ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–8_ июня–2025
332
2181-
3187
O‘RTA MAKTAB O‘QUVCHILARIDA VOKAL IJROCHILIKNI
BAHOLASH MEZONLARI VA ULARNI SHAKLLANTIRISH USULLARI.
Orifjanov Diyorbek Abduslom o`g`li
Namangan davlat pedagogika instituti
Musiqa ta`limi va san`at yo`nalishi magistratura 2-kurstalabasi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada o‘rta maktab o‘quvchilarida vokal ijrochilik
malakalarini baholash mezonlari va ushbu mezonlar asosida o‘quvchilarning vokal
ko‘nikmalarini shakllantirish usullari ilmiy-nazariy jihatdan tahlil etilgan. Baholash
jarayonida ovoz tembri, diapazon, intonatsiya, artikulyatsiya, musiqaga uyg‘unlik va
sahnadagi holat kabi mezonlarning roli yoritilgan. Shuningdek, vokal mashqlar, tinglab
tahlil qilish, ijodiy yondashuv va interfaol metodlar orqali ijrochilikni rivojlantirish
imkoniyatlari ko‘rib chiqilgan. Maqola vokal san'atini o‘rgatish metodikasini
takomillashtirishga qaratilgan.
Kalit so‘zlar:
vokal ijrochilik, baholash mezonlari, o‘rta maktab, ovoz
madaniyati, metodika, vokal mashqlar, musiqiy tarbiya
Maktab ta’limida musiqa fanining asosiy vazifalaridan biri – o‘quvchilarda estetik
didni shakllantirish, ularni musiqa orqali tarbiyalash va ijodiy faoliyatga
yo‘naltirishdir. Ayniqsa, vokal ijrochilik – ya’ni ovoz bilan kuylash madaniyati bu
jarayonda muhim o‘rin tutadi. O‘quvchilarda vokal malakalarni rivojlantirish, ularni
to‘g‘ri baholash va rag‘batlantirish – dars samaradorligini ta’minlovchi asosiy
omillardandir. Shu bois, vokal ijrochilikni baholash mezonlarini aniqlashtirish hamda
o‘quvchilarning vokal ko‘nikmalarini shakllantirish usullarini ishlab chiqish dolzarb
masala hisoblanadi.
O‘rta maktab o‘quvchilarida vokal ijrochilikni baholash mezonlari va ularni
shakllantirish usullari haqida batafsil ma’lumot quyidagicha taqdim etiladi. Bu
bo‘limda har bir mezon alohida tahlil qilinadi, shuningdek, ularni rivojlantirish uchun
amaliy usullar va strategiyalar keltiriladi.
Vokal ijrochilikni baholash mezonlari
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–8_ июня–2025
333
2181-
3187
O‘rta maktab o‘quvchilarining vokal ijrochiligini baholashda quyidagi asosiy
mezonlar qo‘llaniladi. Ushbu mezonlar o‘quvchilarning musiqiy mahoratini har
tomonlama baholash imkonini beradi:
Intonatsiya (ohangning to‘g‘riligi):
- Tavsif: Intonatsiya o‘quvchining musiqiy notalarni to‘g‘ri kuylash qobiliyatini
anglatadi. Bu mezon ovozning aniqligi va musiqiy asarga mos kelishini baholaydi.
- Baholash nuqtalari:
- Notalarni to‘g‘ri ijro etish (chetga chiqmaslik).
- Tovushning barqarorligi, ayniqsa uzun notalarda.
- Turli ohanglarda (minor, major) ijro qilishda aniqlik.
- Muammolar: Ko‘pincha o‘quvchilar musiqiy eshitishning yetarlicha
rivojlanmaganligi yoki nafasni to‘g‘ri boshqara olmaganligi tufayli intonatsiyada xato
qilishadi.
Ritm va temp:
- Tavsif: Ritm musiqiy asarning vaqt tuzilishiga rioya qilishni, temp esa ijro
tezligini saqlashni anglatadi.
- Baholash nuqtalari:
- Musiqiy ritmni aniq saqlash (sinxronlik).
- Tempning barqarorligi (tezlashish yoki sekinlashishsiz).
- Murakkab ritmik naqshlarni ijro etish qobiliyati.
- Muammolar: O‘quvchilar ritmni his qilishda qiynalishi yoki metrnoma ritmiga
moslasha olmaganligi mumkin.
Diksiya va artikulyatsiya:
- Tavsif: Diksiya so‘zlarning aniq va tushunarli talaffuz qilinishini,
artikulyatsiya esa tovushlarning ravon va to‘g‘ri chiqarilishini anglatadi.
- Baholash nuqtalari:
- So‘zlarning tinglovchiga tushunarli bo‘lishi.
- Vokal tovushlarning tozaligi (masalan, unli va undosh tovushlarning
aniqligi).
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–8_ июня–2025
334
2181-
3187
- Matnning ma’nosini yetkazishda so‘zlarning to‘g‘ri urg‘ulanishi.
