қилади. Тахминан 70%
муваффақиятсизликка учраган стартаплар рақами шундан далолат берадики,
сармоя киритишдаги хавфлар лойиҳа бозорга чиқишгача ва у ерда ўз ўрнини
топгунгача давом этади.
Бунда яна бир муҳим кўрсаткич
—
венчур сармоялари билан
молиялаштирилган стартапларнинг фақат 25
-
30% атрофидагина келгуси
босқичларга ўтиши мумкинлиги ҳисобланади. Яъни, бу стартаплар юқори
даражадаги хавфли, аммо улардан келадиган даромад миқдори катта бўлган
ҳолатларда сармоядорларга катта имконият тақдим этади. Ушбу
муваффақиятсизлик даражаси кўпинча янги маҳсулотлар ва хизматларни
бозорга чиқаришдаги рақобат даражаси, ресурслар етишмаслиги, маркетинг ва
ривожланиш стратегияларининг самарасизлиги билан боғлиқ бўлади
.
Венчур сармояларининг юқори хавфи ва муваффақиятсизлик даражаси
сармоядорлардан тўлиқ таҳлилни, яхлит стратегияларни ва лойиҳаларнинг
юксак таваккалчиликка муносиб ёндошишни талаб қилади. Шу сабабли, венчур
сармояларида эҳтиёткорлик, лойиҳаларни тўғри танлаш ва уларни молиявий
қўллаб
-
қувватлашда тадқиқотга асосланган қарорлар қабул қилиш жуда муҳим
аҳамиятга эга
Ўзбекистонда ҳам охирги йилларда венчур инвестициялари муҳитини
ривожлантириш бўйича қатор ислоҳотлар ва амалий тадбирлар олиб
борилмоқда. Мамлакатимизда илк бор венчур фондлари ва сармоя
институтларини ташкил қилишга қаратилган дастурлар орқали стартапларни
қўллаб
-
қувватлаш борасида муҳим қадамлар ташланди. Масалан, Ўзбекистон
Республикаси фан ва инновациялар вазирлиги ҳамда
махсус технопарклар ва
акселерация дастурлари орқали инновацион ва технологик лойиҳаларни қўллаб
-
қувватлаш йўлга қўйилди. Айниқса, IT
-
Парклар ва Ёшлар инновацион
9
Pitchbook: Final data for 2023 illustrates the extent of VC's tough year (https://pitchbook.com/newsletter/final-data-
for-2023-illustrates-the-extent-of-vcs-tough-year)
21
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 9-SON
WWW.INFOCOM.UZ
марказлари стартапларга сармоя жалб қилиш ва ўз ғояларини амалда жорий этиш
учун қулай шароит
яратмоқда.
Ўзбекистондаги муваффақиятли стартаплардан бири сифатида
“'MyTaxi”
каби илова билан таниш бўлган мобил транспорт хизматини келтириш мумкин.
Ушбу стартап хорижий сармоядорларнинг эътиборини тортишга муваффақ
бўлди ва маҳаллий бозорда ўз ўрнини топишга йўналтирилган стратегияни
амалга оширди. Бундан ташқари,
“Payme”
ва
“Click”
каби тўлов хизматлари ҳам
муваффақиятли стартаплардан ҳисобланади, уларнинг айримлари халқаро
ҳамкорликни ривожлантириб, бошқа давлатлар бозорларига чиқишни мақсад
қилган. Бу стартаплар маҳаллий венчур сармояси ривожланишига
йўналтирилган энг илғор ва самарали лойиҳалар қаторига киради.
Ўзбекистондаги венчур сармояси соҳасидаги ривожланишда халқаро
ҳамкорлик алоҳида ўрин тутади. Яқинда Ўзбекистон Халқаро молия
корпорацияси (IFC) ва Бутунжаҳон банки билан ҳамкорликда стартап ва
инновацион лойиҳаларга йўналтирилган венчур фондларини ривожлантириш
бўйича дастурларни ишлаб чиқди. Ушбу дастурлар маҳаллий стартапларни
молиявий қўллаб
-
қувватлаш ва уларни халқаро бозорга чиқариш мақсадида
молиявий манбаларга кириш имкониятини янада яхшилайди. Бу каби
ҳамкорликлар Ўзбекистон венчур сармояси секторида янги имкониятлар очиб,
миллий иқтисодиётнинг рақобатбардошлигини оширишда муҳим аҳамият касб
этади.
ХУЛОСА
Хулоса қилиб шуни таъқидлашимиз мумкинки, Ўзбекистонда венчур
сармоясини ривожлантириш иқтисодиётнинг рақобатбардошлигини ошириш,
технологик тараққиётни жадаллаштириш ва янги иш ўринларини яратиш учун
муҳим аҳамият касб этади. Глобал тенденциялардан келиб чиқиб, венчур
сармоялари мамлакатдаги инновацион ва технологик лойиҳаларни
молиялаштиришда катта потенциалга эга эканлиги аён бўлмоқда. Ўзбекистонда
венчур сармояси сектори янгилик бўлиб, унга инвестицион муҳит, қонунчилик
ҳамда кадрлар захираларини ривожлантириш орқали самарали шароит
яратиш
мумкин.
