506
BUXGALTERIYA HISOBI VA AUDIT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
IQLIM OʻZGARISHI NATIJASIDAGI TABIIY OFATLAR ZARARINI
IQTISODIY BAHOLASH
Eshmuhamedov Latif Mahmayusufovich
Qarshi muhandislik – iqtisodiyot instituti assistenti
latifbek95@gmail.com
Annotatsiya:
Ushbu maqolada eng muhim tabiiy ofatlar turlari va miqyosi
asosida statistik ma
’
lumotlar bazasini shakllantirish muammolari oʻrgan
ildi. Global
iqlim oʻzgarishi oqibatlarini iqtisodiy oʻlchash metodlari koʻrib chiqiladi. Shuningdek
iqlim oʻzgarishi ta’sirida zarar koʻrgan hududlardagi iqtisodiy sektoriga moliyaviy
ta’sirini oʻrganishga alohida e
’
tibor qaratildi.
Kalit soʻzlar
:
tabiiy ofatlar, iqlim oʻzgarishi, iqtisodiy zarar, moliya sektori,
iqtisodiy va moliyaviy oqibatlari, emertik model, ekonometrik model, kirib-chiqish
modeli, favqulodda vaziyatlar.
ЭКОНОМИЧЕСКАЯ ОЦЕНКА УЩЕРБА ОТ СТИХИЙНЫХ БЕДСТВИЙ
В РЕЗУЛЬТАТЕ ИЗМЕНЕНИЯ КЛИМАТА
Эшмуҳамедов Латиф Маҳмаюсуфович
Ассистент Каршинского инженерно-экономического института
latifbek95@gmail.com
Aннотация:
в данной стате изучались проблемы формирования
статистической базы данних, основанной на типах и масштабах наиболее
значимых стихийных бедствий. Рассматриваются методи экономического
измерения последствий глобалного изменения климата. Особое внимание было
также уделено изучению финансовых последствий изменения климата для
сектора экономики в пострадавших районах
.
Ключевые слова:
стихийное бедствие, изменение климата,
экономический ушерб, экономическое сектор, экономика и финансовые
последствия, эмерческие модел, эконометрическая модел, модел “вход- выход”,
чрезвычайные ситуации.
ECONOMIC ASSESSMENT OF THE DAMAGE OF NATURAL DISASTERS
DUE TO CLIMATE CHANGE
507
BUXGALTERIYA HISOBI VA AUDIT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Eshmukhamedov Latif Makhmayusufovich
Assistant of the Karshi Institute of Engineering and Economics
latifbek95@gmail.com
Abstract:
in the given state, the problem of the formation of a statistical
database, based on type and scale, is the most significant and random.
Rassmatrivayutsya metody ekonomicheskogo izmereniya posledstviy globalnogo
izmeneniya klimat. Special attention was also paid to the study of financial
consequences of climate change for the economic sector and the post-trade region.
Keywords:
natural disaster, climate change, economic damage, sector finance,
economics and financial consequences, emergical model. econometric model, input-
output model, emergency situations.
KIRISH
Insoniyat sivilizatsiya paydo boʻlibdiki, xavfli tabiat hodisalariga duch keladi
(zilzila, suv toshqinlari, qurgʻoqchilik, va boshqalar). Biroq, ularning soni soʻnggi oʻn
yuz yilliklarda oʻsib bormoqda, bu asosan global iqlim oʻzgarishi bilan bogʻliq.
Soʻnggi 20 yil ichida tabiiy ofatlar soni ikki baravar koʻpaydi va uning koʻlami ham
kengaymoqda. Bu esa, iqtisodiy sektorlarga iqtisodiy-moliyaviy va ijtimoiy zararlari
oshishiga olib kelmoqda. Masalan 2022-
yilda Turkiyada sodir boʻlgan zilzila oqibatida
50 mingdan ziyod insonlar xalok boʻlgan boʻlsa, mamalakat iqtisodiyotiga milliardlab
zarar yetkazdi. Shuningdek 2022-
2023 yillarda Pokiston, Afgʻoniston, Xitoy va
Qirgʻizston mamlakatlarida sodir boʻlgan sel va suv toshqinlari yuzlab odamlar qurbon
boʻlishiga koʻplab iqtisodiy va ijtimoiy obyektlar zarar koʻrishiga olib keldi.
