ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–7_ июня–2025
384
2181-
3187
O’N OLTI YOSHGA TO’LMAGAN SHAXS BILAN JINSIY ALOQA
QILISH JINOYATINI TERGOV QILISHDA TAYINLANADIGAN
EKSPERTIZALAR VA ULARNING TURLARI
Risqibayev Mansur Dilshod o’g’li,
O
‘zbekiston Respublikasi IIV
Akademiyasi kursanti
Sud ekspertizasi
— bu izlarni tekshiradigan sud ekspertizasining bir turi bo‘lib
jinoyat ishining ayrim holatlariga oydinlik amalga oshirish uchun odamlar va narsalar
qoldirgan dalillar (aniq shaxs yoki aniq obyekt iz qoldirganda), diagnostika (izlarni
yaratgan obyektlarning xavfsizligi yoki holatini aniqlash) yoki vaziyatli (izlarni
shakllantirish shartlarini belgilash) vazifalar. Sud ekspertizasining maqsadi obyektning
haqiqiy holatini aniqlash; muayyan harakatlarni amalga oshirish imkoniyati; harakatlar
amalga oshirilgan holatlar; shifrlangan tarkibning ko‘rinmas izlari; obyektlarning
guruhga mansubligi yoki ularning maqsadi. Hujjatlarning matnlari va ulardagi imzolar,
muhr va shtamplarning taassurotlari, qo‘llar, oyoqlar izlari, o‘g‘irlik asboblari va
asboblari, transport vositalari, qurollar, o‘q-dorilar va boshqalar ekspertiza obyektlari
bo‘lishi mumkin. O‘zbekiston Respublikasi jinoyat protsessual kodeksi 173-moddasida
sud-ekspertizalarini o‘tqazilishi shart bo‘lgan holatlar ko‘rsatilgan bo‘lib, ularga
quyidagilar kiradi.
Mazkur turdagi jinoyatlarni tergov qilishda tayinlanadigan kriminalistik ekspertiza
turlariga quyidagilarni Kiritishimiz mumkin
1.
Sud-tibbiy ekspertiza tayinlash
Jinsiy jinoyatlarda sud-tibbiy ekspertiza juda
muhimdir. yosh jabrlanuvchining jarohatlari, jinsiy aloqa belgilari va boshqa biologik
izlarni aniqlash uchun ekspertiza tayinlanadi. SHuningdek, ekspertiza natijalarining
ishonchli bo‘lishi uchun jarohatlarning qanday va qachon etkazilganligi kabi muhim
ma’lumotlar olinadi. Bu turdagi ekspertiza ayblanuvchi va jabrlanuvchi o‘rtasida jinsiy
aloqa bo‘lgan yoki bo‘lmaganligini aniqlash maqsadida tayinlanadi. Hozirgi vaqtda
ko‘pchilik holatlarda O‘zbekiston respublikasi jinoyat kodeksi 128-moddasi, ya’ni o‘n
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–7_ июня–2025
385
2181-
3187
olti yoshga to‘lmagan shaxs bilan jinsiy aloqa qilish yoki jinsiy ehtiyojni g‘ayri tabiiy
usulda qoldirish jinoyatining jabrlanuvchisi sifatida o‘n olti yoshga to‘lmagan qizlar
bo‘lib qolmoqda, shuning uchun ularga nisbatan ushbu turdagi jinoyatlar sodir etilganda
ularning qizlik pardasining butunligi buzilgan yoki buzilmaganligini aniqlash
maqsadida sud-tibbiy ekspertiza tayinlanadi
1
2.
Psixologik ekspertiza
Jinsiy jinoyatlarda jabrlanuvchilarning yoshi va
psixologik holatini inobatga olib, psixologik ekspertiza ham muhimdir. Bu ekspertiza
yosh jabrlanuvchining ruhiy holati va uning tergov jarayoniga qanday ta’sir
qilayotganini baholaydi. SHuningdek, ekspertiza natijalari jabrlanuvchining guvohlik
berish qobiliyatini aniqlashda yordam beradi aniqroq aytganda
Sud-psixologik ekspertiza
-bu tergov, sud va guvohlik beruvchilarni qayta
o‘qitishga yordam beradigan ma’lumotlarni aniqlashtirish maqsadida sudlanuvchi,
mahkum, guvoh va jabrlanuvchining shaxsiyati va faoliyatini psixologik tadqiqotlar
tizimi. Sud-psixologik ekspertizasi mutaxassis psixologlar tomonidan amalga oshiriladi.