Мақолада келтирилган таҳлиллар асосида, Ўзбекистонда венчур сармояси
ривожланишини жадаллаштириш ва глобал бозор билан ҳамоҳанг тарзда
боришини таъминлаш учун қуйидаги тадбирларга диққатни қаратишимиз керак:
Венчур сармояларини қўллаб-қувватлашга қаратилган қонунчиликни
такомиллаштириш:
Венчур сармоядорларнинг ҳуқуқий муҳофазасини
таъминлаш ва уларга қўшимча солиқ имтиёзлари яратиш, шунингдек,
22
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 9-SON
WWW.INFOCOM.UZ
стартапларга фаолият юритишда ҳуқуқий қўллаб
-
қувватлаш тизимини жорий
этиш зарур.
Маҳаллий ва халқаро ҳамкорликни кенгайтириш:
Ўзбекистонда венчур
сармоясини ривожлантириш учун халқаро фондлар ва сармоядорлар билан
ҳамкорликда иш олиб бориш муҳим. Ўзбекистонда халқаро илғор моделларни
жорий этиш ва маҳаллий стартаплар учун глобал ҳамкорлик имкониятларини
ошириш мақсадга мувофиқ.
Технологик экотизим ва акселерация дастурларини ривожлантириш:
Инновацион марказлар ва технопарклар орқали стартапларни қўллаб
-
қувватлаш,
акселерация дастурлари орқали ёш тадбиркорларнинг инновацион ғояларини
амалга оширишини рағбатлантириш лозим.
Молиявий манбаларни диверсификация қилиш:
Венчур сармоясига боғлиқ
бўлган молиявий ресурсларнинг кўламини кенгайтириш учун, давлат ва хусусий
фондларни жалб қилиш орқали маҳаллий ва хорижий сармоядорлар учун қулай
шарт
-
шароитлар яратиш.
Таваккалчиликни камайтириш учун молиявий саводхонликни ошириш:
Инвесторлар ва стартаплар учун венчур сармоясининг хавф ва
таваккалчиликларини тушунтириш, молиявий билим ва тажриба алмашинувини
йўлга қўйиш орқали венчур сармояларининг самарадорлигини ошириш мумкин.
Венчур сармоялари глобал иқтисодиётда инновациялар ва технологик
ривожланишни қўллаб
-
қувватловчи муҳим омил ҳисобланади. Ўзбекистон учун
венчур сармоялари бозорини ривожлантириш мамлакатнинг инновацион
салоҳиятини ошириш, янги иш ўринлари яратиш ва рақобатбардошликни
таъминлашда катта аҳамият касб этади. Глобал тажрибалардан келиб чиқиб,
Ўзбекистонда венчур сармояси учун қулай инвестицион муҳит яратиш,
қонунчиликни такомиллаштириш ва халқаро ҳамкорликни кучайтириш орқали
катта имкониятлар очилиши мумкин.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ
1. Schumpeter, J. A. (2021). The Theory of Economic Development. In
Routledge eBooks. https://doi.org/10.4324/9781003146766
2. Janeway, William H., 2018. "Doing Capitalism in the Innovation
Economy," Cambridge Books, Cambridge University Press, number 9781108471275,
October.
3. Gompers, Paul A. and Lerner, Joshua Y., The Venture Capital Cycle (1999).
University of Illinois at Urbana-Champaign's Academy for Entrepreneurial Leadership
Historical Research Reference in Entrepreneurship, Available at
SSRN: https://ssrn.com/abstract=1496191.
23
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 9-SON
WWW.INFOCOM.UZ
4. Florida, Richard L. The Rise of the Creative Class, Revisited. New York:
Basic Books, 2012.
5. Robinson, David & Sensoy, Berk. (2008). The Role of Human Capital in the
Screening of New Ventures. SSRN Electronic Journal. 10.2139/ssrn.1224096.
6.
Атамурадов
Шерзод
Акрамович
Жаҳон
амалиётида
в
e
нчур
капитали
бозорининг
ташкилий
субъектлари
//
Экономика
и
финансы
(
Узбекистан
). 2023.
№1 (161).
URL:
https://cyberleninka.ru/article/n/zha-on-amaliyotida-venchur-
kapitali-bozorining-tashkiliy-subektlari (
дата обращения: 08.11.2024).
7.
Атамурадов Шерзод Акрамович Корхонанинг инновацион фаолиятини
стратегик режалаштиришда Boston Consulting Group (BCG) матрицасидан
фойдаланиш // Экономика и финансы (Узбекистан). 2022. №12 (160). URL:
https://cyberleninka.ru/article/n/korhonaning-innovatsion-faoliyatini-strategik-
rezhalashtirishda-boston-consulting-group-bcg-matritsasidan-
foydalanish
(дата
обращения: 08.11.2024).
8.
