516
TURIZM
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
ЎЗБЕКИСТОНДА ЭТНОГРАФИК ТУРИЗМНИ РИВОЖЛАНТИРИШ
ИСТИҚБОЛЛАРИ
Икром Акрамович Ахмедов
Тошкент давлат иқтисодиёт университети профессори, и.ф.д. Тошкент,
Ўзбекистон
Дилёр Зафарович Хакимов
Тошкент давлат иқтисодиёт университети мустақил тадқиқотчиси,
Тошкент, Ўзбекистон
Аннотация:
Ушбу мақолада этнографик туризмнинг назарий асослари
ўрганилган. Унга берилган таърифлар таҳлил этилган. Бу атамага муаллиф
таърифи келтирилган. Этнографик туризмнинг ўзига хос хусусиятлари,
шакллари ва уни ташкил этишнинг тажрибалари таҳлил этилган. Тупроққалъа
ёдгорлигининг туризм жозибадорлиги аниқланган. Ушбу ёдгорлик ҳудудида
этнографик туризм комплексини ташкил этиш асосланган
.
Калит сўзлар:
туризм, этномаданий туризм, этник туризм, этнографик
туризм, жозибадорлик, этнографик комплекс, Тупроққалъа ёдгорлиги.
ПЕРСПЕКТИВЫ РАЗВИТИЯ ЭТНОГРАФИЧЕСКОГО ТУРИЗМА В
УЗБЕКИСТАНЕ
Икром Акрамович Ахмедов
Профессор Ташкентского государственного экономического университета,
д.э.н. Ташкент, Узбекистан
Дилёр Зафарович Хакимов
Независимый исследователь Ташкентского государственного экономического
университета, Ташкент, Узбекистан
517
TURIZM
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Аннотация:
В данной статье исследуются теоретические основы
этнографического
туризма.
Анализируются
определения,
данные
этнографическому туризму различными исследователями. Автор представляет
новое определение этнографического туризма. Анализируются особенности,
формы и опыт организации этнографического туризма. Определена
туристическая привлекательность памятника Тупорккала. Обоснованно
создание на территории этого памятника комплекс этнографического туризма.
Ключевые слова:
туризм, этнокультурный туризм, этнический туризм,
этнографический туризм, достопримечательность, этнографический
комплекс, памятник Тупроккала.
PROSPECTS FOR THE DEVELOPMENT OF ETHNOGRAPHIC TOURISM
IN UZBEKISTAN
Ikrom Akramovich Akhmedov
Professor of Tashkent State University of Economics, DSc, Tashkent, Uzbekistan
Dilyor Zafarovich Khakimov
Independent researcher of Tashkent State University of Economics, Tashkent,
Uzbekistan
Abstract:
This article explores the theoretical foundations of ethnographic
tourism. The definitions given to ethnographic tourism by various researchers are
analyzed. The author presents a new definition of ethnographic tourism. The features,
forms and experience of organizing ethnographic tourism are analyzed. The tourist
attractiveness of the Tuporkkala monument has been determined. It is justified to create
an ethnographic tourism complex on the territory of this monument.
Keywords: tourism, ethnocultural tourism, ethnic tourism, ethnographic
tourism, attraction, ethnographic complex, Tuprokkala monument.
КИРИШ
Замонавий дунёда халқлар, этник гуруҳлар ва қабила жамоаларининг
этник
-
маданий мероси ва хилма
-
хиллигини сақлаш муаммоси жуда кескин.
Глобаллашув жараёнлари, илмий
-
техника тараққиёти, ахборот юкламаларининг
ортиб бориши халқларнинг интеграциялашувига ёрдам беради, бу эса ўз
навбатида уларнинг асл маданиятига таҳдид солади. Aгар Ўзбекистонда туризм
518
TURIZM
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
индустрияси йилдан
-
йилга ривожланиб бораётганини ҳисобга олсак, этнографик
туризм энг истиқболли йўналишлардан бирига айланиб бормоқда. Бу тенденция
этнографик туризмни ривожлантириш учун ноёб ресурсларга эга бўлган
Қорақалпоғистон
Республикасида ҳам кузатилади.
Бу ерда қорақалпоқ, ўзбек, туркман, қозоқ каби халқлар истиқомат қилгани
учун бу тарихий
-
этнографик ҳудуднинг миллий таркиби бой ва ранг
-
барангдир.
Aммо айрим этник гуруҳлар аҳолисининг камайиши, уларнинг бошқа халқлар
билан ассимиляцияси ва миграция жараёнлари маданиятнинг аста
-
секин
деформацияланишига, анъана ва урф
-
одатларнинг йўқолишига олиб келади.
Таъкидлаш жоизки, ушбу минтақанинг этник
-
маданий хилма
-
хиллиги ва турли
маданиятларнинг ўзига хос тарихий ўзаро таъсири нафақат мамлакатимиз
аҳолиси, балки кичик халқларнинг тарихий ва маданий хусусиятларини ўрганиш
учун келган чет элликлар орасида ҳам қизиқиш уйғотмоқда. Ўзининг мазмунли
ўзига хослиги ва сайёҳларга миллатнинг маданий ва этник ҳаётида иштирок
этиши учун яратилган имконият туфайли айтишимиз мумкинки, этнографик
туризм Қорақалпоғистон ва бутун Ўзбекистон тараққиётида катта
истиқболларни кўрсатмоқда. Маҳаллий аҳолини ноанъанавий туризм
маҳсулотларини яратишга жалб қилиш ва рекреацион фаолиятни фаоллаштириш
туфайли бу анъанавий иқтисодиётни, тарихий ва маданий меросни сақлаш ва
такомиллаштиришнинг кўплаб стратегик йўналишларидан бирига айланиши
ҳамда
ҳудудларнинг барқарор ривожланишининг двигатели бўлиши мумкин.
Маълумки, Ўзбекистонда этнографик туризм энг оммабоп туризм
турларидан биридир. Мамлакатимизга келаётган сайёҳларнинг аксарияти
мамлакат билан танишиш мақсадида келади. Aлбатта, туризм саноати
ресурслари ҳар бир давлатнинг миллий бойлиги бўлиб, давлат мулки
ҳисобланади. Бироқ, уларнинг баъзилари жаҳон аҳамиятига молик объектлар
бўлиб, ЮНЕСКОнинг Бутунжаҳон мероси рўйхатига киритилган. Бу рўйхатга
Ўзбекистоннинг 4 та шаҳри ва 31 дан ортиқ тарихий масканлари киритилган.
