500
BUXGALTERIYA HISOBI VA AUDIT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
ISHCHI-XODIMLARGA MEHNAT FAOLIYATI DAVOMIDA
YETKAZILGAN ZARAR VA JAROHATLANISHLAR UCHUN
TO‘LANADIGAN KOMPENSATSIYA TO‘LOVLARINI HISOBLASHNING
IQTISODIY AHAMIYATI
Eshmuhamedov Latif Mahmayusufovich
Qarshi muhandislik – iqtisodiyot instituti assistenti
Annotatsiya:
Ushbu maqolada iqtisodiyot tarmoqlarida ishchi-xodimlarga
mehnat faoliyati davomida yetkazilgan zarar va jarohatlanishlar uchun to‘lanadigan
kompensatsiya to‘lovlarini hisoblashning iqtisodiy ahamiyati va yetkazilgan zararni
hisoblash usullari bayon etilgan.
Kalit so‘zlar: xavfli ishlab chiqarish obyeketlari, bevosita zarar, bilvosita zarar,
atrof-muhit, ekologiya, avariya, xavf, xavfsizlik, sanoat xavfsizligi, favqulodda vaziyat,
moddiy boyliklar.
ЭКОНОМИЧЕСКОЕ ЗНАЧЕНИЕ РАСЧЕТА КОМПЕНСАЦИОННЫХ
ВЫПЛАТ ЗА УЩЕРБ И ТРАВМЫ, НАНЕСЕННЫЕ РАБОЧИМ В ХОДЕ
ТРУДОВОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ
Эшмуҳамедов Латиф Маҳмаюсуфович
Ассистент Каршинского инженерно-экономического института
latifbek95@gmail.com
Аннотация:
В данной статье рассмотрены экономическое значение
расчета компенсационных выплат за ущерб и травмы, нанесенные рабочим в
ходе трудовой деятельности, а также методы оценки причиненного ущерба.
Ключевые слова
:
Опасные производственные объекты, прямой ущерб,
косвенный ущерб, окружающая среда, экология, авария, риск, безопасность,
промышленная безопасность, чрезвычайная ситуация, материальные ресурсы.
THE ECONOMIC SIGNIFICANCE OF CALCULATING COMPENSATION
PAYMENTS FOR DAMAGE AND INJURIES SUSTAINED BY EMPLOYEES
DURING THEIR WORK ACTIVITIES
Eshmukhamedov Latif Makhmayusufovich
501
BUXGALTERIYA HISOBI VA AUDIT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Assistant of the Karshi Institute of Engineering and Economics
Abstract:
This article discusses the economic significance of calculating
compensation payments for damage and injuries sustained by employees during their
work activities, as well as methods for assessing the incurred damage.
Keywords: Hazardous production facilities, direct damage, indirect damage,
environment, ecology, accident, danger, safety, industrial safety, emergency, material
wealth.
KIRISH
Mehnatni muhofaza qilishda ishchilarga to‘lanadigan pul miqdorlari mamlakat
qonunlariga va mehnat shartnomalariga bog‘liq bo‘ladi. Odatda, mehnatni muhofaza
qilish qoidalariga rioya qilish uchun quyidagi to‘lov turlari mavjud:
Zararlangan mehnat sharoitlari uchun qo‘shimcha haq: Agar ishchi zararli yoki
xavfli sharoitlarda ishlasa, u holda unga bazaviy maoshdan tashqari qo‘shimcha haq
to‘lanishi kerak. Bu qo‘shimcha haq miqdori, odatda, mehnat sharoitlarining qanchalik
xavfli yoki zararli ekanligiga qarab belgilanadi [1].
Sug‘urta to‘lovlari: Ishchilarga sog‘liqni saqlash va hayot sug‘urtasi taqdim
etilishi mumkin. Bu sug‘urta ishchining xavfli sharoitlarda ishlashini qoplaydi va
baxtsiz hodisa yoki kasallik yuzaga kelganda, ishchiga yoki uning oilasiga to‘lov
amalga oshiriladi [2].
Ishlayotgan paytda zarar ko‘rganlar uchun kompensatsiya: Agar ishchi mehnat
faoliyati davomida jarohat olsa yoki zarar ko‘rsa, unga kompensatsiya to‘lanishi kerak.
Bu kompensatsiya miqdori jarohatning og‘irligi va ishchining davolanish muddatiga
bog‘liq bo‘ladi.
Ishni vaqtinchalik to‘xtatish uchun to‘lovlar: Agar ishchilar zararli sharoitlarda
ishlash oqibatida vaqtinchalik mehnatga qodir bo‘lmasa, u holda ularga vaqtinchalik
mehnatga layoqatni yo‘qotish nafaqasi to‘lanishi mumkin [2].