Bu turdagi ekspertiza tergovchi tomonidan O‘zbekiston Respublikasi 128-moddasi
dispozitsiyasida ko‘rsatilgan jinsiy aloqa qilish holatining jabrlanuvchi tomonidan to‘liq
anglab etilganligi yoki etilmaganligini aniqlash uchun tayinlanadi shuningdek
jabrlanuvchi o‘zining ko‘rsatmalarida bayon qilgan holatlarni fantaziya qilishi
mumkinmi yoki uning jinsiy hayot tushunchalarining hali to‘liq anglab etmaganligini
aniqlash maqsadida o‘tqaziladi.
4.
DNK-ekspertiza
16 yoshga to‘lmagan shaxslar bilan jinsiy aloqa qilish
jinoyatini tergov qilishda DNK-ekspertiza juda muhimdir. Bu ekspertiza jinoyatchi yoki
jabrlanuvchi
tanasidan
olingan
biologik
materiallar
asosida
jinoyatchini
identifikatsiyalashga yordam beradi. Bu jinoyatda DNK-ekspertiza ko‘pincha asosiy
dalillardan biri bo‘lib hisoblanadi.
1
Озова, Н.А. Насильственные действия сексуального характера. М
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–7_ июня–2025
386
2181-
3187
5.
Trassologik ekspertiza
Trassologik ekspertiza jinoyat joyida qoldirilgan izlarni
tekshirish uchun qo‘llaniladi. Jinsiy jinoyatlar tergovida kiyimlarda, tanada yoki boshqa
predmetlarda qoldirilgan izlarni tahlil qilish jinoyatning qanday sodir bo‘lganini
aniqlashda muhimdir.
6. Ekspertizani o‘tkazishdagi e’tibor va ehtiyotkorlik o‘n olti yoshga to‘lmagan
shaxslar bilan bog‘liq jinsiy jinoyatlarni tergov qilishda ekspertizani o‘tkazishda
ehtiyotkorlik va hassoslik zarur. Jabrlanuvchiga qo‘shimcha zarar etkazmaslik uchun
psixologik yordam va aniq protokollar ta’minlanishi kerak. 16 yoshga to‘lmagan
shaxslar bilan jinsiy aloqa qilish jinoyatini tergov qilishda ekspertizalar muhim rol
o‘ynaydi. Ular jinoyatni ochish va adolatni ta’minlashda asosiy vositalardir. SHu bilan
birga, jabrlanuvchining yoshi va ruhiy holatini inobatga olish kerak. Ekspertizalar
natijasi jinoyatchini aniqlash va sudda ishonchli dalillarni taqdim etishga yordam beradi.
Hozirgi vaqtda, biz bilganimizdek, zamonaviy jamiyatdagi ilmiy-texnik taraqqiyot
hayotiy jarayonlarni muntazam ravishda qayta ko‘rib chiqishni talab qiladi. Uning
deyarli barcha sohalarida o‘zgarishlar ro‘y bermoqda. Rossiya qonunchiligining ko‘lami
bundan mustasno emas.
Tadqiqot vositalari va usullari, shu jumladan kriminologiya sohasida
takomillashtirilmoqda. Sud ekspertizalarining keng doirasini ishlab chiqarish
imkoniyatlari juda katta va dastlabki tergov va jinoiy jarayonning samaradorligiga
sezilarli ta’sir ko‘rsatishga imkon beradi.
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat-protsessual kodeksining tegishli normalaridan
ko‘rinib turibdiki hech qanday dalil oldindan belgilangan kuchga ega emas. SHunga
qaramay, jinoiy protsess ishtirokchilarining har biri jinoyat ishi bo‘yicha ekspert
xulosasining katta kuchidan xabardor. Albatta, mutaxassisning malakasi, mustaqilligi va
aniqligi alohida ahamiyatga ega. Faqatgina ushbu komponentlar yordamida ekspertiza
yuqori sifatli bo‘ladi va takroriy ekspert tadqiqotlarida ham uning natijasi o‘zgarmaydi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–7_ июня–2025
387
2181-
3187
Barchamiz bilamizki, ekspert ishining samaradorligi uchun asos tadqiqot uchun
taqdim etilgan materiallarning to‘liqligi hisoblanadi va bu holda, biz dastlabki tergovni
olib borayotgan shaxsning vakolatlari haqida gapiramiz, chunki ekspert mustaqil
ravishda tekshirilishi kerak bo‘lgan materiallarni olish huquqiga ega emas, balki faqat
sud ekspertizasini tayinlagan shaxs tomonidan unga taqdim etilgan narsalar bilan
cheklanishi kerak.
