ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
18
2181-
3187
PEDAGOGIK TA’SIR KO‘RSATISH – KOMMUNIKATIV
QOBILIYATINING ASOSIY USULI SIFATIDA
Soatova Rayxona Sadriddin qizi
Termiz davlat pedagogika instituti
Pedagogika va ijtimoiy fanlar fakulteti
Pedagogika yo‘nalishi talabasi
Annotatsiya:
Maqolada pedagogik ta’sir ko‘rsatishning kommunikativ qobiliyat
bilan uzviy bog‘liqligi, o‘qituvchining muloqotdagi roli, samarali ta’sir vositalari ilmiy
tahlil qilinadi va tavsiyalar beriladi.
Kalit so‘zlar:
Pedagogik ta’sir, kommunikativ qobiliyat, o‘qituvchi, muloqot,
kompetensiya, ta’lim samaradorligi, verbal vosita.
Annotation:
This article provides a scientific analysis of the intrinsic relationship
between pedagogical influence and communicative competence, highlights the
teacher’s role in educational interaction, and offers practical recommendations for
enhancing effective pedagogical impact.
Keywords:
Pedagogical influence, communicative competence, teacher,
interaction, competence, educational effectiveness, verbal tools.
Аннотация:
В статье представлен научный анализ взаимосвязи между
педагогическим воздействием и коммуникативной компетентностью, раскрыта
роль учителя во взаимодействии с учащимися, а также даны практические
рекомендации по повышению эффективности педагогического влияния.
Ключевые слова:
Педагогическое воздействие, коммуникативная
компетентность, учитель, взаимодействие, компетенция, эффективность
образования, вербальные средства.
Zamonaviy ta’lim jarayoni o‘qituvchidan nafaqat puxta bilim, balki yuqori
darajadagi ijtimoiy-psixologik tayyorgarlikni ham talab qiladi. Ayniqsa, inson
shaxsiga chuqur ta’sir ko‘rsatish, uni ijtimoiy muhitga tayyorlash, mustaqil fikrlashga
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
19
2181-
3187
undash kabi murakkab pedagogik vazifalar – o‘qituvchining samarali pedagogik ta’siri
orqali amalga oshadi. Ta’sir ko‘rsatish esa o‘z-o‘zidan yuzaga kelmaydi; bu – puxta
shakllangan kommunikativ qobiliyatga, empatiyaga, madaniy muloqotga asoslangan
ongli jarayondir. Pedagogik ta’sir ko‘rsatishning negizida o‘qituvchi bilan o‘quvchi
o‘rtasidagi muloqot turli ko‘rinishlarda – didaktik suhbat, bahs-munozara,
rag‘batlantirish, emotsional yondashuv kabi shakllarda ifodalanadi. Aynan shu
jarayonda o‘qituvchining shaxsiy fazilatlari, nutq madaniyati, hissiy-intellektual
darajasi va ijtimoiy faolligi yetakchi o‘rin tutadi.
Bugungi globallashuv sharoitida pedagogik faoliyatda kommunikatsiya – yagona
vosita emas, balki ta’sirchanlikning bosh mezoniga aylanmoqda. Shu bois, pedagogik
ta’sir va kommunikativ kompetensiya o‘rtasidagi uzviy aloqani o‘rganish, ularni ilmiy-
nazariy jihatdan tahlil qilish va amaliy yondashuvlar asosida tadqiq etish dolzarb ilmiy
masalalardan biri hisoblanadi.
Pedagogik ta’sir ko‘rsatish – tarbiyalanuvchiga ongli intizom va mustaqil fikr
yuritish ko‘nikmalarini hosil qilish, tarbiyani ma’lum bir maqsadga muvofiq
takomillashtirish uchun shaxsga muntazam va tizimli ta’sir ko‘rsatish, jamiyatning
ijtimoiy-tarixiy tajribalariga yondashib shaxsni har tomonlama kamol toptirish, uning
xulq-atvori va dunyoqarashini takomillashtirish, yosh avlodni muayyan maqsad
asosida shakllantirishga yo‘naltirilgan faoliyat jarayonidir.