- Muammolar: O‘quvchilar ko‘pincha so‘zlarni yutib yuborishadi yoki
talaffuzda xato qilishadi, ayniqsa chet tili qo‘shiqlarda.
Nafas olish texnikasi:
- Tavsif: To‘g‘ri nafas olish vokal ijrochilikning asosiy elementlaridan biridir.
Bu ovozning barqarorligi va uzun frazalarni ijro etish uchun zarur.
- Baholash nuqtalari:
- Nafasni uzoq vaqt boshqarish qobiliyati.
- Uzun notalar va frazalarni ijro etishda nafasning barqarorligi.
- Diafragma nafas olish texnikasidan foydalanish.
- Muammolar: O‘quvchilar ko‘pincha noto‘g‘ri nafas olish (masalan, ko‘krak
bilan nafas olish) yoki nafasni yetarli darajada ushlab turolmaslik muammosiga duch
kelishadi.
Emotsional ifoda va ijro uslubi:
- Tavsif: Bu mezon o‘quvchining musiqiy asar mazmunini his qilib, uni
tinglovchiga yetkazish qobiliyatini baholaydi.
- Baholash nuqtalari:
- Asarning emotsional mazmunini ifodalash (masalan, quvonch, qayg‘u,
o‘ychanlik).
- O‘ziga xos ijro uslubini shakllantirish.
- Tinglovchilar bilan hissiy aloqa o‘rnatish.
- Muammolar: O‘quvchilar ko‘pincha sahnada o‘zini noqulay his qilishlari yoki
musiqiy asarni “his qilish”da qiynalishlari mumkin.
Tovush sifati va tembri:
- Tavsif: Ovozning tabiiy sifati, uning tembri va diapazoni bu mezonning asosiy
elementlari hisoblanadi.
- Baholash nuqtalari:
- Ovozning yoqimlilig va tabiiyligi.
- Tovushning turli registrlarda (past, o‘rta, baland) barqarorligi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–8_ июня–2025
335
2181-
3187
- Tembrning boyligi va o‘ziga xosligi.
- Muammolar: Ovozning majburlangan yoki nosog‘lom chiqishi, shuningdek,
diapazonning cheklanganligi.
Sahnadagi ko‘rinish va o‘zini tutishi:
- Tavsif: O‘quvchining sahnada o‘zini erkin tutishi, jest va mimikalari orqali
musiqiy asarni to‘ldirishi.
- Baholash nuqtalari:
- Sahnada o‘ziga ishonch va tabiiylik.
- Tinglovchilar bilan ko‘z aloqasi va muloqot.
- Harakatlarning musiqiy asar mazmuniga mosligi.
- Muammolar: O‘quvchilar sahnada qo‘rquv yoki noqulaylik his qilishlari
mumkin.
Vokal ko‘nikmalarni shakllantirish usullari
O‘quvchilarning vokal ijrochilik ko‘nikmalarini rivojlantirish uchun quyidagi
usullar qo‘llaniladi:
Muntazam vokal mashqlari:
- Nafas olish mashqlari: Diafragma nafas olishni o‘rganish uchun oddiy
mashqlar (masalan, “shamni o‘chirmasdan nafas chiqarish” yoki “uzun sssss tovushini
chiqarish”).
- Vokaliza mashqlari: Ovozning turli registrlarida ishlash uchun “la-la-la” yoki
“mi-me-ma-mo-mu” kabi vokal tovushlarni takrorlash.
- Intonatsiya mashqlari: Oddiy ohanglardan boshlab, asta-sekin murakkab
melodiyalarni kuylash.
Individual va guruh darslari:
- Individual yondashuv: Har bir o‘quvchining ovoz diapazoni, tembri va texnik
qiyinchiliklarini hisobga olgan holda dars rejasi tuzish. Masalan, ba’zi o‘quvchilar
baland notalarda qiynalsa, ularga maxsus mashqlar beriladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–8_ июня–2025
336
2181-
3187
- Guruh darslari: Ansambl kuylash orqali o‘quvchilar bir-birlarining ovozini
eshitishni va harmoniyada ishlashni o‘rganadilar. Bu intonatsiya va ritmni
rivojlantirishga yordam beradi.
Musiqiy eshitishni rivojlantirish:
- Solfedjio darslari: Musiqiy notalarni eshitish va kuylash orqali intonatsiyani
mustahkamlash. Masalan, o‘quvchilardan ma’lum bir interval yoki akkordni aniqlash
so‘raladi.
- Musiqiy tahlil: Klassik yoki xalq qo‘shiqlarni tinglash va ularning tuzilishini
tahlil qilish orqali musiqiy idrokni rivojlantirish.
Sahnada amaliy tajriba:
- Maktab tadbirlari: O‘quvchilarni maktab konsertlari, bayramlar yoki
musobaqalarda qatnashishga jalb qilish. Bu ularning sahnada o‘zini tutish
ko‘nikmalarini rivojlantiradi.
- Video tahlil: O‘quvchilarning ijrolarini yozib, ularga xatolarini ko‘rsatish va
yaxshilash yo‘llarini muhokama qilish.