ADABIYOTLAR TAHLILI
To‘lov miqdorlari va shartlari O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksi,
“Mehnatni muhofaza qilish to‘g‘risidagi” qonunlar va boshqa normativ-huquqiy
hujjatlar bilan belgilanadi. Shu bilan birga, turli tashkilotlarda va sohalarda to‘lov
miqdorlari farq qilishi mumkin [3].
METODOLOGIYA
Tadqiqot jarayonida ilmiy va o‘quv adabiyotlarini tahlil qilish, qiyosiy tahlil
qilish, umumlashtirish, dasturlash va raqamlashtirish modellari kabi usullardan
foydalanildi.
502
BUXGALTERIYA HISOBI VA AUDIT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
MUHOKAMA VA NATIJALAR
O‘zbekistonda mehnatni muhofaza qilish bilan bog‘liq to‘lovlar va hisob-
kitoblar quyidagi tartibda amalga oshiriladi:
Zararlangan mehnat sharoitlari uchun qo‘shimcha haq:
Agar ishchi zararli yoki xavfli sharoitlarda ishlasa, unga qo‘shimcha haq
to‘lanadi. Bu haq miqdori mehnat sharoitlarining qanchalik xavfli ekaniga qarab
belgilanadi.
O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksiga ko‘ra, zararli sharoitlar uchun
to‘lanadigan qo‘shimcha haq mehnat shartnomasida yoki jamoa shartnomasida
ko‘rsatiladi. Qo‘shimcha haq bazaviy ish haqi foizida belgilanishi mumkin [4].
Sug‘urta to‘lovlari:
Ishchilar baxtsiz hodisalar va kasbiy kasalliklardan sug‘urta qilinishi kerak. Bu
sug‘urta to‘lovlari mehnatga layoqatni yo‘qotish yoki baxtsiz hodisa yuz bergan
holatlarda amalga oshiriladi.
Sug‘urta to‘lovlari ishchining mehnat faoliyatida zarar ko‘rishi yoki hayotdan
ko‘z yumishi kabi hollarda amalga oshiriladi. To‘lov miqdori ishchining sug‘urta
shartnomasiga va davlat tomonidan belgilangan me‘yorlarga bog‘liq bo‘ladi.
Mehnat qobiliyatini yo‘qotganlik uchun kompensatsiya:
Agar ishchi mehnat faoliyati davomida jarohat olsa yoki kasbiy kasallik tufayli
vaqtincha mehnatga layoqatni yo‘qotsa, unga kompensatsiya to‘lanadi.
Mehnatga layoqatni yo‘qotish nafaqasi ishchining bazaviy ish haqiga asoslanib
hisoblanadi va vaqtinchalik mehnatga layoqatni yo‘qotish davrida to‘lanadi. Nafaqa
miqdori mehnat shartnomasida belgilangan mehnat qobiliyatini yo‘qotish foizi va
davrga bog‘liq bo‘ladi.
Davlat ijtimoiy sug‘urtasi:
Ish beruvchilar davlat ijtimoiy sug‘urta jamg‘armasiga hissa qo‘shadilar, bu esa
ishchilar uchun nafaqa, kasallik yoki jarohatlar uchun to‘lovlar taqdim etadi.
Sug‘urta hissasi ish beruvchining to‘lovlari hisobidan amalga oshiriladi va
belgilangan tartibda davlat jamg‘armasiga o‘tkaziladi. Hisob-kitoblar davlat
tomonidan belgilangan me’yorlarga asoslanadi.
Mehnat shartnomasiga asoslangan to‘lovlar:
Ish beruvchi va ishchi o‘rtasida tuzilgan mehnat shartnomasiga ko‘ra, mehnatni
muhofaza qilish bo‘yicha qo‘shimcha to‘lovlar belgilanishi mumkin.
Bunda to‘lov miqdori va shartlari shartnomada ko‘rsatiladi va ish beruvchi bu
shartlarga amal qilishi shart [5].
Asosiy qism
Mehnatni muhofaza qilish bilan bog‘liq to‘lovlar O‘zbekiston Respublikasi
Mehnat kodeksi, “Mehnatni muhofaza qilish to‘g‘risidagi” qonun va boshqa me’yoriy
503
BUXGALTERIYA HISOBI VA AUDIT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
hujjatlar asosida amalga oshiriladi. To‘lovlar miqdori va shartlari ishchi va ish beruvchi
o‘rtasidagi kelishuvlar va davlat tomonidan belgilangan normativlar asosida
belgilanadi [6,7].