Shu nuqtai nazardan olib qaraganda ushbu mavzu oʻta dоlzarb
boʻlib uni tadbiq
etishni ta
’
qazo etadi.
Tabiiy ofatlar oqibatlarini bartaraf etish bilan bogʻliq xarajatlar asosan zarar
koʻrgan
hududdagi mulk egalari tomonidan qoplanadi. Garchi mulkka yetkazilgan
zarar, agar sugʻurta shartnomasi mavjud boʻlsa, sugʻurta kompaniyalari tomonidan
su
gʻurta shartnomasi shartlariga muvofiq qoplansada, zarar katta qismi tabiiy ofatlarga
yordam berish fondlari orqali davlat va mahalliy hokimiyat organlari tomonidan
qoplanadi.
Qisqa muddatda tabiiy ofatlar energiya va oziq-ovqat narxlari oshishiga olib
keladi, bu esa korxonalar va aholi xarajatlarini sezilarli darajada oshiradi.
Infratuzilmalar izdan chiqishi tufayli koʻpgina zararlar sugʻurta badali bilan
qoplanmaydi, uzoq muddatda yirik tabiiy ofatlar zarar koʻrgan hududlarda iqtisodiy
oʻsishni sekinlasht
iradi. Buning sabablaridan biri shundaki, falokatdan omon qolganlar
30-60% orasida travmatik stress buzilishidan aziyat chekadi.
508
BUXGALTERIYA HISOBI VA AUDIT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
ADABIYOTLAR TAHLILI
Favqulodda vaziyatlarning oldini olish va oqibatlarini bartaraf etish sohasida
Respublikamiz rahbariyati,
hukumatimiz tomonidan koʻ
plab normativ-huquqiy
h
ujjatlar ishlab chiqilgan va hayotga tadbiq etilmoqda. Jumladan, Oʻ
zbekiston
Respublikasining “Aholi va hududlarni tabiiy va texnogen tusdagi favqulodda
vaziyatlardan muhofaza qilish chora tadbirlari” toʻgʻ
risida”gi qonuni, “Fuqaro
muhofazasi toʻgʻ
risida”gi,
Oʻzbekiston Respub
likasi Vazirlar Mahkamasining 2011 yil
24 avgustidagi «Oʻzbekiston Respub
likasi Favqulodda vaziyatlarda ularning oldini
olish va harakat qilish davlat tizimini yanada takomillashtirish
toʻgʻrisida» 242
-sonli
qarori va boshqa bir qancha qonun va qonunosti hamda texnik hujjatlarni misol qilish
mumkin. Bundan tashqari, koʻplab olim va tadqiqotchi
lar
koʻplab ilmiy ishlar va ilmiy
adabiyotlar yaratishgan. Jumladan, Xolbaev B.M., Raximov O.D., Maxmatqulov N.I.
“Hayot faoliyati xavfsizligi” darslik ikki qismdan iborat boʻ
lib, ikkinchi qismi asosan
aholi va hududlarni tabiiy va texnogen tusdagi favqulodda vaziyatlarning oldini olish
va
sodir boʻlganda iqtisodiy va ijtimoiy zararni minimalla
shtirish, favqulodda
vaziyatlarda aholi va iqtisodiyot tarmoqlarining barqarorligini ta
’
minlash va boshqa
tashkiliy masalarni y
echish usul va vositalari koʻrsatilgan
[3].
S.V.Dorojkoning “
Система вживания населения и зашита территорий в
чрезвчайних ситуациях
”
oʻquv qoʻllanma
sida inson yashash muh
itida ogʻir
sharoitlarga tushib qolganda qanday qilib, oʻzi uchun birlamchi yashash sharoitini
yaratish, mahalliy predmetlardan va koinot (fazo) borliqlaridan foydalanish va boshqa
usullar aks etgan.
Tadqiqotga qo‘yilgan asosiy maqsad
quyidagilardan iborat: Iqtisodiyot
tarmoqlarida sodir boʻlgan favqulodda vaziyatlar oqibatida keltirilgan bevosita,
bilvosita, umumiy va toʻliq zararni aniqlash.
Tadqiqotga qo‘yilgan maqsadidan kelib chiqib, quyidagi vazifalarni bajarilishi
lozim: Respublikamizda sodir boʻladigan tabiiy va texnogen tusdagi favqulodda
vaziyatlarni tahlil qilish asosida bevosita, bilvosita, umumiy va toʻliq zararni aniqlash
usullarini ishlab chiqish.
