ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
23
2181-
3187
BO‘LAJAK O‘QITUVCHILARNING PEDAGOGIK MAHORATINI
OSHIRISH JARAYONIDA REFLEKSIV KO‘NIKMALARNI
RIVOJLANTIRISH
Soatova Rayxona Sadriddin qizi
Termiz davlat pedagogika instituti
Pedagogika va ijtimoiy fanlar fakulteti
Pedagogika yo‘nalishi talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada bo‘lajak o‘qituvchilarning refleksiv
ko‘nikmalarini shakllantirish orqali pedagogik mahoratini rivojlantirishning nazariy
asoslari va amaliy yo‘nalishlari tahlil etiladi. Tadqiqot natijalari refleksiya pedagogik
kompetensiyani shakllantirishda muhim omil ekanini ko‘rsatadi.
Kalit so‘zlar:
Refleksiya, mahorat, pedagog, faoliyat, tajriba, o‘quv jarayoni.
Annotation:
This article analyzes the theoretical foundations and practical
directions of developing pedagogical skills in future teachers through the formation of
reflective competencies. The results of the study demonstrate that reflection is a key
factor in shaping pedagogical competence.
Keywords:
Reflection, skill, pedagogue, activity, experience, educational
process.
Аннотация:
В статье анализируются теоретические основы и практические
направления развития педагогического мастерства будущих учителей
посредством формирования рефлексивных умений. Результаты исследования
показывают, что рефлексия является важным фактором в формировании
педагогической компетентности.
Ключевые слова:
Рефлексия, мастерство, педагог, деятельность, опыт,
учебный процесс.
Bugungi o‘zgaruvchan, raqamli texnologiyalar bilan boyitilgan ijtimoiy muhitda
o‘qituvchi faqat bilim beruvchi emas, balki o‘quvchining shaxsini rivojlantiruvchi,
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
24
2181-
3187
unga yo‘l ko‘rsatuvchi murabbiy sifatida namoyon bo‘lmoqda. Bu borada O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining 2019-yil 8-oktabrdagi PF-5847 sonli farmoni bilan
tasdiqlangan “O‘zbekiston Respublikasi oliy ta’lim tizimini 2030-yilgacha
rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”
1
pedagogdan o‘z kasbini chuqur
anglashni, doimiy izlanishni, o‘z faoliyatini tahlil qilish va takomillashtirish
qobiliyatiga ega bo‘lishini talab etadi. Shu nuqtayi nazardan qaraganda, refleksiya –
o‘qituvchining professionallik darajasini aniqlovchi indikatorlardan biri sifatida e’tirof
etiladi. Xususan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-yanvardagi PF–
60-sonli farmoni bilan tasdiqlangan “2022–2026 yillarga mo‘ljallangan Yangi
O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi”da ta’lim sifatini oshirish, innovatsion
yondashuvlarni joriy qilish, pedagogik malaka va ko‘nikmalarni rivojlantirish alohida
strategik yo‘nalish sifatida qayd etilgani bu mavzuning dolzarbligini yanada oshiradi.
2
Shu boisdan, bo‘lajak o‘qituvchilarda refleksiv ko‘nikmalarni shakllantirish, ularni
pedagogik amaliyotga tayyorlashda mazkur jihatni nazariy va amaliy nuqtai nazardan
chuqur tadqiq etish ayni kunning eng dolzarb ilmiy-pedagogik vazifalaridan biridir.
Refleksiya (lot. “reflexio” – orqaga qaytish) – har tomonlama barkamol
rivojlangan insonning o‘z xatti - harakatlari va ularning qonuniyatlami anglashga
qaratilgan nazariy faoliyat shaklidir; inson ma’naviy dunyosining o‘ziga xos yashirin
hislatlarini ochib beradigan o‘z-o‘zini bilishga va anglashga qaratilgan faoliyatdir.