Misol tariqasida zararli mehnat sharoitlarida ishlayotgan ishchiga to‘lanadigan
qo‘shimcha haqni hisoblab chiqamiz.
Shartlar:
Bazaviy oylik ish haqi: 4,000,000 so‘m
Zararli sharoitlar uchun qo‘shimcha haq: 20%
Ishchi bir oyda to‘liq ish kunini (22 ish kuni) ishladi.
Hisob-kitob:
1.
Zararli sharoitlar uchun qo‘shimcha haqni hisoblash:
Qo‘shimcha haq foizi = 20%
Bazaviy ish haqi = 4,000,000 so‘m
Qo‘shimcha haq = Bazaviy ish haqi * Qo‘shimcha haq foizi
Qo‘shimcha haq =4,000,000×0.20=800,000 so‘m
2.
Umumiy oylik ish haqi:
Umumiy oylik ish haqi = Bazaviy ish haqi + Qo‘shimcha haq
Umumiy ish haqi=4,000,000+800,000=4,800,000 so‘m
Bu hisob-kitobga ko‘ra, zararli mehnat sharoitlarida ishlayotgan ishchi bazaviy
ish haqidan tashqari, 800,000 so‘m qo‘shimcha haq oladi va umumiy oylik ish haqi
4,800,000 so‘mni tashkil etadi.
Agar xodim mehnat faoliyati davomida jarohat olsa, unga kompensatsiya
to‘lanadi[8.9]. Bu jarayon O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksi va boshqa
me’yoriy hujjatlar bilan tartibga solinadi. Keling, jarohat olgan xodimga to‘lanadigan
kompensatsiya misolini hisoblab chiqaylik.
Shartlar:
-
Bazaviy oylik ish haqi: 4,000,000 so‘m
-
Jarohat tufayli vaqtinchalik mehnatga layoqatsizlik davomiyligi: 30 kun
-
Mehnatga layoqatsizlik nafaqasi: 100% (agar jarohat ish joyida olinsa)
-
Davlat ijtimoiy sug‘urta fondidan to‘lanadigan foiz: 80%
-
Ish beruvchining hissasi: 20%
Hisob-kitob:
1.
Kunlik ish haqini aniqlash:
Bazaviy oylik ish haqi = 4,000,000 so‘m
Oylik ish kunlari soni = 22 ish kuni (standart)
Kunlik ish haqi = Bazaviy oylik ish haqi / Oylik ish kunlari soni
Kunlik ish haqi=4,000,000/22≈181,818 so‘m
2.
Vaqtinchalik mehnatga layoqatsizlik nafaqasini hisoblash:
Nafaqa davomiyligi = 30 kun
504
BUXGALTERIYA HISOBI VA AUDIT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
-
Kunlik ish haqi = 181,818 so‘m
-
Mehnatga layoqatsizlik nafaqasi = 100%
-
Vaqtinchalik nafaqa = Kunlik ish haqi \ Nafaqa davomiyligi
-
Vaqtinchalik nafaqa=181,818×30=5,454,540 so‘m
-
Davlat ijtimoiy sug‘urta fondi va ish beruvchi hissasi:
-
Davlat ijtimoiy sug‘urta fondi to‘lovi = Nafaqaning 80% qismini qoplaydi.
-
Sug‘urta fondi to‘lovi=5,454,540×0.80=4,363,632 so‘m
-
Ish beruvchining hissasi = Nafaqaning 20% qismini qoplaydi.
-
Ish beruvchi hissasi=5,454,540×0.20=1,090,908 so‘m
-
Umumiy nafaqa: Xodim vaqtinchalik mehnatga layoqatsizlik davrida
5,454,540 so‘m oladi.
-
Davlat ijtimoiy sug‘urta fondi: 4,363,632 so‘m to‘laydi.
-
Ish beruvchi: 1,090,908 so‘m to‘laydi.
Bu holda xodim jarohat tufayli 30 kun davomida ishga chiqa olmasa ham, unga
5,454,540 so‘m miqdorida to‘lov amalga oshiriladi.
XULOSA
Ishchilarga mehnat faoliyati davomida yetkazilgan zarar va jarohatlar uchun
kompensatsiya to‘lovlarini hisoblashning iqtisodiy ahamiyati muhimdir. Ushbu
to‘lovlarni to‘g‘ri hisoblash, ishchilarni ish joyidagi baxtsiz hodisalar yoki sog‘liq
muammolari tufayli adolatli va yetarli tarzda ta‘minlashni kafolatlaydi. Bu
quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
1. Zararli sharoitlar uchun qo‘shimcha haq: Zararli muhitda ishlaydigan
ishchilarga xavf darajasiga qarab qo‘shimcha haq to‘lanadi. Bu qo‘shimcha haq
ishchining bazaviy maoshining ma’lum foizida hisoblanadi.