METODOLOGIYA
Tadqiqot jarayonida ilmiy va oʻquv
adabiyotlarini tahlil qilish, qiyosiy tahlil
qilish, umumlashtirish, dasturlash va raqamlashtirish modellari kabi usullardan
foydalanildi.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Tabiiy ofatlar oqibatlari keltiriladigan zararlarni tahlili yana bir muhim belgisi
salbiy omillar ta
’
siri obyekt egasiga, hayoti va sogʻligʻiga va moddiy va ma
’
naviy
509
BUXGALTERIYA HISOBI VA AUDIT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
zararni qoplash toʻgʻrisidagi da
’
voni kiritishi hamda oqibatlarini kamaytirishga
qaratilgan avariya-qutqaruv ishlari xarajatini hisoblash imkonini beradi. Bunda, zararni
yuqori baholash xavfli hodisalardan y
etkazilgan zarar, xavfli hodisa boʻlishdan oldin
mavjud boʻlgan vaziyatni tiklashga ketgan harajatga teng yoki past boʻlishi aniqlandi.
Asosiy qism
Vayronkor tabiiy ofatlar oqibatlari tufayli ulardan ijtimoiy-iqtisodiy zararni
baholash muhim amaliy va nazariy vazifadir.
Tabiiy ofatlar turli sabablarga koʻra kelib chiqadi: g
i
drometrologik oʻzgarishi
(qurgʻoqchilik, toshqinlar, issiqlik toʻlqinlari, boʻronlar); geologik jarayonlar
(zilzilalar, qor koʻchkilari, vulqon otilishlari; epidemo
logik jarayonlar yomonlashishi
(odamlar, hayvonlar
va oʻsimliklar orasida tez tarqaluvchi kasalliklar)
); texnogen
avariya hodisalar yoki bu omillar bir nechtasi kombinatsiyasi sodir boʻlishi mumkin.
Yovvoyi tabiat jamgʻarmasi iqlim va energetika dasturi ko
ordinatori
A.Kokorin shunday deydi: “Iqlim oʻzgarishi boʻyicha hukumatlararo Panelning
soʻnggi hisobotlarida zaif mamlakatlar yanada himoyasiz boʻladi, ular hozir koʻproq
zarar koʻrmoqda va kelajakda ham buni davom etadi”.
Tabiiy
ofatlardan kelib chiqadigan yoʻqotishlar ma’lum bir mulk
sugʻurtalanganligiga bogʻliq boʻlmasada, tabiiy ofatlardan sugʻurtalanganligi reytingi
sugʻurta kompaniyalari rivojlanganligiga bogʻliq. Shuning uchun reytinglarning
birinchi qatorlarini AQSH va Yaponiya egallaydi. Janubi-Sharqiy Osiyo, Afrika yoki
lotin Amerikasi mamlakatlari reytingning pastki qismida, chunki ular ancha kam
rivojlangan sugʻurta tizimiga ega.
Banklar, shuningdek, boshqa moliya institutlari iqlim oʻzgarishi natijasida
yuzaga keladigan uch turdagi xatarlarga duch kelishadi – kredit, bozor va operatsion
bashoratlash. Banklarning kredit xavfi koʻp jihatdan qarz oluvchining zarari jismoniy
xavfdan sugʻurtalangan yoki qilinmaganligiga bogʻliq.
Moliya institutlari iqlimiy xavflardan zararini baholashda, birinchi navbatda,
ularning ushbu xavflarga ta’sir qilish darajasi aniqlanadi, bu iqtisodiyot ma’lum bir
sektoridan chiqadigan issiqxona gazlari miqdori va energiya ta
’
minotidagi roliga
bogʻliq. Misol uchun
, Yevropa Ittifoqi mutaxssislari iqli
m oʻzgarishidan eng koʻp zarar
koʻrgan beshta sektor aniqlagan: qazilma yoqilgʻi, kommunal xizmatlar, energiya talab
qiladigan sanoat, transport va koʻchmas mulk (shu jumladan uy
-joy) [2,11].