3
Pedagogik refleksiya — bu o‘qituvchining o‘z kasbiy faoliyatini anglash,
baholash, tahlil qilish va uni takomillashtirishga yo‘naltirilgan ongli intellektual
faoliyatidir. U shaxsiy tajriba asosida o‘z-o‘zini anglash, o‘zining kasbiy harakatlarini
nazorat qilish va takroriy tahlil qilish orqali ta’lim jarayonini samarali tashkil etishda
muhim vosita hisoblanadi. Refleksiya bo‘lajak o‘qituvchiga o‘z faoliyatini tanqidiy
ko‘z bilan ko‘rishga, o‘quvchilarning ehtiyojlariga moslashishga, o‘zining bilim,
1
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekiston Respublikasi oliy ta’lim tizimini 2030-yilgacha
rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida” 2019-yildagi 8-oktabrdagi PF-5847 farmoni.
2
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “2022–2026 yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning
taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida” 2022-yil 28-yanvardagi PF–60-sonli farmoni.
3
Filosofskaya ensiklopediya. - M : Sovetskaya ensiklopediya 1967
.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
25
2181-
3187
ko‘nikma va munosabatlarini zamon talablari asosida yangilab borishga imkon
yaratadi. Ayniqsa, zamonaviy pedagogik jarayonda refleksiya bo‘lajak o‘qituvchining
kasbiy rivojlanishiga xizmat qiluvchi ichki motivator sifatida namoyon bo‘ladi. Bu
jarayon nafaqat o‘quvchilarning rivojlanishiga, balki o‘qituvchining pedagogik
pozitsiyasi, kasbiy madaniyati va metodik yondashuvlarining boyishiga ham xizmat
qiladi. Refleksiv fikrlovchi pedagog har bir o‘quv vaziyatini tahlil qilish, uni
takomillashtirish va eng maqbul yechimlarni topish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Shu
sababli pedagogik refleksiya nafaqat kasbiy zarurat, balki o‘qituvchining uzluksiz
kasbiy o‘sishining ajralmas tarkibiy qismi sifatida qaraladi.
Refleksiv salohiyatni rivojlantirishda samarali tashkiliy-pedagogik sharoitlar
muhim rol o‘ynaydi. Bular jumlasiga quyidagilar kiradi: ta’lim jarayonining interaktiv
usullar asosida tashkil etilishi, mustaqil tahliliy faoliyatga yo‘naltirilgan topshiriqlar
tizimi, o‘z-o‘zini baholash va kuzatish mexanizmlarining joriy etilishi, mentorlik
(murabbiylik) faoliyatining yo‘lga qo‘yilishi va o‘zaro baholash usullarining
muntazam qo‘llanilishi. Shuningdek, ta’lim muassasalarida kasbiy rivojlanish bo‘yicha
tashkil etilgan malaka oshirish kurslari, seminar-treninglar, ustoz-shogird an’analari,
portfoliolar yuritish amaliyoti refleksiyani chuqurlashtirishda muhim tashkiliy omillar
sanaladi. Refleksiv yondashuv samaradorligini ta’minlovchi omillardan yana biri —
bu akademik erkinlikdir. Bularning barchasi refleksiv kompetensiyani shakllantirishda
murakkab, lekin zaruriy tashkiliy-pedagogik asos bo‘lib xizmat qiladi.
N.V.Kuzminaning fikricha, refleksiyaning “mazmuni, sherigining ichki
dunyosini о‘zaro hamkorlik asosida subyektiv qayta yaratishdan iborat bo‘lgan
individlar bir - birlarini ko‘zgudagi kabi aks ettirishi, о‘zaro aks ettirishning о‘ziga xos
ikki tomonlamalik jarayoni, qolaversa, bu ichki dunyoda, о‘z navbatida, birinchi
tadqiqotchining ichki dunyosi aks etishidir”.
