ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–7_ июня–2025
173
2181-
3187
MUSIQA MADANIYATI DARSLARIDA VOKAL IJROCHILIK
MALAKALARINI SHAKILLANTIRISH.
Orifjanov Diyorbek Abduslom o`g`li
Namangan davlat pedagogika instituti
Musiqa ta`limi va san`at yo`nalishi magistratura 2-kurstalabasi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada umumta’lim maktablarida musiqa madaniyati
darslarida vokal ijrochilik malakalarini shakllantirishning nazariy va amaliy asoslari
yoritilgan. Vokal ijrochilik malakalari o‘quvchilarda musiqa madaniyatiga bo‘lgan
qiziqishni oshirish, estetik dunyoqarashni kengaytirish, nutq va nafasni to‘g‘ri qo‘llash,
tovush sifatlarini idrok etish kabi ko‘nikmalarni shakllantirishda muhim ahamiyat kasb
etadi. Maqolada ilg‘or xorijiy va mahalliy tajribalarga tayanilgan holda samarali
metodlar tahlil qilingan va amaliy tavsiyalar berilgan.
Kalit so‘zlar:
vokal ijrochilik, musiqa madaniyati, ovoz tarbiyasi, nafas
mashqlari, musiqiy ta’lim, estetik tarbiya, diksiyaviy mashqlar.
Musiqa madaniyati – o‘quvchilarning estetik tarbiyasida muhim o‘rin tutadigan
fanlardan biridir. Ayniqsa, vokal ijrochilik malakalarini shakllantirish orqali
bolalarning ovoz tarbiyasi, eshitish qobiliyati, musiqiy tafakkuri va ijodiy qobiliyatlari
rivojlanadi. Umumta’lim maktablarining musiqa darslarida vokal ijrochilik
mashqlariga alohida e’tibor qaratilishi, bu boradagi metodik yondashuvlarning
boyitilishi davr talabi hisoblanadi.
Musiqa madaniyati darslarida vokal ijrochilik malakalarini shakllantirish
o‘quvchilarning musiqiy qobiliyatlarini, ovoz apparati imkoniyatlarini va sahnadagi
ko‘nikmalarini rivojlantirishga qaratilgan tizimli jarayondir. Bu jarayon nafaqat
ovozning texnik jihatlarini, balki musiqiy tushuncha, ijodiy yondashuv va sahnadagi
ishonchni ham o‘z ichiga oladi. Quyida vokal ijrochilik malakalarini shakllantirishning
batafsil yo‘nalishlari va usullari keltiriladi:
Nafas olish texnikasini rivojlantirish
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–7_ июня–2025
174
2181-
3187
Vokal ijrochilikning asosi to‘g‘ri nafas olish texnikasidir, chunki ovozning
kuchi, barqarorligi va sifati nafas bilan bevosita bog‘liq. Musiqa madaniyati darslarida
quyidagi mashqlarni qo‘llash mumkin:
- Diafragma nafas olish mashqlari:
- O‘quvchilarga qorin orqali chuqur nafas olishni o‘rgatish. Masalan, o‘tirgan
yoki tik turgan holatda qo‘lni qorin ustiga qo‘yib, nafas olish va chiqarish jarayonida
qorin harakatini sezish.
- “Shamni o‘chirmasdan” nafas chiqarish: uzoq, barqaror va silliq nafas
chiqarishni mashq qilish.
- Ritmik nafas olish: masalan, 4 soniya nafas olish, 4 soniya ushlab turish va 6
soniya nafas chiqarish.
- Nafasni boshqarish:
- “S” yoki “Sh” tovushlarini uzoq va teng ravishda chiqarish orqali nafasning
barqarorligini sinash.
- Qisqa va uzoq notalarni kuylash orqali nafasni tejamkor ishlatishni o‘rganish.