1. Iqlim oʻzgarishi natijasida tabiiy ofatlar sugʻurta hodisalar
i obyekti, ya
’
ni
sugʻurta qildiruvchining mulkka egalik qilish va tasarruf etish bilan bogʻliq
manfaatlariga ta
’
sir qiladi, bu esa sugʻurta qildiruvchining aktivlarini yoʻqotishiga olib
keladi
2. Favqulodda vaziyatlar soni koʻpayishi va ularning intensivligi sugʻurta
toʻlovlari koʻpayishi, natijada xalqaro bozorda qayta sugʻurtalash hajmi oshishiga olib
510
BUXGALTERIYA HISOBI VA AUDIT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
kelishi mumkin, bu muqarrar ravishda sugʻurta mahsuloti tannarxi oshishiga va talab
pasayishiga olib keladi.
Sugʻurta majburiyatlari iqlim oʻzgarishi
xavfiga ta
’
sirini aniqlash uchun
Yevropaning aksariyat yirik sugʻurtalovchilari sugʻurta obyektlari geografik
joylashuvini baholashning asosiy mezoni deb hisoblashadi.
Favqulodda vaziyatlar yuzaga kelganda moliyaviy ahvoli yomonlashgan
tashkilotlar kredit
qarz oluvchilarini qoʻllab
-quvvatlash uchun “Aholi va hududlarni
tabiiy va texnogen favqulodda vaziyatlardan himoya qilish toʻgʻrisida”
gi va
“Sugʻurta
toʻgʻrisida”gi Qonun hamda ixtiyoriy sugʻ
urta badallari asosida iqtisodiy
yoʻqotishlarini qoplashi mumki
n, shuni ta
’
kidlash kerakki, jahon hamjamiyatining
iqlim xavfining oqibatlarini bartaraf etish boʻyicha say
-harakatlari “yashil energiya”
(past uglerodli) iqtisodiyotga oʻtishga olib kelmoqda. Shu munosabat bilan, xalqaro
moliya sektoridagi iqlimiy xavflar
ni iqlim oʻzgarishi va kam uglerodli iqtisodiyotga
oʻtish bilan bogʻliq oʻtish xatarlaridan kelib chiqadigan jismoniy xavflarga ajratadi.
Jismoniy xavflar, oʻz navbatida, toʻsatdan yuzaga keladigan favqulodda (shiddatli
xavf) va uzoq muddatli iqlim oʻzgarishi bilan bogʻliq tizimli (surunkali xavf) ga
boʻlinadi. Makroiqtisodiy darajadagi jismoniy xavflardan sugʻurta qilinmagan
yoʻqotishlar mavjudligiga va natijada ishlab chiqarish samaradorligiga salbiy ta
’
sir
qiladi, mahsulot yetkazib berish zanjirlari uzil
ishiga va kredit va sugʻurta bozorlarida
talab pasayishiga olib keladi [1].
Siyosiy va huquqiy oʻtish xatarlari moliyaviy tashkilotlar aktivlariga ta
’
sir
qilishi va umuman kapital bozorlariga salbiy ta
’
sir koʻrsatishi mumkin. Oʻtish xatarlari
kam uglerodl
i iqtisodiyotga oʻtish natijasida daromadlari sezilarli darajada kamayishi
mumkin boʻlgan korxonalarga kredit berishda banklarning kredit xavfiga ta
’
sir qiladi.
Bundan tashqari, banklar bozor xavfiga duch keladi, chunki iqlimiy xatarlar savdo
portfeli moli
yaviy vositalariga (qimmatli qogʻozlar), shuningdek valyuta kurslari va
birjada sotiladigan tovar aktivlari kodirovkalariga ta
’
sir qilishi mumkin.
“Yashil” iqtisodiyotga oʻtish uzoq muddatli va koʻp bosqichli jarayon boʻlsa
-da,
xorijiy davlatlar davlat regulyatorlari allaqachon moliyaviy institutlar investitsiya
siyosatini tavsiyalar shaklida “koʻkalamzorlashtirish” ga silliq oʻtishni ta
’
minlash
choralarini koʻrmoqdalar va ba
’
zi xollarda oshkor qilishning majburiy talablari 2018
yilda Yevropa sugʻurta va ka
sbiy pensiya idorasi (YEIOPA) butun Yevropani qamrab
olgan bir nechta muhim halokatli hodisalarning bir vaqtning oʻzida sodir boʻlishini
simulyatsiya qilish orqali Yevropa Ittifoqi tarkibidagi tabiiy ofat xavfini majburiy
stress sinovini oʻtkazdi. Stress
-t
est natijalari shuni koʻrsatdiki, Yevropaning 25 yirik
sugʻurta guruhidan 42 tasi tabiiy ofatlar xavfi ostida. Sakkizta sugʻurta hodisasi
boʻyicha taxminiy yoʻqotishlar bir yil ichida 48 milliard yevroni yoki sugʻurta
sektorining taxminiy umumiy yoʻqotishl
ari 70 foizini tashkil etdi.