2. Vaqtinchalik mehnatga layoqatsizlik kompensatsiyasi: Agar ishchi jarohat
tufayli vaqtincha ishlay olmasa, uning kunlik ish haqi va nogironlik davomiyligi
asosida kompensatsiya to‘lanadi. Bu to‘lov davlat sug‘urtasi va ish beruvchidan ham
amalga oshiriladi.
3. Doimiy nogironlik kompensatsiyasi: Agar ishchi mehnat faoliyati davomida
jiddiy jarohat olib, doimiy nogiron bo‘lib qolsa, unga bir martalik kompensatsiya va
doimiy nogironlik pensiyasi to‘lanadi. Pensiya miqdori nogironlik darajasiga qarab
belgilanadi.
4. Iqtisodiy ahamiyati: Ushbu kompensatsiya to‘lovlarini to‘g‘ri hisoblash
iqtisodiy adolatni ta’minlash va ishchilarga hamda ish beruvchilarga moliyaviy ta’sirni
kamaytirishda muhim rol o‘ynaydi. Bu ish joyida xavfsizlik standartlari va mehnat
qonunlariga rioya qilishni ta’minlashga yordam beradi.
505
BUXGALTERIYA HISOBI VA AUDIT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Ushbu hisoblash va kompensatsiya tuzilmalari mehnat qonunlari va normativ
hujjatlar bilan tartibga solinadi, shuning uchun ishchilarga ish joyidagi jarohatlar va
zararlar uchun tegishli yordam va to‘lovlar taqdim etiladi.
FOYDALANILGAN ADADIYOTLAR RO‘YXATI
1. O‘zbekiston Respublikasining “Xavfli ishlab chiqarish obyektlarining sanoat
xavfsizligi to‘g‘risida”gi qonuni.
2. Maxmatqulov N.I. Sanoat xavfsizligi. darslik – : «Voris-nashriyot», 2023. 347
s.
3. Xolbaev B.M., Raximov O.D., Maxmatkulov N.I. Hayot faoliyati xavfsizligi”
darslik (2 qismi ). – : «Voris-nashriyot», 2020. 304 s.
4. Muradov Sirojiddin Husan o‘g‘li, Xakimov Xurshid Hamidulla o‘g‘li, &
Siddiqova Madinabonu Asatilla qizi. (2021). NEW INNOVATIVE NGINEERING
SOLUTIONS TO THE PROBLEMS OF SIGNALIZATION AND SECURITY
SYSTEMS. European Journal of Life Safety and Stability (2660-9630), 2, 28-30.
Retrieved from http://www.ejlss.indexedresearch.org/index.php/ejlss/article/view/13
5. Rayimkulov A., Murodov S. Some Issues of Safety in the Use of Tower
Cranes Used in Construction Projects //JournalNX. –
С. 301
-308.
6.
СИРОЖИДДИН М. НЕКОТОРЫЕ АСПЕКТЫ БЕЗОПАСНОСТИ
ПРИМЕНЕНИЯ ГРУЗОПОДЪЕМНЫХ КРАНОВ В СТРОИТЕЛЬНО
-
МОНТАЖНЫХ РАБОТАХ //International journal of advanced research in education,
technology and management. – 2024. –
Т. 3.
–
№. 2.
–
С. 167
-177.
7.
Muradov S. CONSTRUCTION-INSTALLATION ISHLARIDA
KUTARAMA KRANLARDAN USE FUNDAMENTAL SECURITY OF SUPPLY
//Modern Science and Research. – 2024. –
Т. 3.
–
№. 2.
–
С. 786
-792.
8. Muradov, S. (2024). ASSESSMENT OF THE CHEMICAL SITUATION IN
AN ACCIDENT IN FACILITIES USING KTZM. MODERN SCIENCE AND
RESEARCH, 3(2), 1142–1152.
https://doi.org/10.5281/zenodo.10701651
9.
Muradov S., Usmonov H. MEHNATNI MUHOFAZA QILISHNING
RIVOJLANISH TARIXIY BOSQICHLARINI O ‘RGANISH //Interpretation and
researches. – 2024.
10. Xidirova Dildora, Muradov Sirojiddin. O‘zbekiston respublikasi hududida
seysmoaktiv hududlar va zilzilaning xavfliligi//Innovative Development in
Educational Activities. 2024. 167-172.
11.
Muradov S. ЭCONOMIC ANALYSIS OF PROFITS IN THE FIELD OF
LABOR PROTECTION //Modern Science and Research. – 2024. –
Т
. 3. –
№. 1.
–
С
.
1239-1245.