Ўзбекистонда 7000 дан ортиқ тарихий ва гўзал табиат
-
иқлим ёдгорликлари
мавжуд. Aммо бугунги кунда ушбу туристик ресурсларнинг фақат 1/3 қисми
туризм учун мавжуд
[1].
Сайёҳларни мамлакатимизга юксак маънавият ва буюк тарих ўзига жалб
қилади. Ўзбекистон халқи қадимдан то ҳозирги кунгача бой тарихга, маънавий
қадриятларга, миллий урф
-
одатларга эга бўлиб, улар асрлар давомида сақланиб,
авлоддан
-
авлодга ўтиб келмоқда. Унда миллатнинг орзу
-
умидлари, халқ
яшаётган табиий, географик ва ижтимоий муҳит, халқнинг истеъдоди, маҳорати,
қобилияти, этник, этногенези ва этник ўзига хослиги ўз ифодасини топган.
Ўзбекистон зиёрат ва тарихий туризмдан ташқари, этнографик туризм учун бой
моддий ва номоддий ресурсларга эга мамлакатдир.
519
TURIZM
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Қолаверса, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2023 йил 27
июлдаги “Туризм йўналишидаги ислоҳотларни янада жадаллаштириш ва соҳада
давлат бошқаруви тизимини самарали
ташкил қилиш чора
-
тадбирлари
тўғрисида”ги ПҚ
-
238 сонли Қарорида Қорақалпоғистон Республикаси ва
вилоятларда этнотуризм мажмуаларини ташкил қилиш топшириғи кетган [2].
Юқоридаги омиллар тадқиқот мавзусининг долзарблигини аниқлайди.
АДАБИЁТЛАР ТАҲЛИЛИ
Туризмга бағишланган адабиётларда этнографик туризмнинг таърифлари
жуда кўп. Умуман туризм соҳаси ва хусусан этнографик туризм билан у ёки бу
тарзда боғлиқ бўлган турли олимлар этнографик туризм тушунчасига турлича
таъриф беришади.
Россиялик М. Биржаков этнографик туризмни алоҳида миллатлар ва
халқлар билан танишишга, уларни маданий ва тил алмашиш мақсадида
ўрганишга қаратилган маданий туризмнинг кичик тури сифатида белгилайди [3].
Н. Моралева ва Е. Ледовскихлар этнотуризмни этник ўзига хослиги асосий
туристик диққатга сазовор жой бўлган маҳаллий аҳоли иштирок этадиган туризм
индустриясининг бир қисми деб ҳисоблайдилар [4].
Этнографик туризмнинг ўзига хос хусусияти сайёҳларнинг деярли ҳар
қандай тоифаси учун жозибадорлиги бўлиши мумкин: чет элликлар; мамлакат
фуқаролари; аждодлари тарихи, анъаналари ва ҳаётига қизиқувчи ёшлар;
туристларнинг катта ёшдаги гуруҳи [5].
Профессор А. Эштаевнинг тадқиқотларида этнографик туризмнинг
мақсади маълум бир ҳудудда ҳозир ёки доимо яшовчи муайян халқ (этнос)нинг
маданият, меъморчилиги, ҳаёти билан танишиш учун этнографик объектга
ташриф буюришдир. Этнографик туризм мамлакатнинг табиий, тарихий ва
маданий меросини асраб
-
авайлашнинг самарали воситасидир. Этнографик
туризм
-
бу ҳудудларга ташриф буюриш билан боғлиқ маданий
-
маърифий
туризм тури бўлиб, анъанавий турмуш тарзи кенг тарқалган. Этник гуруҳларнинг
анъанавий маданиятини ўрганиш ва таништириш мақсадида саёҳат қилишни ўз
ичига олган халқлар ҳаёти, сўнгра анъанавий хўжалик шаклларига эга бўлган
ҳудудларга ўрганиш, ҳудуднинг этнографик меросини сақлашда, атроф
-
муҳитни
муҳофаза қилиш қоидаларига, маҳаллий қонунларга ва минтақавий урф
-
одатларга риоя қилиш мазкур туризм турининг асоси ҳисобланади [6].
Этнографик туризмнинг асосий ресурси халқларнинг маданий
-
тарихий
мероси ҳисобланади.
МЕТОДОЛОГИЯ
Тадқиқотнинг индукцион йўналиши танланган бўлиб, илмий билишнинг
иқтисодий таҳлил, мантиқийлик, илмий абстракциялаш, гуруҳлаш усуллари
520
TURIZM
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
орқали тадқиқот муаммоси очиб берилган. Хорижлик ва юртимиз олимларининг
илмий ишлари тадқиқотнинг назарий ва методологик асосларини ташкил этади.
МУҲОКАМА ВА НАТИЖАЛАР
Туризм жаҳон иқтисодиётининг жадал ривожланаётган тармоқларидан
биридир. Унинг ортиб бораётган аҳамиятини ҳисобга олган ҳолда, туризмни ҳар
томонлама ўрганиш ҳудуднинг этник
-
маданий таркибий қисмига фаол мурожаат
қилмасдан тўлиқ бўлмайди. Шу муносабат билан туризм индустриясининг энг
барқарор ривожланаётган ва истиқболли йўналишларидан бири
бўлган, кичик
этник гуруҳларга мансуб маҳаллий халқларнинг ижтимоий
-
иқтисодий
фаровонлигини таъминлашга қодир бўлган этнографик туризм фаол
ривожланмоқда. Эксперт прогнозларига кўра, этник
-
маданий мотивация билан
саёҳат жорий асрнинг иккинчи чорагида халқаро туризмнинг барқарор
турларидан бирига айланади, чунки айнан маълум бир туристик қизиқиш
объектининг қийматини этник
-
маданий омил белгилаб беради.