511
BUXGALTERIYA HISOBI VA AUDIT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Biroq, zararlarning 55% qayta sugʻurtalovchilar tomonidan qoplanganligi
sababli, yoʻqotishlar sugʻurtalovchilarning moliyaviy barqarorligiga sezilarli ta
’
sir
koʻrsatmadi. Shuning uchun qayta sugʻurtalash faoliyati bilan shugʻul
lanadigan qayta
sugʻurtalovchilar va toʻgʻridan
-
toʻgʻri sugʻurtalovchilar asosan tabiiy ofatlar xavfi
ostida boʻladi.
Tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, sof iqtisodiy nuqtai nazardan, tabiiy ofatlar ta’siri
odatda cheklangan va zararlangan hududdagi korxonalar odatda tezda tiklanadi.
Shunga qaramay, tabiiy ofatlar dinamikasini oʻrganish shuni koʻrsatdiki, ular davlatlar,
korxonalar va aholiga jiddiy moliyaviy zarar yetkazishga qodir. Mutaxassislarning
ta
’
kidlashicha, aholi va korxonalar tabiiy ofatlarga moyil
boʻlgan hududlarni
rivojlantirishda davom etar ekan, tiklashning oʻrtacha qiymati barqaror oʻsib
bormoqda.
Ba
’
zi hollarda, aholi ba
’
zi mahsulotlarni, shu jumladan chorva mollarini va ob-
havoning noqulay hodisalari tufayli ishlab chiqarilishi kamayib borayotgan
mahsulotlarni sotib olish uchun katta xarajatlarni oʻz zimmalariga olishlari kerak.
Misol uchun, Meksika koʻrfazidagi neftni qayta ishlash zavodlarini vayron qilgan
Katrina va Rita boʻronlaridan keyin benzin narxi taxminan 30% ga sakrab chiqdi, bu
ham aholi, ham korxonalar uchun transport xarajatlarini keskin oshirdi.
Tabiiy ofatlar makroiqtisodiy oqibatlari, birinchi navbatda, dastlabki
ma
’
lumotlar va modellarning turli parametrlari oʻrtasida statistik barqaror
munosabatlarni oʻrnatish metodologiyasi
bilan bogʻliq muammolar tufayli nisbatan
kam oʻrganilmagan.
Tabiiy ofatlarni baholash uchun eng keng qamrovli va ishonchli ma’lumotlar
bazasi “Favqulodda hodisalar ma
’
lumotlar bazasi” boʻlib, u tabiiy ofatlar holatlari,
turlari va chastotasi toʻgʻrisidag
i ma
’
lumotlarni aks ettiradi [10].
Empirik usullari. Bunda, tabiiy ofatlar intensivligini aniqlash uchun
“Favqulodda hodisalar ma
’
lumotlar bazasi” iqtisodiy zarar toʻgʻrisidagi
ma
’
lumotlardan foydalanadi. Iqtisodiy zarar toʻgʻrisidagi ma
’
lumotlar YAIMga
nisbatan endogen boʻlishi mumkinligiga asoslanib, ba
’
zi tadqiqotchilar tabiiy
ofatlardan yetkazilgan zararni baholash uchun tabiiy ofatdan keyin yetkazilgan yordam
va reabilitatsiya xarajatlarini asos qilib olishadi.
Tabiiy ofatlarning bevosita ta
’
sirini b
aholash eng keng tarqalgan usuli oʻlim
sonini oʻlchashni oʻz ichiga oladi. Tabiiy ofatlar oqibatlaridagi daromadlar,
muassasalar, shuningdek siyosiy va geografik omillar rolini oʻrganish shuni
koʻrsatadiki, daromad darajasi yuqori boʻlgan, rivojlangan demo
kratik davlatlar va
institutlarda tabiiy ofatlar tufayli oʻlim holatlari kamroq qayd etiladi. Shu bilan birga,
oʻlim va daromad oʻrtasidagi bogʻliqlik teskari: tabiiy ofatlar natijasida oʻlimlar soni
jon boshiga toʻgʻri keladigan daromad darajasi kamayishi
va ortishi bilan kamayishi
bilan ortadi [3].