1
Pedagogik ta’sir – bu o‘qituvchi bilan o‘quvchi o‘rtasidagi didaktik, tarbiyaviy va
shaxsiy o‘zaro munosabatlar tizimida yuzaga keladigan murakkab ijtimoiy-psixologik
hodisadir. Bu hodisa o‘z mohiyatiga ko‘ra biryoqlama buyruq yoki ma’lumot uzatish
emas, balki shaxslararo muloqot, hamkorlik, o‘zaro tushunish va ruhiy rezonansga
asoslangan jarayondir. Ta’sir ko‘rsatish deganda nafaqat bilim berish, balki
o‘quvchining fikrlashi, axloqiy qarashlari, qadriyatlari va ijtimoiy pozitsiyasiga ongli
tarzda ta’sir etish tushuniladi. Pedagogik ta’sirning nazariy poydevori maktabgacha
ta’limdan tortib oliy ta’limgacha bo‘lgan barcha bosqichlarda o‘qituvchi shaxsi orqali
ifodalanadi. U V.A.Suxomlinskiy, Sh.Amonov, Y.A.Komenskiy, I.Pestalotsi kabi
1
A.Xoliqov. Pedagogik mahorat. – Toshkent.: 2011
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
20
2181-
3187
mashhur pedagoglarning qarashlarida chuqur tahlil etilgan. Ularning fikriga ko‘ra,
haqiqiy pedagogik ta’sir faqatgina axborot uzatish orqali emas, balki o‘qituvchining
shaxsiy namunasi, muloqoti va ruhiy holati orqali amalga oshadi. Bu jarayonda
kommunikatsiya – asosiy vosita hisoblanadi. O‘qituvchi o‘zining pedagogik
maqsadiga kommunikativ vositalar orqali erishadi. Muloqot esa faqat nutq bilan emas,
balki tana tili, ohang, intonatsiya, pauza, ko‘z qarashi kabi ko‘plab noverbal omillar
bilan boyitilgan bo‘ladi. Bu esa pedagogik ta’sirni yanada ta’sirchan va mazmunli
qiladi. Shu nuqtai nazardan qaralganda, pedagogik ta’sir va kommunikatsiya bir-
biridan ajralmas tushunchalardir. Ular o‘zaro uyg‘unlashgan holda ta’lim jarayonining
samaradorligini ta’minlaydi.
O‘qituvchining kommunikativ kompetensiyasi qanchalik yuksak bo‘lsa, uning
ta’sir doirasi ham shunchalik chuqur va barqaror bo‘ladi. So‘z qudrati haqida
R.Dekartning quyidagi fikrlari o‘qituvchilarga ham bevosita taalluqlidir: “So‘zlarning
ma’nolarini, qudratini odamlarga ham aniq ifodalab tushuntirib bering, shunda siz
insoniyat olamini barcha anglashilmovchiliklarning yarmidan xalos qilgan bo‘lasiz ”.
2
Pedagogik kommunikatsiya – bu ta’lim-tarbiya jarayonining yuragi bo‘lib,
o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarni tashkil etuvchi murakkab
tizimdir. Ta’sir ko‘rsatish esa aynan shu kommunikativ muhitda yuzaga chiqadi va o‘z
samarasini namoyon qiladi. Shu sababli, pedagogik ta’sirning zamirida yotgan
metodologik asoslarni chuqur tahlil qilish, ta’lim samaradorligini oshirishda muhim
qadam hisoblanadi.
Avvalo, kommunikativ qobiliyat – bu o‘qituvchining o‘z fikrini aniq, ravon,
mantiqiy izchillikda ifodalash, o‘quvchi psixologiyasiga mos tarzda ta’sir o‘tkaza olish
qobiliyatidir. Bu qobiliyat o‘z ichiga bir nechta strukturaviy komponentlarni oladi:
nutq madaniyati, emotsional intellekt, aktiv tinglash ko‘nikmalari va
moslashuvchanlik. Ushbu jihatlar ta’sirchan muloqot uchun asosiy zamin bo‘lib xizmat
qiladi. Shuningdek, pedagogik kommunikatsiyada verbal va noverbal (so‘zsiz)
vositalarning uyg‘unligi alohida e’tiborga loyiqdir. Nutq orqali beriladigan axborotga
2
A.Xoliqov. Pedagogik mahorat. – Toshkent.: 2011
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
21
2181-
3187
tana tili, yuz ifodasi, intonatsiya, ovoz balandligi, vaqt tanlovi kabi noverbal belgilar
hamohang bo‘lsa, ta’sir kuchi ikki baravar oshadi. Shu boisdan, har bir pedagog
muloqot vositalaridan ongli foydalanishni puxta egallashi zarur. Metodologik nuqtai
nazardan, pedagogik ta’sir – bu shunchaki muloqot emas, balki maqsadga
yo‘naltirilgan, ijtimoiy-psixologik va axloqiy-ruhiy omillar bilan uyg‘unlashgan
tizimli harakatdir. Bu harakatni tashkil etish uchun quyidagi yondashuvlar
metodologik poydevor sifatida qaraladi.