Этнографик туризм ўзоқ туманларнинг этник
-
маданий дам олиш учун
жозибали ва обод маскан сифатидаги қиёфасини яратишга, анъанавий
ҳунармандчиликни тиклашга, меҳнат ресурсларини қишлоқларга жалб қилишга,
миллий байрамлар ва фестивалларни ўтказишга ёрдам беради.
Aввало, этнографик ва этник туризмнинг таърифини кўриб чиқишимиз
керак. Ушбу атамаларнинг тез
-
тез ишлатилишига қарамай, умумий қабул
қилинган таъриф йўқ, чунки туризмнинг ушбу турларини таснифлашда кўплаб
фикрлар ва ёндашувлар мавжуд. Келинг, улардан баъзиларини кўриб чиқайлик:
1-
жадвал
“Этнографик туризм” тушунчасининг таърифи
Муаллиф
Таъриф
Трофимов Е.Н.
турли халқларнинг анъанавий маданияти ва турмуши
хусусиятларини сақлаб қолган мавжуд аҳоли пунктларига
ташриф буюриш, шу жумладан халқ ҳаёти музейлари билан
танишиш асосидаги маданий
-
маърифий туризм йўналиши [7].
Биржаков М.Б.
алоҳида миллат
ва халқлар билан танишиш
,
уларни тил ва
маданий алмашинув учун ўрганишга қаратилган маданий
туризмнинг кичик тури
[3].
Малова Н.А.
тарихий ватанга ёки қариндошларнинг туғилган жойларига
ташриф буюриш билан боғлиқ туризм тури
[8].
Сундуев
Ч.Ч.
ва
Хышиктуева Л.В
бу маданий
-
маърифий туризмнинг йўналишларидан бири
бўлиб, туристни маҳаллий аҳоли муҳитига чўмиш, маҳаллий
миллий маданият билан танишишни ўз ичига олади [9].
∗
муаллиф томонидан ишлаб чиқилган
521
TURIZM
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Ван де Берг
маҳаллий аҳолининг маданий экзотикаси
асосий туристик
диққатга сазовор жой бўлган туризм шакли
[10].
Харрон ва
Уэйлер
асосан этник ва/ёки маданий мероси сайёҳникидан фарқ
қиладиган одамлар билан шахсий, ҳақиқий ва баъзан яқин
алоқаларни излаш билан боғлиқ саёҳат. [1
1].
Кьюрек ва
Джафари
биринчи навбатда маданий фарқларни ўрганиш ва экзотик
этнографик жамоалар билан алоқа қилиш билан боғлиқ туризм
шакли
[11].
Вуд
туристнинг ўз маданиятидан фарқ қиладиган маданиятни
ўрганиш
[11].
Макинтош ва
Голднер
экзотик халқларнинг маданий намоён бўлиши
ва турмуш
тарзини кузатиш учун саёҳат
[12].
Жадвал таҳлили шуни кўрсатмоқдаки, этнографик туризмнинг аниқ
таърифи ҳали келтирилмаган
деган хулосага келишимиз мумкин, аммо мавжуд
бўлган талқинларнинг кўпчилиги моҳият жиҳатидан жуда кўп ўхшашликларга
эга. Aксарият тадқиқотчилар ушбу концепцияни этник гуруҳлар ёки
ҳудудларнинг
маданий меросига қизиқишдан келиб чиққан туристик саёҳат
сифатида белгилайдилар. Этнотуризмнинг асосий йўналиши дунёнинг турли
ҳудудларидаги
халқлар, этник гуруҳлар ва тилларнинг хилма
-
хиллиги билан
ажралиб турадиган маҳаллий жамоалар маданиятига қаратилган. Этник келиб
чиқиши (халқ)
-
маълум бир ҳудудда шаклланган ва умумий тарих, маданият,
тил, дин ва турмуш тарзи билан бирлаштирилган одамларнинг ижтимоий
-
маданий жиҳатдан ажралиб турадиган гуруҳи. Турист, қоида тариқасида,
маданий қадриятлари ўзиникидан сезиларли даражада фарқ қиладиган ва у ушбу
халқларнинг турмуш тарзи, анъаналари ёки ошхонаси орқали ўрганиши мумкин
бўлган муайян этник гуруҳларга қизиқади. Юқоридаги таърифларда асосий
эътибор этник туризмда маданий фарқни излашга қаратилган, чунки
маданий/этник экзотика
биринчи ўринга чиқади. Кўпинча экзотика
узоқ ёки
алоҳида ҳудудларда яшовчи ва асосий жамиятларга нисбатан экзотик деб
қараладиган
замонавий қишлоқ жамоаларини назарда тутади.
Шуни ҳам таъкидлаш жоизки, баъзи муаллифлар, масалан, рус
тадқиқотчилари
В.Н. Пресняков ва М.A. Жулин, ўз тадқиқотларида этнографик
туризмни этник туризм билан аниқлайдилар [1
3
]. Бошқалар, аксинча, бу
тушунчалар бутунлай бошқача маънога эга
деб ҳисоблашади. Масалан, А.И.
Щукин ўз диссертациясида этнографик саёҳатларни этнография билан
профессионал равишда шуғулланадиган одамлар учун мўлжалланган саёҳатлар
деб белгилайди. Этник турлар иштирокчилари туристларнинг катта қисми
бўлиб, уларнинг мақсади
маънавий эҳтиёжларни
қондиришдир [1
4].
522
TURIZM
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Этнографик туризм билан чамбарчас боғлиқ бўлган яна бир тушунча, яъни
“этномаданий туризм
”
бўлиб, этник йўналтирилган саёҳатнинг барча турларини
бирлаштириш мақсадида киритилган
.
Этномаданий туризм
-
бу этник
-
маданий соҳанинг хилма
-
хиллигини
тушуниш истаги билан белгиланадиган турли хил туристик фаолият
турларининг йиғиндисидир
[15].
Этномаданий мотивация билан саёҳат фақат этнографик ёки этник туризм
билан боғлиқ бўлмаслиги керак ва этномаданий туризмнинг қуйидаги кичик
турларини ажратиб туради: этнографик, этник, соғинч
,
экологик
-
этнографик,
этно
-
билиш
ва антропологик
туризм (1
-
расмга қаранг)
.