512
BUXGALTERIYA HISOBI VA AUDIT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Turli tabiiy ofatlardan bilvosita yoʻqotishlarni hisoblash iqtisodiy
koʻrsatkichlarga asoslanadi.
Tadqiqotlar aksariyati kam va oʻrta daromadli mamlakatlarda tabiiy ofatlar
iqtisodiy oqibatlariga qaratilgan boʻ
lsa-da, bu muammolar rivojlangan mamlakatlarda
ham oʻrganilgan. Oʻz navbatida, yevropalik mutaxassislar tomonidan suv toshqinlari
bandlik, aktivlar toʻplanishi va mahsuldorlikka ta
’
siri boʻyicha oʻtkazilgan tadqiqot
shuni koʻrsatdiki, bu tabiiy ofatlar akt
ivlar va bandlik sezilarli darajada oshishiga va
unumdorlik biroz pasayishiga olib keladi. Ushbu xulosa toshqindan keyin ishlab
chiqarish obyektlariga yetkazilgan zarar aktivlarga investitsiyalar koʻpayishi va ish
oʻrinlari soni koʻpayishi bilan qoplanadi
degan taxminga asoslanadi.
Umuman olganda, tabiiy ofatlar oqibatlarini empirik baholash natijalari noaniq.
Garchi ularning aksariyati tabiiy ofatlar natijasida, ayniqsa kam daromadli
mamlakatlarda iqtisodiy oʻsishning pasayishini koʻrsatmoqda.
Ekonometrik modeli. Kirish-chiqish modellari tabiiy ofatlardan kelib chiqadigan
iqtisodiy zarar darajasini baholash uchun eng keng qoʻllaniladigan modelga aylandi.
Ushbu modellar qulayligi, asosan, ularning soddaligi va ishlab chiqarish va iste
’
mol
zanjiridagi ta
’
sirlarni aniqlash uchun mintaqaviy iqtisodiyotdagi iqtisodiy
munosabatlarni batafsil aks ettirish qobiliyati bilan bogʻliq. Ushbu modellaridan
foydalangan holda olib borilgan tadqiqotlar koʻplab tabiiy ofatlar oqibatida keltirigan
zarar koʻrsatkichlari oʻrgani
b chiqdi. Ekonometrik model kamchiliklari ularga tabiiy
ofatlar oqibatlari yakuniy natijalariga ta
’
sir qilishi mumkin boʻlgan bir qator iqtisodiy
mexanizmlarni kiritmaslikni oʻz ichiga oladi
[4].
Bularga quyidagilar kiradi: ma
’
lum ishlab chiqarish cheklov
lari boʻlgan
tarmoqlarda ta’minot tomonidagi zarbalar; yakuniy va oraliq tovarlarga talabni
aniqlaydigan narx oʻzgarishi; oraliq resurs talablari va import oʻrnini bosish
xarajatlariga ta
’
sir qiluvchi texnologik oʻzgarishlar; moslashuvchan xatti
-harakatlar va
iqtisodiy barqarorlikning boshqa shakllari va boshqalar.
Ushbu kamchiliklarni bartaraf etish uchun ba
’
zi tadqiqotlar tabiiy ofatdan
bevosita zarar koʻrgan sektor ishlamaydigan kirish
-chiqish modeli kabi standart modeli
oʻzgarishidan foydalanadi.
Ekonometrik modeliga alternativ va umumiy muvozanat modellari
(hisoblanadigan umumiy muvozanat – CGE). Ular modellashtirishda katta
oʻzgaruvchanlikni ta
’
minlaydi, chunki ular chiziqli e
mas, narx oʻzgarishini hisobga
oladi, shuningdek, turli bozorlarda talab va taklifni muvozanat holatiga keltirishga
imkon beradi. CGE modellarida tabiiy ofatlar iqtisodiy faoliyatga ta
’
siri odatda
tovarlar va xizmatlar ta
’
minotidagi uzilishlar YAIMga ta
’
siri asosida baholanadi.