Texnologiyadan foydalanish:
- Vokal dasturlari: “Vocal Coach”, “EarMaster” yoki “Smule” kabi dasturlardan
foydalanib, o‘quvchilarning intonatsiya va ritmini mustahkamlash.
- Audio yozuvlar: O‘quvchilarning ijrolarini yozib, ularni tinglash va xatolarini
tuzatish.
Motivatsiya va rag‘batlantirish:
- O‘quvchilarning har bir kichik muvaffaqiyatini e’tirof etish (masalan, “Bu
safar ritmni juda yaxshi saqlading!”).
- Musiqiy musobaqalar yoki festivallarda ishtirok etish uchun imkoniyatlar
yaratish.
- Musiqa orqali o‘zini ifoda etishning ijobiy ta’sirini tushuntirish.
Baholash mezonlarini aniqlashtirish o‘quvchilarni o‘z ustida ishlashga undaydi.
An’anaviy darslarda ko‘proq umumiy baholashga e’tibor qaratiladi, lekin individual
mezonlar asosida baholash o‘quvchilarning qobiliyatini aniqroq aniqlash imkonini
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–8_ июня–2025
337
2181-
3187
beradi. Interfaol metodlar vokal ijrochilikda o‘quvchilarni faol ishtirokchi sifatida jalb
qiladi. Shu bilan birga, har bir o‘quvchining fiziologik va emotsional holati inobatga
olinmasligi metodik yondashuvlar samaradorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Xulosa
O‘rta maktab o‘quvchilarida vokal ijrochilikni shakllantirish va baholash uchun
aniq mezonlar va zamonaviy pedagogik yondashuvlar zarur. Ovoz sifatiga, emotsional
talqinga va texnikaga alohida e’tibor berilishi kerak. Interfaol metodlar orqali ijrochilik
madaniyatini chuqurlashtirish mumkin.
Vokal ijrochilik uchun o‘quv dasturiga alohida mashg‘ulotlar kiritilishi;
Baholash mezonlari asosida o‘quvchilar uchun reyting tizimi ishlab chiqilishi;
O‘qituvchilar uchun vokal metodikalari bo‘yicha malaka oshirish seminarlarini
tashkil qilish;
Har bir maktabda vokal guruhlari (xoral, duet, yakkaxon) faoliyatini yo‘lga
qo‘yish;
O‘quvchilarning vokal ijrochilik namunalari bo‘yicha portfoliolarini yuritish
Adabiyotlar.
1. Katrych, O. T. (2000). Indyvidualnyi styl muzykanta-vykonavtsia (teoretychni
ta estetychni aspekty) [Individual style of a musician-performer (theoretical and
aesthetic aspects)]. Abstract of Thesis for PhD of Art History. Kyiv. [in
Ukrainian].
2. Moskalenko, V. H. (2018). Pro indyvidualno-stylovi zasady muzychnoho
avtorstva [On the individual-style principles of musical authorship]. Naukovyi visnyk
Natsionalnoi muzychnoi akademii Ukrainy imeni P. I. Chaikovskoho [Scientific
Bulletin of the P. I. Tchaikovsky National Academy of Music of Ukraine], no. 123, 7-
16. [in Ukrainian].
3. Tkach, Yu. (2018). Indyvidualnyi vykonavskyi styl dyryhenta-khormeistera
yak predmet teoretychnoho doslidzhennia [Individual performance style of a
conductor-choirmaster as a subject of theoretical research]. Visnyk Natsionalnoi
akademii kerivnykh kadriv kultury i mystetstv [Bulletin of the National Academy of
Leading Personnel of Culture and Arts], no. 3, 359-366. [in Ukrainian].
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–8_ июня–2025
338
2181-
3187
4. Sydorenko, O. Yu. (2018). Indyvidualnyi vykonavskyi styl v systemi
ansamblevoho muzykuvannia (na prykladi kamernoi skrypkovoi sonaty) [Individual
performance style in the system of ensemble music making (using the example of a
chamber violin sonata)]. Thesis for PhD of Art History. Kharkiv. [in Ukrainian].
5. Ma, Lin. (2024). Stsenichnyi obraz pianista yak forma proiavu indyvidualnoho
vykonavskoho styliu [Stage image of a pianist as a form of manifestation of an
individual performance style]. Thesis for PhD of Art History. Kyiv. [in Ukrainian].
6. Kuan, Yuan. (2023). Study of the quality of memory of musical works’ note
text by students of faculties of arts in the process of instrumental training. Paradigm of
knowledge, no. 3(57), 84-108. [in English].
7. Wang, Chen. (2017). Metodyka formuvannia vykonavskoho artystyzmu
studentiv mahistratury v protsesi vokalno-fakhovoi pidhotovky [The method of
forming the performance artistry of students of the master's degree in the process of
vocational training]. Thesis for PhD of Pedagogical Sciences. Kyiv. [in Ukrainian].
8. Wang, Yihua. (2023). Patterns of formation of musical and performing culture
among students of arts faculties during musical and instrumental training. Paradigm of
knowledge, no. 3(57), 125-149. [in English].