1-
расм. Этномаданий туризм классификацияси
Бироқ, этнографик туризмнинг тақдим этилган таърифларга бўлиниши
шартли, чунки кўпинча бир хил тур этник туризмнинг бир нечта кичик
турларини бирлаштириши мумкин. Ушбу тадқиқотда туристик саёҳатларнинг
юқоридаги барча турлари ягона кластер сифатида қаралиб, “этнографик туризм”,
“этник туризм”, “этномаданий туризм” ва “этнотуризм” атамаларига синоним
тушунчалар сифатида таъриф берилган. Муаллиф туризмнинг ушбу турининг
юқоридаги барча назарий жиҳатларини ҳар томонлама ўрганиб чиқиб,
этнографик (этник) туризмни маълум бир этник-маданий муҳит, жумладан,
унинг ўзига хос хусусиятлари, маданияти, анъаналари, турмуш тарзи ва
архитектураси ҳақида билим олишга қаратилган саёҳат деб таърифлаган.
Қўйида этномаданий туризмнинг ушбу кичик турларини батафсил кўриб
чиқамиз.
∗
Бутузов А.Г. Этнокультурный туризм: учебное пособие
–
М.: КНОРУС, 2013, 248 с.
Этник туризм
Этнографик
туризм
Соғинч
туризми
ЭТНОМАДАНИЙ ТУРИЗМ
Эко
-
этнографик
туризм
Этно
-
билиш
туризми
Антропологик
туризм
523
TURIZM
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
2-
жадвал
Этномаданий туризмнинг кичик турларининг хусусиятлари
Этн
ом
ад
ан
ий
ту
риз
м
Кичик турлари
Тафсифи
Этник
анъанавий ёки ўхшаш турмуш тарзини олиб борадиган
халқларнинг турмуш тарзи ва урф
-
одатлари билан
танишиш учун саёҳат қилиш
Этнографик
муайян этник гуруҳларнинг анъанавий ёки саноат
ривожигачаа бўлган маданиятини ўрганиш, танишиш
мақсадида саёҳат қилиш
Соғинч
билимга интилиш, ўз халқи ёки этник аждодлари
маданияти билан танишиш ёки ўзининг собиқ яшаш
жойларига, аждодлари, қариндошлари ва оила
аъзоларининг яшаш жойларига саёҳат қилиш билан
боғлиқ саёҳатлар
Эко
-
этнографик
турли этно
-
ҳудудий жамоаларнинг одатий яшаш
муҳитидаги ўзига хос маданияти билан танишиш
мақсадида амалга ошириладиган саёҳат.
Этно
-
билиш ёки этно
-
экскурсия
тарихий ретроспекцияда этник маданиятларни ҳар
томонлама ўрганиш учун саёҳат
Антропологик
ёки
турмиш тарзи туризми
ҳозирги
мавжуд этник, этно
-
ҳудудий гуруҳларнинг
(ижтимоий
-
маданий
туризм)
ва
ўтмишдаги
жамоаларнинг (ретротуризм) турмуш тарзига
қўшилиш
истагидан келиб чиққан саёҳат.
Этнографик туризм қуйидаги учта шаклда намоён бўлади:
1. Муайян этник гуруҳларнинг анъанавий маданияти хусусиятларини
сақлаб қолган этник аҳоли пунктларига ташриф буюриш (доимий ва
вақтинчалик).
2. Халқ маиший ҳаётини акс эттирувчи музейларига ташриф буюриш.
Сайёҳларнинг очиқ осмон остидаги этнографик музейларга ёки маълум бир
одамларга хос бўлган меъморий бинолар ва уй
-
рўзғор буюмларини намойиш
этадиган қишлоқларга қизиқиши ортиб бормоқда. Шу билан бирга, турист
маълум бир тарихий даврга тегишли бўлган объектни шахсан кўриши, унинг
мақсадини билиб олиши ва шу орқали ўз ёки бошқа этник гуруҳларнинг
маданияти билан алоқада бўлиши мумкин. Қишлоқ уйларида миллий либослар
кийиб, халқ ҳунармандчилиги билан шуғулланувчи аҳолини учратиш мумкин.
Ҳудудда
этнографик мерос объектлари қанча кўп бўлса, унинг туризм учун
жозибадорлик даражаси шунчалик юқори бўлади.
3. Ижтимоий
-
маданий мероснинг номоддий шакллари, яъни анъаналар,
байрамлар ва халқ сайиллари, урф
-
одатлари ва маросимлари билан
таништириш.
Булар авлоддан
-
авлодга ўтиб келаётган ва маълум жамиятлар, синфлар ва
524
TURIZM
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
ижтимоий гуруҳларда узоқ вақт сақланиб қолган қадимий мерос
элементларидир.
Этнотуризм туфайли сайёҳ анъанавий турар
-
жой ва хўжалик
иншоотларига эга қишлоқлар ва овулларни зиёрат қилиш учун ноёб имкониятга
эга бўлади; маҳаллий халқ ва уларнинг миллий либослари билан танишиш; кичик
халқларнинг маиший ва ҳунармандчилик ишларида қатнашиш; анъанавий
ошхонани синаб кўриш имконияти бўлади. Бошқа маданиятларнинг этник
хусусиятларини
билиш ўзига хослиги билан ноёб бўлган турли этник гуруҳлар
аҳолисининг яхлит расмини тузишга ёрдам беради. Этник туризм эса
миллатлараро яқинроқ алоқаларнинг шаклланишига ва бу халқлар
вакилларининг ўзаро алмашинувига ёрдам беради.