Bundan tashqari, ular oraliq va yakuniy iste
’
mol tovarlariga boʻlgan talabni qondirish
uchun resurslar va importni almashtirish imkoniyatlarini aniqlaydilar. CGE
modellarida uzoq muddatli jarayonlar bilan bogʻliq narxlarning oʻzgaruvchanligini
513
BUXGALTERIYA HISOBI VA AUDIT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
hisobga olish ularga tabiiy ofatlarning uzoq muddatli iqtisodiy oqibatlarini
ekonometrik modeliga
modellariga qaraganda yaxshiroq koʻrsatishga imkon beradi
.
[5]
Boshqa bir holatda, ekinlarni yoʻqotish gidrometeorologik modelini mintaqaviy
CGE modelida birlashtirish natijalari shuni koʻrsatdiki, qurgʻoqchilik va
toshqinlar
qishloq xoʻjaligiga ta
’
siri har bir toshqin uchun YAIMning 1,1% dan 18,8% gacha
boʻlgan iqtisodiy yoʻqotishlarga olib keladi. Oʻz navbatida, bu daromadlar tengsizligi
va uy xoʻjaliklari darajasida qashshoqlik oshishiga olib keladi.
Biroq, bir q
ator tadqiqotchilarning fikriga koʻra, CGE modeli aksariyati uzoq
muddatli muvozanatni tahlil qilish uchun moʻljallangan va bu tabiiy ofatlarning
iqtisodiy oqibatlarini kam baholashga olib keladi.
E
ng koʻp zarar yetkazadigan tabiiy ofatlar oqibatlarini bah
olash uchun boshqa
modellashtirish variantlari ham qoʻllaniladi.
Ushbu modellar statistik jihatdan aniq va
stoxastik taxminlarni berishi mumkin. Bundan tashqari, ular prognozlash potensialini
(imkoniyatlarini) oʻz ichiga oladi.
XULOSA
Yuqorida ta
’
kidlaganlarga asoslanib, quyidagicha xulosa qilishimiz mumkin.
Jahon hamjamiyati soʻng
gi yillarda tobora ortib borayotgan tabiiy ofatlar
xavfiga duch kelmoqda. Ushbu tendensiya global, milliy va mintaqaviy miqyosda xavf
tugʻdirmoqda. Shu bilan birga, nafaqat halok
atli ofatlar soni, balki ular tomonidan
yetkazilgan iqtisodiy zararning oʻsishi kuzatilmoqda, ularning oʻsish sur
’
ati global
YAIMning oʻsish sur
’
atlaridan barqaror oshib bormoqda. Shu munosabat bilan, 2015
yilda BMTning tabiiy ofatlar xavfini kamaytirish b
oʻyicha uchinchi Jahon
konferensiyasida (Sendai, Yaponiya), 2015-2030 yillar uchun harakatlar uchun yangi
asos qabul qilindi, bu mamlakatlar uchun tabiiy ofatlarga yetkazilgan zararni sezilarli
darajada kamaytirishga erishish uchun qoʻllanma boʻlib xizmat
qiladi.
Ushbu harakat doirasi bir nechta asosiy maqsadlarni belgilaydi, jumladan:
- 2030 yilga kelib global YAIM
nisbatan ofatlardan toʻgʻridan
-
toʻgʻri iqtisodiy
yoʻqotishlarni kamaytirish;
- 2030 yilga kelib tabiiy ofatlar natijasida muhim infratuzilma obyektlariga
yetkazilgan zararni va asosiy xizmatlar, shu jumladan tibbiyot muassasalari va ta
’
lim
muassasalari uzilishi koʻrinishidagi zararni sezilarli darajada kamaytirish, ularning
qarshi kurashish qobiliyatini kuchaytirish;
BMT yondashuvidan kelib chiqqan holda, tabiiy ofatlar xavfini kamaytirish
shunchaki falokatni yengish bilan bogʻliq emas. Kompleks yondashuv, jumladan tabiiy
ofatlar xavfini baholash, mavjud resurslardan foydalangan holda moddiy
yoʻqotishlarni maksimal darajada kamaytirish talab e
tiladi.