Yuqoridagi ilmiy tahlillar shuni ko‘rsatadiki, pedagogik ta’sir – bu oddiy muloqot
emas, balki ongli, strategik va shaxsga yo‘naltirilgan faoliyat bo‘lib, uning
muvaffaqiyati o‘qituvchining kommunikativ kompetensiyasiga bevosita bog‘liqdir.
Ta’lim jarayonida o‘quvchi bilan barqaror va samimiy aloqa o‘rnatish, uni
rag‘batlantirish, mustaqil fikrlashga undash va ichki motivatsiyasini oshirish kabi
murakkab vazifalar aynan pedagogik ta’sir orqali ro‘yobga chiqadi. Zamonaviy
pedagog shunchaki bilim uzatuvchi emas, balki o‘quvchining fikrlash doirasini
shakllantiruvchi, ruhiy olamiga kirib boruvchi, ijtimoiy jihatdan faol shaxsni
tarbiyalovchi etakchiga aylanishi lozim. Bu esa har bir o‘qituvchidan yuqori darajadagi
kommunikativ madaniyat, empatiya, refleksiya va tashabbuskorlikni talab qiladi.
Shunga ko‘ra, quyidagi ilmiy-amaliy tavsiyalarni ilgari surish maqsadga muvofiq:
1.
Pedagogik oliy ta’lim muassasalarida o‘qituvchilarning kommunikativ
kompetensiyasini shakllantirishga yo‘naltirilgan alohida modul va treninglarni joriy
etish zarur;
2.
Ta’lim jarayonida dialogik yondashuv, interaktiv metodlar, muammoli
vaziyatlar orqali o‘quvchi bilan emotsional muloqotni chuqurlashtirish mexanizmlari
ishlab chiqilishi lozim;
3.
O‘qituvchilarning o‘z faoliyatini muntazam refleksiya qilish
ko‘nikmalarini rivojlantirish orqali pedagogik ta’sirni samarali tahlil qilish va
takomillashtirish tizimi yo‘lga qo‘yilishi kerak;
4.
Ta’lim sifatini oshirishda faqat texnologiyalarga emas, balki insoniy
aloqalarga, ayniqsa, ta’sirchan muloqotga e’tibor kuchaytirilishi shart;
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
22
2181-
3187
5.
Har bir pedagog uchun kommunikatsiya nafaqat vosita, balki kasbiy
mas’uliyat mezoni sifatida qaralishi lozim.
Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, pedagogik ta’sir va kommunikativ qobiliyat
o‘zaro uyg‘unlikda namoyon bo‘lgandagina ta’lim-tarbiyaning chinakam
insonparvarlik mohiyati ochiladi. Bunday yondashuv esa o‘qituvchini oddiy kasb egasi
emas, balki jamiyatni ijobiy tomonga o‘zgartiruvchi kuchli ijtimoiy shaxs sifatida
shakllantiradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Uzluksiz ma’naviy
tarbiya konsepsiyasi” to‘grisidagi 31.12.2019-yil 1059-son qarori.
2.
B.X.Xodjayev. Umumiy pedagogika nazariyasi va amaliyoti. – Т.: Sano-
standart, 2017.
3.
A.Xoliqov. Pedagogik mahorat. – Toshkent.: 2011.
4.
Mahmudov N.M. O‘qituvchi nutq madaniyati. Darslik. – T.: O‘zbekiston Milliy
kutubxonasi. 2007. – 185 b.
5.
Sultonova G.A. Pedagogik mahurat. – T.: Nizomiy nomidagi TDPU, 2005. 149
b.