Этномаданий туризм ривожланишининг назарий асосларини, айниқса
унинг антропологик, этно
-
таълим ва соғинч туризм каби кичик турларини кўриб
чиқиш аҳолининг фазовий ташкил этилиши ёки аҳолининг жойлашиши
назариясига мурожаат қилиш зарурлигини кўрсатади. Турар
-
жой деганда,
одатда, нафақат аҳолининг турли тоифадаги аҳоли пунктларида тақсимланиши,
балки аҳоли пунктлари ва одамларнинг фазовий ҳаракатчанлиги ўртасидаги
функционал ўзаро таъсир ҳам тушунилади. Aҳоли пунктларини ўрганиш этник
-
маданий туризмнинг ресурс базасининг ўзига хос хусусиятларини тушуниш
учун фундаментал аҳамиятга эга. Биринчидан, уларнинг таҳлили туфайли
маълум бир ҳудуддаги турли аҳоли пунктлари ўртасидаги иқтисодий, сиёсий,
ижтимоий алоқаларнинг эволюцияси муаммоси аниқланади. Шаҳар ва қишлоқ
тизимларини ҳар томонлама ретроспектив ўрганиш махсус яратилган этник
-
маданий мажмуалар доирасида ҳар қандай хронологик давр учун аввалги ҳаёт
турмуш тарзини, агар керак бўлса, ҳатто бир
-
бирини кетма
-
кет алмаштирадиган
бир қатор йўлларни ҳам аниқроқ такрорлаш имконини беради.
Иккинчидан,
ҳисоб
-
китоб тизимларини ривожлантиришнинг узоқ муддатли ва қисқа
муддатли тенденцияларини тушуниш аниқ аҳоли пунктлари тақдирини яхшироқ
башорат қилиш имконини беради. Потенциал инвесторлар, айниқса, хусусий
тадбиркорлар учун ушбу ҳолатни ҳисобга олиш кўп жиҳатдан уларнинг муайян
лойиҳаларни молиялаштиришга бўлган қизиқишини белгилайди [16].
Сўнгги пайтгача бағрикенглик ва мултикултурализмнинг ижтимоий
тартибнинг императиви сифатида тан олиниши этникмаданий туризмда
сайёҳлик имтиёзларининг кенг
доирасига эга бўлган жуда катта аудиториянинг
иштирокини таъминлайди. Ҳар бир этник маданиятнинг ўзига хослиги унинг она
тилида сўзлашувчилари томонидан ҳам, бошқа маданият вакиллари томонидан
ҳам
туристик қизиқиш уйғотади. Буни потенциал мижозлар эътиборини тарғиб
қилинаётган
туристик ҳудуднинг этник
-
маданий хусусиятларига қаратувчи
реклама брошюраларининг самарадорлиги тасдиқлайди.
525
TURIZM
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Замонавий ҳақиқат, шунингдек, одамларнинг ўз этник келиб чиқишини
тушуниш ва мамлакатнинг бошқа халқларининг маданий ютуқларига қўшилиш
истаги билан ажралиб туради. Бу Ўзбекистонда ички ташкил етилган
этнографик, этник ва экологик
-
этнографик туризмнинг ижобий динамикаси
билан ёрқин далолат беради.
Ҳозирги
босқичда тўлақонли этникмаданий туризм бозорини
шакллантириш жараёнининг қарама
-
қаршилигини акс эттирувчи ресурс
базасининг бойлиги ва хилма
-
хиллиги унинг кейинги ривожланиши учун катта
аҳамиятга эга. Этнография объектининг таърифлари ва этнос таърифларига
асосланиб, “этнографик объект” тушунчасини ажратиб кўрсатишимиз мумкин.
Этнографик объект
-
анъанавий маданиятнинг этник ўзига хослиги намоён
бўладиган маданий
-
тарихий объект ёки ҳодиса. Уни бир этник гуруҳ
маданиятини бошқасидан ажратиб турувчи белгилар тизими сифатида
тавсифлаш мумкин.
Этнографик деб таснифланиши мумкин бўлган қуйидаги объектлар
тоифалари мавжуд:
-
этник гуруҳнинг анъанавий услубида қурилган ва унинг маданий
ҳаётининг
ўзига хос даври билан боғлиқ бинолари бўлган этнографик қишлоқлар
ва боғлар;
-
этник
-
маданий ўзига хослик намоён бўлган қишлоқ аҳоли пунктлари,
шаҳар массивлари ва алоҳида бинолар;
-
анъанавий уй
-
жойлар (турар жой бўлмаган, лекин ташқи кўриниши ва
ички тартибини сақлаб қолган; турар жой
-
анъанавий интерери, безаклари ва
анъанавий уй
-
рўзғор буюмлари тўпламига эга);
-
архитектура ва безакдаги анъанавий услублар мажмуаси билан ажралиб
турадиган, муайян этник гуруҳ вакилларининг диний мансублигини акс
эттирувчи диний бинолар;
-
этник хусусиятга эга археологик обидалар (маданий ёдгорликлар);
-
анъанавий хўжалик турига мос келадиган халқ ҳунармандчилиги ва
кундалик турмуш объектлари;
-
фолклор жамоалари иштирокида ва миллий либослардан фойдаланган
ҳолда
халқ сайиллари ва тантаналари ўтказиладиган жойлар;
-
музейлар (этнографик, тарихий
-
маданий, музей
-
қўриқхоналар,
ўлкашунослик ва тарихий
-
ўлкашунослик
музейлари) ва кўргазмалар;
-
халқ ҳунармандчилиги ва анъанавий фаолият турларини кўргазмали
намойиш қилиш учун жойлар.
Этнографик объектлар ўзларининг этник
-
маданий ўзига хослигини сақлаб
қолишлари
керак. Шунингдек, этник туризм нафақат этнографик объектларни,
балки номоддий маданият элементларини, масалан, миллий байрамлар ва
526
TURIZM
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
фольклор фестиваллари, урф
-
одатлар ва анъаналар, махсус маросимлар ва
ҳунармандчиликни ҳам ўз ичига олади.
Этник
-
маданий мерос расмий ташкилотлар, норасмий уюшмалар
-
фолклор ихлосмандлари, рақс жамоалари, ўлкашунослик анъаналарининг
ашаддий ҳимоячиларидан доимий эътибор ва ғамхўрликни талаб қилади.
Этнографик, ўлкашунослик, тарихий ва бошқа музейлар фондларини яратиш,
сақлаш ва доимий равишда кўпайтириш, этнографик қишлоқлар, этнографик
боғлар барпо этиш, шунингдек, фолклор байрамларини ўтказиш ва тарғиб этиш
бўйича ғамхўрликни у ёки бу тарзда этнографик мавзулар билан боғлиқ
этник
-
маданий бойликларни тарғиб қилиш
,
тарихий реконструкция ва бошқа ҳодиса
воқеалари асраб
-
авайлаш зарурлиги тақозо этади.