514
BUXGALTERIYA HISOBI VA AUDIT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Tabiiy ofatlar moliyaviy inqiroz, valyuta qadrsizlanishi yoki inflyatsiya kabi
iqtisodiy zarbalardan tubdan farq qiladi. Tabiiy ofat toʻsatdan sodir boʻladi va
koʻpincha hayotni yoʻqotish, moddiy yoʻqotishlar, fazada zarar notekis taqsimlanishi,
tiklash va rekonstruksiya qilish xarajatlari oshishi bilan birga keladi.
Tabiiy ofatlarning oqibatlarini baholash juda qiyin. Tabiiy ofatlar ta
’
sirini
iqtisodiy tahlil qilish uchun ishlatiladigan mavjud empirik va ekonometrik modellar
kuchli va zaif tomonlarga ega. Natijada bu modellarida tabiiy ofatlar ta
’
siri CGE
modellarida ortiqcha baholanadi va kam baholanadi. Shu bilan birga, modellarni
oʻzgartirish va ularni boshqa muammolarni hal qilish uchun ishlatiladigan modellar
bilan birlashtirish orqali tabiiy ofatlar ta’sirini baholash usullari doimiy ravishda
takomillashtirilmoqda. Biroq, tabiiy ofatlarning uzoq muddatli ta
’
sirini baholash va
barqaror rivojlanishning salbiy tashqi omillarini hisobga olish kabi masalalar kam
oʻrganilgan.
FOYDALANILGAN ADADIYOTLAR RO
ʻ
YXATI
1. O
ʻ
zbekiston Respublikasining “Aholini va hududlarni tabiiy hamda texnogen
xususiyatli favqulodda vaziyatlardan muhofaza qilish toʻgʻrisida” qonuni, 2022 yil 17
avgustdagi OʻRQ
-790-son.
2.
Oʻzbekiston Respub
likasi Vazirlar Mahkamasining 2011 yil 24 avgustidagi
«Oʻzbekiston Respub
likasi Favqulodda vaziyatlarda ularning oldini olish va harakat
qilish davlat tizimini yanada takomillashtirish toʻgʻrisida» 242
-sonli qarori.
3. Xolbaev B.M., Raximov O.D., Maxmatkulov N.I. “Hayot faoliyati
xavfsizligi” darslik (2 qismi ). – : «Voris-nashriyot», 2020. 304 s.
4. Maxmatqulov N.I. Tabiiy tusdagi favqulodda vaziyatlarni bashoratlashning
takomillashgan metodikasi. Monografiya.: «Voris-nashriyot», 2022, 155 – b.
5.
Махматкулов Н.И. Оценка техносферной безопасности на основе
математического моделирования// Монография: «Ворис
-
нашриёт», 2022, 166
–
с.
6.
Махматкулов Н.И. Правильное поведение населения в чрезвычайных
ситуатциях//международний журнал перспективных исследований в области
образования,
технологий и менеджмента. том.2, випуск 9, 2023.175
-182
7. Maxmatqulov N.I., Karimov S. X. “Atrof muxit xolati va uni muxofaza
qilish”. Fan, muxofaza, xavfsizlik ilmiy amaliy jurnal 2019 yil. 2(3) – sonli. 36-41 b.
8.
В. М. Губанов, Л. А. Михайлов, В. П. Соломин
Чрезвычайные ситуации
социального характера и защита от них.
Издательство: Дрофа; 2007г., 288 с
.
9.
Эшмухамедов Л. М. ОХРАНА ТРУДА НА ПРЕДПРИЯТИИ
//МОЛОДЕЖЬ. НАУКА. БУДУЩЕЕ.
– 2022. –
С. 160
-164.
10.
Эшмухамедов Л. М. СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ СИСТЕМЫ
ГОСУДАРСТВЕННОГО УПРАВЛЕНИЯ В ОБЛАСТИ ПРЕДУПРЕЖДЕНИЯ И
515
BUXGALTERIYA HISOBI VA AUDIT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
ЛИКВИДАЦИИ ЧРЕЗВЫЧАЙНЫХ СИТУАЦИЙ //Вестник науки и
образования.
– 2022. –
№. 6
-2 (126). –
С. 24
-27.
11.
Эшмухамидов Л. М. ТЕХНОСФЕРНАЯ БЕЗОПАСНОСТЬ ЧЕЛОВЕКА
В СОВРЕМЕННЫХ УСЛОВИЯХ //International journal of advanced research in
education, technology and management. – 2023. –
Т. 2.
–
№. 6.