- Amaliy misol:
- O‘quvchidan tik turib, yelkasini bo‘shatib, qorin orqali 5 marta chuqur nafas
olishni so‘rash. Keyin “ssss” tovushini 10 soniya davomida chiqarishni mashq
qildirish. Bu mashqni har dars boshida 5 daqiqa davomida takrorlash mumkin.
Ovoz apparatini mustahkamlash
Vokal ijrochilikda ovoz apparati (vokal kordlari, tomoq, og‘iz bo‘shlig‘i) muhim
rol o‘ynaydi. Ushbu sohada quyidagi mashqlar samarali:
- Vokal kordlarini isitish:
- Oddiy vokal mashqlari: “mi-mi-mi”, “ma-ma-ma” yoki “u-u-u” kabi
tovushlarni turli balandliklarda kuylash.
- Lip trill (lablarni “brrr” qilib titratish) yoki “ng” tovushini chiqarish orqali
ovoz kordlarini yumshatish.
- Artikulyatsiya va diksiya:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–7_ июня–2025
175
2181-
3187
- Til burama mashqlari: masalan, “Qirq qiz qulupnay yig‘di” yoki “Suv suzadi,
suz suzadi” kabi o‘zbek tilidagi tezkor so‘zlar.
- Har bir bo‘g‘inni aniq talaffuz qilish uchun sekin kuylash mashqlari, masalan,
“la-le-li-lo-lu” ni turli temp va balandliklarda takrorlash.
- Og‘iz mushaklarini bo‘shatish uchun yuz massaji yoki “katta-kichik og‘iz”
mashqlari.
- Resonatorlar bilan ishlash:
- Ko‘krak resonatori (past notalar uchun) va bosh resonatori (yuqori notalar
uchun) bilan ishlashni o‘rgatish.
- Masalan, “m-m-m” tovushini chiqarib, tovushning burun va ko‘krak
bo‘shlig‘ida aks etishini sezish.
- Amaliy misol:
- Darsning boshida 5 daqiqalik isitish mashqlari: “u-u-u” tovushini pastdan
yuqoriga va yuqoridan pastga silliq o‘tish bilan kuylash. Keyin “Qirq qiz” til
buramasini 3-4 marta turli templarda takrorlash.
Intonatsiya va musiqiy eshitish qobiliyatini rivojlantirish
To‘g‘ri intonatsiya va musiqiy eshitish vokal ijrochilikning muhim tarkibiy
qismidir. Musiqa madaniyati darslarida bu ko‘nikmalarni quyidagi usullar bilan
rivojlantirish mumkin:
- Solfedjio mashqlari:
- Oddiy major va minor skalalarni kuylash (masalan, Do major: do-re-mi-fa-
sol-la-si-do).
- Intervallarni aniqlash va kuylash: masalan, sekund, tersiya, kvinta kabi
intervallarni fortepiano yoki boshqa cholg‘u yordamida eshitish va takrorlash.
- Garmonik eshitish:
- Xor yoki ansambl kuylash orqali bir nechta ovozni bir vaqtda eshitish va
uyg‘unlashtirishni o‘rganish.
- Akkord progressiyalarini (masalan, C-G-Am-F) eshitish va ularni kuylash
orqali musiqiy tushuncha hosil qilish.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–7_ июня–2025
176
2181-
3187
- Amaliy misol:
- O‘quvchiga fortepiano yordamida Do major skalasini kuylatish, so‘ngra “Do-
mi-sol” akkordini alohida-alohida va birgalikda kuylashni so‘rash. Keyin oddiy xalq
qo‘shig‘ini (masalan, “Yor-yor”) to‘g‘ri intonatsiya bilan kuylashni mashq qildirish.
Repertuar tanlash va ijro san’ati
Musiqa madaniyati darslarida o‘quvchilarning qiziqishlari va ovoz
imkoniyatlariga mos repertuar tanlash muhimdir. Bu jarayon quyidagicha amalga
oshiriladi:
- Repertuar tanlash:
- Yosh o‘quvchilar uchun oddiy xalq qo‘shiqlari (masalan, “Yor-yor”, “Qizil
olma”) yoki bolalar qo‘shiqlari.