Ўзбекистонда
этнографик туризм тобора кўпроқ этнографик қишлоқлар
(Туризм қишлоқлари)
институтига асосланган бўлиб, уларнинг аксарияти
қишлоқ
жойларида махсус яратилган. Этнографик туризмнинг шубҳасиз
афзаллиги этнографик қишлоқларни оммалаштириш имкониятидир, улар
яқинида маҳаллий қишлоқ аҳолисининг кундалик ҳаёти аллақачон ўзининг эски
этнографик лаззатини йўқотган. Бугунги кунга келиб, мамлакатнинг ўнлаб
туманларида алоҳида этнографик қишлоқлар ва уларнинг мажмуалари пайдо
бўлган ва ривожланмоқда.
Ҳозирги
босқичда ички этнографик туризм турли профилдаги
музейларнинг илмий ва ташкилий салоҳиятидан фаол фойдаланиш тенденцияси
билан тавсифланади. Этнографик сайёҳлар учун минтақавий миқёсдаги
музейларга ташриф буюриш
кенг кузатилмоқда
.
Aммо шунга қарамай, ички
этнографик туризмнинг заиф томони анъанавий турар
-
жойларни, халқ ижодиёти
коллекциялари, либослар, мусиқа асбоблари ва уй
-
рўзғор буюмларини
реконструкция қилиш учун тегишли ҳудудларда ва кўпинча миллий миқёсда
энг
бой имкониятларга эга бўлган минтақавий этнографик ва ўлкашунослик
музейларининг имкониятларидан етарли даражада фойдаланилмаётганлиги
бўлиб қолмоқда. Ҳудудий музей мажмуаларининг вилоят марказларидаги
филиалларига нисбатан асосий устунлиги нафақат кўргазмаларнинг тўлиқлиги
ва ифодалилиги, балки музейга ташриф буюрувчиларни анъанавий халқ
маданияти нозик жиҳатларини профессионал даражада етказа оладиган юқори
малакали мутахассисларнинг мавжудлигидир.
Прогнозларга кўра, туризмнинг ушбу тури ўзининг ўзига хослиги ва
такрорланмаслиги туфайли келажакда катта талабга эга бўлади, чунки ҳозирги
вақтда этник хилма
-
хиллик ақл бовар қилмайдиган даражада камайиб бормоқда.
Этник туризм этник маданий меросни сақлашга ҳисса қўшиши ва ҳудудларнинг
иқтисодий ривожланишининг омилига айланиши мумкин. Юқоридаги
фикрларга таяниб Қорақалпоқистон Республикаси ҳудудида Тупроққалъа
527
TURIZM
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
этнографик комплексини ташкил этиш муҳим аҳамиятга эга эканлигини яна бир
исботлайди.
Туманда этнографик туризмни шакллантиришнинг ўзига хослиги
шундаки, ҳудуддаги мавжуд ресурслар этно
-
музей ташкил қилиш имконини
беради. Мавжуд ресурсларни ҳисобга олиш ва таҳлил қилиш, Қорақалпоғистон
ҳудудида сайёҳлик бизнесини янада самарали ташкил этиш имконини беради.
Музей туристларни жалб қилувчи ва уларга хизмат кўрсатишда иштирок этувчи
барча объектлар туризм ресурсларини қамраб олади. Бунга табиий ресурслар
(табиат ёдгорликлари, қўриқхоналар, дам олиш учун ландшафтлар) ва маданий
(архитектура ёдгорликлари, музейлар, театрлар, машҳур кишилар ҳаёти билан
боғлиқ
жойлар) киради. Минтақанинг туризмни, айниқса таълимни
ривожлантириш истиқболлари маданий ва тарихий ресурслар: тарих ва маданият
ёдгорликларининг мавжудлиги билан белгиланади. Бунга халқларнинг урф
-
одатлари, қадриятлари ва турмуш тарзи маданияти ҳам киради. Элликқалъа
туманида Этно
-
музей ҳудудида ташкил этиладиган объектлар учун барча
инфраструктура етарли ҳисобланади. Мазкур этно музей комплекс шаклида,
яъни қадимда яшаган халқнинг тарихий қадриятларини ўзида
мужассамлаштирган ҳунармандчилик намуналарини, миллий таомларини
тайёрлаш ва таътиб кўриш мумкин бўлган ҳудуд, Тупроққалъа ёдгорлиги
тарихий аҳамиятини ўрганиш бўйича маълумотларни ўзида мужассамлаштирган
контекс, ҳамда туризмни ташкил этишдаги барча зарурий хизматларни ўз ичига
олади. Комплекс жойлашуви, Хоразмдан 30 км, Нукусдан 120 км узоқликда
жойлашганлиги ички ва халқаро маршрутларда иштирок этиш имконини беради
[6].
Юқоридаги тажрибаларга таяниб Қорақалпоғистон Республикаси
Элликқалъа туманида “Тупроққалъа этно
-
музейи”ни ташкил қилиш мақсадга
мувофиқ ҳисоблаймиз.
Маълум
-
ки, Элликқалъа туманидаги “Тупроққалъа” ёдгорлиги милоддан
аввалги I
-
IV ва VI асрларга тегишли бўлиб, у 1938 йил рус тадқиқотчиси
С.П.Толстов экспедицияси томонидан кашф этилган.
Тупроққалъа саҳни тўғри тўрт бурчак шаклида бўлиб, 17,5 га ер майдони
тенг. Унда 2000
-
2500 киши истиқомат қилган. Шаҳар гумбазсимон йўлакли ва
буржли мудофаа девори билан ўралган.
Шаҳарнинг ичида жойлашган хонадонларнинг орасидаги йўлаклар жуда
тор бўлиб, ғиштларга туширилган тамғалар орқали яшаган жамоаларнинг қайси
уруққа мансублигини аниқлаш мумкин бўлган.
Ҳайратланарлиси
шуки, ташқи деворларнинг қалинлиги 7
-
9 метрга тенг.