Ашурова, Н., & Атамурадов, Ш. (2024). Технологик стартаплар учун
венчур капиталини жалб қилиш стратегиялари.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2(10),
318–325. https://doi.org/10.60078/2992-877X-2024-vol2-iss10-pp318-325.
9.
Атамурадов, Ш., & Ширинова, Ш. (2024). Корхоналар фаолиятини
стратегик бошқаришда инновацион услубларнинг аҳамияти.
Iqtisodiy taraqqiyot
va tahlil, 2(10), 310–317. https://doi.org/10.60078/2992-877X-2024-vol2-iss10-
pp310-317.
10. Atamuradov, S., & Samadov, S. (2024). Theoretical and methodological
basis for financing innovative entrepreneurial activities.
Ижтимоий
-
гуманитар
фанларнинг
долзарб
муаммолари
Актуальные
проблемы
социально
-
гуманитарных
наук
Actual Problems of Humanities and Social Sciences., 4(10), 91–
99. https://doi.org/10.47390/SPR1342V4I10Y2024N14.
11.
Ашурова
Насиба
Батировна
,
Атамурадов
Шерзод
Акрамович
Инновацион
фаолиятни
стратегик
режалаштиришда
Mckinsey/ General Electric
матрицаси
ёрдамида
бозор
салоҳиятини
таҳлил
қилиш
//
Экономика
и
финансы
(
Узбекистан). 2022. №11 (159).
URL: https://cyberleninka.ru/article/n/innovatsion-
faoliyatni-strategik-rezhalashtirishda-mckinsey-general-electric-matritsasi-
yordamida-bozor-salo-iyatini-ta-lil-
ilish (дата обращения: 08.11.2024).
12.
Ашурова Насиба Батировна, Атамурадов Шерзод Акрамович Хорижий
мамлакатларда вeнчур капитали бозорининг институционал субъектлари //
International Journal of Advanced Technology and Natural Sciences. 2021. №1. URL:
https://cyberleninka.ru/article/n/horizhiy-mamlakatlarda-venchur-kapitali-bozorining-
institutsional-
subektlari (дата обращения: 10.11.2024).
13.
Ашурова Насиба Батировна, Атамурадов Шерзод Акрамович
Ўзбекистонда венчур молиялаштиришнинг янги моделларини ривожлантириш //
24
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 9-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Экономика и финансы (Узбекистан). 2020. №1 (133). URL:
https://cyberleninka.ru/article/n/zbekistonda-venchur-moliyalashtirishning-yangi-
modellarini-
rivozhlantirish (дата обращения: 10.11.2024).
14. Atamuradov
Ш
. (2023). Financing of innovative projects through venture
funds and the types of risk involved in it.
Economics and Innovative
Technologies
,
11
(1), 24–35.
15.
Атамурадов
Шерзод
Акрамович
Жаҳон
мамлакатларида
инновацион
фаолиятни
венчур
молиялаштириш
тизимининг
ривожланиши
// Journal of
Advances
in
Engineering
Technology.
2022.
№4.
URL:
https://cyberleninka.ru/article/n/zha-on-mamlakatlarida-innovatsion-faoliyatni-
venchur-moliyalashtirish-tizimining-
rivozhlanishi (дата обращения: 08.11.2024).
16.
Атамурадов Шерзод Акрамович Инновацион фаолиятни венчурли
молиялаштиришнинг халқаро моделларини жорий этиш самарадорлиги //
Экономика
и
финансы
(Узбекистан).
2019.
№1.
URL:
https://cyberleninka.ru/article/n/innovatsion-faoliyatni-venchurli-
moliyalashtirishning-hal-aro-modellarini-zhoriy-etish-
samaradorligi
(дата
обращения: 08.11.2024).
17.
Атамурадов Ш. А. (2022). Саноатда инновацион фаолиятни
ривожлантиришда венчур инвестицияларини жалб қилиш масалалари.
Архив
научных
исследований,
2(1).
Извлечено
от
https://journal.tsue.uz/index.php/archive/article/view/1868.
18.
Атамурадов Ш. Хорижий мамлакатларда венчурли инновацион
лойиҳалаштириш моделлари //" Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар"
илмий электрон журнали.
– 2019. –
№. 2.
19.
Атамурадов Шерзод Акрамович Инновацион тадбиркорликда венчур
инвестицияларини жалб қилиш муаммолари // Экономика и финансы
(Узбекистан). 2021. №1 (137). URL: https://cyberleninka.ru/article/n/innovatsion
-
tadbirkorlikda-venchur-investitsiyalarini-zhalb-ilish-
muammolari (дата обращения:
08.11.2024).
20.
Атамурадов Ш. А. (2019). Турли минтақаларда венчур инвестицияси
муҳити таҳлили хамда венчур бизнесини ўзбекистон иқтисодиётига жорий этиш
муаммолари.
Экономика и инновационные технологии, (6), 69
–
79. извлечено от
https://inlibrary.uz/index.php/economics_and_innovative/article/view/11170.