- Katta yoshdagi o‘quvchilar uchun klassik asarlar (masalan, Alisher Navoiy
she’rlariga yozilgan qo‘shiqlar) yoki zamonaviy pop yoki estrada qo‘shiqlari.
- O‘quvchining ovoz diapazoniga mos qo‘shiqlar tanlash (masalan, soprano,
alto, tenor yoki bass).
- Hissiyot va ifodalilik:
- Qo‘shiqning mazmuni va tarixini tahlil qilish: masalan, “Yor-yor”
qo‘shig‘ining kelin olish marosimidagi o‘rni haqida o‘quvchilarga tushuntirish.
- Mimika va jestlarni ishlatish: o‘quvchidan qo‘shiq kuylayotganda his-
tuyg‘ularini yuz ifodasi orqali ko‘rsatishni so‘rash.
- Sahnada harakatlanish: o‘quvchiga qo‘shiqning ritmiga mos ravishda engil
harakatlar qilishni o‘rgatish.
Sahnada ishlash va ijodiy yondashuv
Sahnada o‘zini erkin his qilish va ijodiy yondashuv vokal ijrochilikning muhim
qismidir. Musiqa madaniyati darslarida quyidagi usullar qo‘llaniladi:
- Sahnada o‘zini tutish:
- O‘quvchilarga omma oldida chiqishdan qo‘rqmaslikni o‘rgatish. Masalan,
dars oxirida kichik konsert tashkil qilish.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–7_ июня–2025
177
2181-
3187
- Tik turish, yelkalarni bo‘shatish va tomoshabinlar bilan ko‘z aloqasi qilish
kabi asosiy sahna harakatlarini o‘rgatish.
- Improvizatsiya:
- O‘quvchilardan oddiy melodiyaga o‘z so‘zlarini qo‘shib kuylashni so‘rash.
- Masalan, berilgan ritmga asoslangan holda qisqa musiqiy ibora yaratish.
- Amaliy misol:
- Dars doirasida o‘quvchilardan kichik guruhlarda mini-konsert tayyorlashni
so‘rash. Har bir o‘quvchi o‘z tanlagan qo‘shig‘ini kuylaydi va guruh a’zolari unga xor
sifatida qo‘shiladi.
Texnik vositalardan foydalanish
Zamonaviy vokal ijrochilikda texnik vositalar muhim ahamiyatga ega. Musiqa
madaniyati darslarida quyidagi ko‘nikmalar o‘rgatilishi mumkin:
- Mikrofon bilan ishlash:
- Mikrofonni to‘g‘ri ushlash va undan optimal masofada (5-10 sm) kuylashni
o‘rgatish.
- Mikrofon orqali ovozning balandligi va tembrini boshqarish.
- Ovoz yozuvlari tahlili:
- O‘quvchining ijrosini yozib olish va birgalikda tahlil qilish. Bu orqali
intonatsiya, diksiya va nafasdagi xatolarni aniqlash mumkin.
- Masalan, Audacity yoki boshqa oddiy audio dasturlardan foydalanish.
- Aaliy misol:
- O‘quvchidan mikrofon yordamida qo‘shiq kuylashni so‘rash va yozuvni
tinglab, ovoz sifati, artikulyatsiya va his-tuyg‘ularni muhokama qilish.
Musiqa madaniyatiga xos yondashuv
Musiqa madaniyati darslarida vokal ijrochilik nafaqat texnik ko‘nikmalar, balki
milliy va global musiqiy merosni o‘rganish bilan ham boyitilishi kerak:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–7_ июня–2025
178
2181-
3187
- O‘zbek musiqiy merosi: O‘quvchilarga xalq qo‘shiqlari, maqomlar (masalan,
“Shashmaqom”) va ularning tarixiy ahamiyatini o‘rgatish.
- Global musiqiy madaniyat: Klassik opera, jazz yoki zamonaviy estrada
uslublari bilan tanishtirish.