Шаҳарни археологик қазиш жараёнида 100га яқин турар жой ва саккизта
528
TURIZM
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
сарой
аниқланган. Заллар бўртма нақшлар ва рангли хайкаллар билан
жиҳозланган.
“Тупроққалъа” эрамизнинг I
-
IV асрларида Хоразм давлатининг пойтахти
ҳисобланган. Шаҳар тарихи ҳамон ўрганилмоқда. Археологик ёдгорликка чиқиш
учун зинапоялар барпо этилган. Чунки, лойсимон йўлаклар кўтарилишга
ноқулайликлар туғдирган.
Ваҳоланки, Тупроққалъа нафақат ўзининг ғаройиб меъморчилиги, балки
қадимий
Хоразм ёзувининг ноёб топилмалари билан ҳам машҳур. Саройнинг
жануби
-
шарқий қисмидаги тўртта хонадан қадимги хоразм тилида ёзилган
ҳужжатлар
топилган. Қора сиёҳ билан ёғоч лавҳалар ва
чарм варақларга ёзилган
жами 116 та ҳужжат топилди. Ёғочдаги ҳужжатлар ва ўн саккизтаси жуда яхши
сақланган. Ҳужжатлар ҳали тўлиқ ўрганилмаган бўлса
-
да, уларнинг табиати
аллақачон аниқланган. Булар сарой архивидан олинган иқтисодий
ҳужжатлардир. Топилган ҳужжатлардан
учтаси аниқ санага эга
-
207, 231 ва 232
йиллар.
Подшоҳлар саройидан топилган топилмалар орасида архивдан ташқари
ҳайкалтарошлик
ва расмлар ҳам катта қизиқиш уйғотади. Тупроққалъа “Қадимги
Хоразм тасвирий санъати музейи” деб бежиз аталмаган. Бу Хоразмнинг тўлиқ
қазилган
ягона меъморий ёдгорлигидир. Унинг катта
-
кичиклиги ва меъморий
дизайни даҳоси Тупроққалъани Хоразмнинг энг ноёб ёдгорликларидан бирига
айлантиради.
Сарой алоҳида эътиборга лойиқдир. Унинг қанчалик улуғвор ва ҳашаматли
эканлигини
тасаввур қилиш қийин эмас, чунки унинг баландлиги 40 метрга етиб,
ҳайкалтарошлик
ва расмлар билан безатилган 150 хонали саройдан иборат.
Қазишмалар
давомида олимлар Тупроққалъанинг қизиқарли тафсилотига
эътибор беришди: нафақат сарой бинолари, балки оддий
фуқароларнинг турар
-
жой бинолари ҳам эллинистик услубдаги бадиий расмлар билан безатилган, бу
қадимий
шаҳарнинг юксак маданиятидан далолат беради.
Қалъа
уч қаватдан иборат эди. Унинг хоналарида жуда кўп қолдиқлар
топилган: озиқ
-
овқат қолдиқлари (суяклар, уруғлар) дан идишларнинг бўлаклари
ва бутун қисмларигача, турли хил идишлар, заргарлик буюмлари, ҳайкаллар (энг
машҳур ҳайкаллардан бири
-
Руҳоний ҳайкали), расмлар ва ҳатто қадимги
Хоразм ёзувлари ҳам.
Ҳашаматли
саройнинг маркази, албатта, монументал девор расмлари ва
антиқа безаклар билан безатилган тахт хонаси эди. “Қироллар зали”да кеч
эллинистик санъатнинг ҳайкаллари, жуда реал юзлари бўлган турли хил
портретлар ва ҳайкаллар топилган.
Тупроққалъа қўрғонидаги қазишмалар шов
-
шувга сабаб бўлди ва жуда кўп
қизиқарли
материалларни берди, бу бизга шаҳар Қадимги Хоразмнинг илғор
529
TURIZM
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
пойтахти бўлганлиги, бу заминда қадимий маданият гуллаб
-
яшнаганлиги ҳақида
хулоса чиқариш имконини берди. Кўчалар ва бинолар шу қадар яхши
ишланганки, Тупроққалъани геометрия шоҳлиги деб аташ мумкин.
Юқорида келтирилган маълумотлар мамлакатимизда илк марта
этнотуризмни ривожлантириш, қадимда яшаган маҳаллий халқ этнографик
маданияти бойликларини туризм маҳсулоти сифатида тарғиб қилиш орқали
сақлаб қолиш, келажак авлодларга етказиб бериш
ҳисобланади. Туманда
этнографик туризмни шакллантиришнинг ўзига хослиги шундаки, ҳудуддаги
мавжуд ресурслар этно
-
музей ташкил қилиш имконини беради. Мавжуд
ресурсларни ҳисобга олиш ва таҳлил қилиш, Қорақалпоғистон ҳудудида
сайёҳлик бизнесини янада самарали ташкил этиш имконини беради. Музей
туристларни жалб қилувчи ва уларга хизмат кўрсатишда иштирок этувчи барча
объектлар туризм ресурсларини қамраб олади. Бунга табиий ресурслар (табиат
ёдгорликлари, қўриқхоналар, дам олиш учун ландшафтлар) ва маданий
(архитектура ёдгорликлари, музейлар, театрлар, машҳур кишилар ҳаёти билан
боғлиқ жойлар) киради. Минтақанинг туризмни, айниқса таълимни
ривожлантириш истиқболлари маданий ва тарихий ресурслар: тарих ва маданият
ёдгорликларининг мавжудлиги билан белгиланади [17]. Бунга халқларнинг урф
-
одатлари, қадриятлари ва турмуш тарзи маданияти ҳам киради.
ХУЛОСА ВА ТАКЛИФЛАР
Хулоса қилиб шуни айтиш мумкин
-
ки, этнографик саёҳатларни
ривожлантириш имкониятлари жуда кенг, аммо бугунги кунда Ўзбекистон
бўйлаб ҳали тўлиқ тадқиқ этилмаган.
Шуни таъкидлаш лозим, Республикамиз учун янги бўлган этнографик
туризм аллақачон оммалашиб бормоқда. Бунга нафақат Ўзбекистоннинг
Тошкент, Самарқанд, Бухоро, Хива, Термиз ва бошқа қадимий шаҳарлари
меъморчилиги, балки шу ҳудудда яшаётган аҳолининг турмуш шароити ҳам асос
бўлади. Туризмнинг бу тури сайёҳларнинг халқларнинг ҳақиқий ҳаётига, халқ
анъаналари, маросимлари, ижоди ва маданияти билан яқиндан танишишга
бўлган қизиқишига асосланади.