4
Refleksiv muloqot shundaki, u bir tomonlama axborot uzatish emas, balki fikr
almashinuvi, tushunchalar to‘qnashuvi va talqinlar uyg‘unligidan iborat dinamik
4
A.Xoliqov. Pedagogik mahorat. – Toshkent.: 2011.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
26
2181-
3187
jarayondir. Bu jarayonda o‘qituvchi o‘z mavqeini “men bilaman – sen o‘rganasan”
nuqtai nazaridan emas, balki “keling, birgalikda anglaylik, baholaylik” yondashuvida
tashkil etishi lozim.
Buyuk Britaniya va Kanada ta’lim tizimlarida ham refleksiv yondashuv ustuvor
tamoyil sifatida qaraladi. Bu mamlakatlarda bo‘lajak o‘qituvchini tayyorlash
dasturlarida talabalarning shaxsiy portfoliolari, amaliy tajriba kundaliklari,
professional rivojlanish rejalari orqali refleksiya ko‘nikmalari shakllantiriladi. Shu
orqali pedagogik jarayon subyektlari o‘z faoliyatini chuqur tahlil qilish, baholash va
takomillashtirishga o‘rgatiladi. Ayni vaqtda G‘arb ta’lim tizimlarida refleksiya
o‘qituvchining kasbiy kompetensiyasining ajralmas qismi sifatida qaraladi. Pedagogik
jarayondagi refleksiv yondashuv nafaqat o‘qituvchining shaxsiy o‘sishini ta’minlaydi,
balki o‘quvchilarning mustaqil fikrlash, tanqidiy tahlil qilish va o‘z-o‘zini baholash
kabi ko‘nikmalarini rivojlantirishga ham xizmat qiladi. Xorijiy davlatlar tajribasining
o‘zbek ta’lim tizimiga moslashtirilishi, avvalo, pedagogik tafakkurning milliy
xususiyatlarini inobatga olgan holda amalga oshirilishi kerak. Bu borada refleksiv
kompetensiyani rivojlantirish, zamonaviy texnologiyalarni tatbiq etish, kasbiy
refleksiya madaniyatini shakllantirish va mentorlikni kuchaytirish muhim ahamiyat
kasb etadi. Bu yo‘nalishlar orqali bo‘lajak o‘qituvchilarda puxta, ijtimoiy mas’uliyatli
va doimiy o‘zgaruvchan muhitga moslasha oladigan refleksiv tafakkur shakllantiriladi.
Xulosa qilib aytganda, bo‘lajak o‘qituvchilarning pedagogik mahoratini
oshirishda refleksiv ko‘nikmalarni rivojlantirish — bu nafaqat kasbiy tayyorgarlikning
ajralmas tarkibiy qismi, balki ular uchun hayot davomida o‘qituvchilik san’atini
mukammallashtirishga xizmat qiluvchi strategik kompetensiyadir. Shu bois, oliy
pedagogik ta’lim muassasalari ushbu ko‘nikmalarni tizimli, bosqichma-bosqich va
metodik asoslangan holda rivojlantirishga e’tibor qaratmog‘i zarur. Kelajakda ushbu
yo‘nalishdagi izlanishlar o‘qituvchilik kasbining yanada innovatsion va refleksiv
xususiyatga ega bo‘lishiga xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
27
2181-
3187
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “2022–2026 yillarga mo‘ljallangan
Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida” 2022-yil 28-yanvardagi PF–
60-sonli farmoni.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekiston Respublikasi oliy ta’lim
tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida” 2019-
yildagi 8-oktabrdagi PF-5847 farmoni.
3.
B.X.Xodjayev. Umumiy pedagogika nazariyasi va amaliyoti. – Т.: Sano-
standart, 2017.
4.
A.Xoliqov. Pedagogik mahorat. – Toshkent.: 2011.
5.
Sovremennaya filosofiya. Slovar i xrestomatiya. - Rostov - don. Femks. 1996. -
67 b.
6.
Селевко Г.К. Педагогические технологии авторских школ. - М.: НИИ
школьных технологий, 2005. - 192 с.