- Amaliy misol: “Shashmaqom”dan bir qismni o‘rganish va uni sinfda
muhokama qilish, so‘ng oddiy bo‘limini kuylash.
O‘quvchilarning yosh xususiyatlariga moslashish
- Yosh bolalar (6-12 yosh):
- O‘yin elementlaridan foydalanish: masalan, qo‘shiqni harakatlar bilan
kuylash yoki musiqiy hikoyalar yaratish.
- Qisqa va qiziqarli qo‘shiqlarni tanlash.
- O‘smirlar (13-17 yosh):
- Zamonaviy musiqaga e’tibor qaratish va o‘zlarining sevimli qo‘shiqlarni
kuylash imkoniyatini berish.
- Sahnada o‘zini ifodalashga urg‘u berish.
- Kattalar:
- Professional vokal texnikalariga e’tibor qaratish va murakkab repertuar
tanlash.
- Musiqiy tahlil va ijodiy loyihalarga jalb qilish.
Amaliy kuzatuvlardan kelib chiqib, musiqa madaniyati darslarida vokal
ijrochilik malakalarini shakllantirishda quyidagi muammolar kuzatildi: ba’zi
o‘qituvchilarda vokal bo‘yicha chuqur bilimlarning yetishmasligi, darslik va metodik
qo‘llanmalar zamonaviy talablarga javob bermasligi, texnik vositalarning yetarli
emasligi. Shu bilan birga, metodik yondashuvlar boyitilgan hollarda vokal o‘rgatish
natijalari ancha yuqori bo‘ladi. Bu esa mazkur yo‘nalishda malaka oshirish va dars
metodikasini takomillashtirish zarurligini ko‘rsatadi.
Xulosa
Musiqa madaniyati darslarida vokal ijrochilik malakalarini shakllantirish
o‘quvchilarning ijodiy va estetik qobiliyatlarini rivojlantirishda muhim o‘rin tutadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–7_ июня–2025
179
2181-
3187
To‘g‘ri tanlangan mashqlar, zamonaviy vositalar va metodik yondashuvlar orqali bu
jarayon samarali tashkil etilishi mumkin.
O‘qituvchilar uchun vokal ijrochilik bo‘yicha metodik seminarlar tashkil etish;
Darslarda nafas va diksiyaga oid mashqlarni doimiy qo‘llash;
Interfaol texnologiyalar asosida ovoz yozish, tahlil qilish va takomillashtirishga
oid vositalardan foydalanish;
Musiqa darsliklarini zamonaviy vokal metodikaga moslashtirish;
O‘quvchilarning vokal salohiyatini aniqlash uchun maxsus test va kuzatuv
tizimini ishlab chiqish.
Adabiyotlar.
1.
Karimova D. Musiqiy pedagogik mahorat asoslari. - T.: Iqtisod-moliya, 2008.
2.
Mirzaev Q. Vokal-xor jamoalari bilan ishlash metodikasi. Toshkent - 2010.
3.
Mirzaev Q. Bolalar xor jamoasi bilan ishlash uslubiyoti. Toshkent O‘zRFAAK
bosmaxonasi - 2009.
4.
SHaripova G.. Musiqa va uni o‘qitish metodikasi (metodik qo‘llanma). Toshkent -
2006.
5.
Yang Yihe, Principle and Application of Music Performance Art [M], Anhui
Literature and Art Publishing House, 2002
6.
Zhu Qi. Brief Discussion on Relevant Issues of Emotion and Psychology in Vocal
Music [J] Journal of Taiyuan Institute of Education, 2005 (2)
7.
Wang Shanhu, On Feeling and Thinking in Vocal Music Performance [D], Wuhan
Conservatory of Music, 2008
8.
Sun Rujie, On Importance of Theoretical Research and Performance Practice in
Vocal Music Singing-Thinking from Vocal Music Teaching Practice [J], Music
Life, 2014 (1)