Элликқаълла туманида этнографик туризмни ривожлантиришни
рағбатлантиришнинг қуйидаги асосий йўналишлари таклиф этилади:
–
Этник
-
маданий турдаги ўзига хос йўналиш сифатида минтақанинг
жозибали қулай туристик имиджини шакллантириш;
–
Туризмнинг энг истиқболли турлари ва жозибадорларига сармоя
киритиш ҳажмини ошириш зарур;
–
Халқаро талаб ва стандартларга жавоб берадиган замонавий туризм
инфратузилмасини (яшаш, озиқ
-
овқат, транспорт, дам олиш зоналари) яратиш
530
TURIZM
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
зарур. Бу, ўз навбатида, маҳаллий ҳокимиятларнинг қўллаб
-
қувватлашини талаб
қилади;
–
Туризмни ривожлантириш мақсадида анъанавий халқ ҳунарманд
-
чилигидан кенг фойдаланиш, шу муносабат билан сайёҳларга жуда кенг турдаги
ноёб сувенирларни таклиф қилиш керак.
Бундан ташқари, этномарказда сайёҳларни ишлаб чиқариш жараёнига
жалб қилган ҳолда ҳунармандлар томонидан сувенирлар ишлаб чиқаришни
ташкил қилиш мумкин, бу жуда қизиқарли бўлади ва савдо ҳажмини оширади.
Этнографик туризмни ривожлантириш ҳудуднинг ижтимоий
-
иқтисодий
тикланиши ва ривожланишига, маҳаллий аҳоли турмуш даражаси ва сифатини
оширишга хизмат қилади.
Юқорида айтилганларга асосланиб, муаллиф этнографик туризм
дастурларида инновацияларни қўллаш зарур деб ҳисоблайди. Келажакда
Ўзбекистоннинг барча ҳудудларида этнотуризмнинг генеалогик ва этнографик
турлари
-
абориген, антропологик,
джайлоо туризми каби кичик турларининг
хусусиятларини ўрганиш ва ривожлантириш мумкин.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ
1. М. Р. Болтабаев, И. С. Тухлиев, Б.Сафаров, С. А. Абдухамидов Туризм:
теория и практика.
—
Т.: Fan va texnologiya, 2018, 400 с.
2.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2023 йил 27 июлдаги
“Туризм йўналишидаги ислоҳотарни янада жадаллаштириш ва соҳада давлат
бошқаруви тизимини самарали ташкил қилиш чора
-
тадбирлари тўғрисида”ги
ПҚ
-
238 сонли Қарори. //
3. Биржаков М.Б. Введение в туризм / М.Б. Биржаков.
–
СПб.: Изд
-
во
«Герда», 2007.
–
192 с.
4. Моралева, Н.В. Организация этнографического и аборигенного туризма:
учебное пособие
–
М.: Библиотека коренных народов Севера, 2008.
–
43 с.
5. Чернов В.А. Разработка и организация этнографических туров из
сборника / В.А. Чернов // Экологический и этнографический туризм:
становление, проблемы и перспективы развития: всеросс. науч. практ. конф.
–
Хабаровск: Изд
-
во ДВГУПС, 2009. С. 67
-72.
6. Эштаев А. Тупроққалъа тарихий этно
-
музейини ташкил қилиш
истиқболлари / “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar”
(Economics and
Innovative Technologies) ilmiy elektron jurnali. - 1/2024, yanvar-
fevral (№ 00069).
225-
229 бет.
7. Трофимов Е.Н. Социальный туризм
–
необходимая потребность для
жителей Москвы и России// Социально
-
оздоровительный туризм как основа
реализации социальной политики государства в целях устойчивого социально
-
531
TURIZM
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
экономического города Москвы: материалы Круглого стола.
–
М.: Логос, 2014,
310 с.
8. Малова Н.А.
Этнический туризм: проблемы, тенденции, перспективы //
Туризм и культурное наследие.
– 2012. –
№ 2.
–
С. 132
–137.
9.
Сундуев Ч.Б., Хышектуева Л.В. Этнотуризм как одно из направлений
культурно
-
познавательного туризма, 2009. С. 2
– 7.
10. A Review of “Industrial Tourism: Opportunities for City and Enterprise” Leo
van den Berg, Christian Berger & Rachel Xiang Feng (Eds) Ashgate, Farnham, 2010.
242 pp.
11. Wood R. E., 1984, Ethnic tourism: the state and cultural changes in Southeast
Asia. In: Annals of Tourism Research, Camden. С. 353
-374
12. Yang L. Planning for Ethnic Tourism: Case Studies from Xishuangbanna,
Yunnan, China -
Waterloo, Ontario, Canada, 2007, 359 с.
13.
Пресняков В.Н. Народные промыслы республики Мордовия и
этнический туризм// География и туризм. Сборник научных трудов.
–
Пермь,
2010. С. 156
– 166.
14.
Щукин А.И. Предпосылки и факторы развития этнического туризма на
Северо
-
Западе Российской Федерации: автореф. дис. канд. геогр. наук / А.И.
Щукин.
-
СПб.: СПбГУ, 2002, 193 с.
15. Бутузов А.Г. Этнокультурный туризм: учебное пособие
–
М.: КНОРУС,
2013, 248 с.
16. Ахмедов И. А. Этнографик туризмни ташкил этишнинг хориж
тажрибаси/ “Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar” (Economics and Innovative
Technologies) ilmiy elektron jurnali. - 7/2024, iyul. 33-37
бет.
17.
Киличова, О. З. Актуальность и пути развития этнографического
туризма в Узбекистане / О. З. Киличова, Ш. Б. Гаффаров.
—
Текст:
непосредственный // Молодой ученый.
— 2020. —
№ 13 (303).
—
С. 111
-113. —
URL: https://moluch.ru/archive/303/68345/ (
мурожат қилинган сана
: 28.06.2024).