Agar ekspert o‘rganilayotgan materiallar yoki dastlabki ma’lumotlar hajmining
etishmasligi faktini aniqlasa, u etishmayotgan ma’lumotlar yoki tadqiqot uchun
obyektlarni taqdim etish to‘g‘risida so‘rov yuborish huquqiga ega. SHu munosabat bilan
tergovchi, surishtiruvchining ekspertizani tayyorlash va tayinlashdagi vakolatlari
darajasi ekspertiza samaradorligida muhim rol o‘ynaydi.
Deyarli har qanday turdagi ekspertizani tayinlashga tayyorgarlik bir necha
bosqichda amalga oshiriladi. Bularga quyidagilar kiradi:
- ekspert tadqiqotlari uchun materiallar to‘plami;
- ekspert tadqiqotining mavzusi va ko‘lamini aniqlash, ekspertga savollar
ro‘yxatini tuzish;
- tadqiqot uchun mavjud materiallarning to‘liqligini, uni yakunlash vaqtini va
boshqalarni hisobga olgan holda ekspertiza tayinlash va o‘tkazishning maqsadga
muvofiqligi nuqtayi nazaridan tergov bosqichini aniqlash jinoyat ishining holatlari;
- tadqiqot ishlab chiqarish uchun ekspert muassasasini tanlash va sud ekspertizasini
tayinlash to‘g‘risida qaror chiqarish.
Ekspert tadqiqotlari samaradorligining eng muhim sharti ekspertizani tayyorlash
va tayinlashning birinchi bosqichida to‘plangan taqdim etilgan materiallarning sifati
hisoblanadi. Vakolatli mansabdor shaxs tomonidan sud ekspertizasini tayinlashga
tayyorgarlikning ushbu bosqichida obyektlarni, izlarni aniqlash va tuzatish, shuningdek
o‘rganish uchun zarur bo‘lgan namunalarni olish uchun muayyan harakatlar qilish
kerak. Keyingi bosqich ekspert tadqiqotining mavzusi va ko‘lamini aniqlashni,
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–7_ июня–2025
388
2181-
3187
shuningdek ekspertga savollar ro‘yxatini tuzishni birlashtiradi. Bu ikki vazifa bir-biri
bilan chambarchas bog‘liq, chunki ekspert tadqiqotlari masalalari bevosita uning
mavzusi va ko‘lamidan kelib chiqadi. Ushbu vazifalarni bajarish, qoida tariqasida, eng
tajribali tergovchilar va tergovchilar uchun qiyinchilik tug‘dirmaydi, ayniqsa tergov
qilish qiyin bo‘lmagan jinoiy ishlarda, ekspert tadqiqotlari masalalari odatiy holdir.
2
Dastlabki tergov bosqichiga nisbatan sud ekspertizasini tayinlash vaqtini aniqlash
jinoyat ishini qo‘zg‘atayotgan shaxs tomonidan jinoyat ishini qo‘zg‘atish bosqichida
ekspertizaning ahamiyatini tushunishni talab qiladi. Ayrim hollarda ekspert
tadqiqotining natijasi jinoyat ishini qo‘zg‘atish uchun asoslarning mavjudligi yoki
yo‘qligini va jinoiy qilmishning dastlabki malakasini aniqlash uchun majburiydir.
Boshqa hollarda, tergovning turli bosqichlarida ekspertiza tayinlashning oqilona bo‘lishi
bir qator turli sabablarga bog‘liq bo‘lishi mumkin, masalan, ma’lum bir masala bo‘yicha
aniq ekspert xulosasini olish uchun zarur bo‘lgan materiallar yoki ma’lumotlarning
to‘liq hajmi yo‘qligi (ma’lum bir masala bo‘yicha ekspertiza natijalarini olish). tergov
eksperimenti, texnik hujjatlarni tekshirish va boshqalar.) va hokazo. Ekspert
muassasasini tanlashdan iborat yakuniy bosqichning yakunlanishi tadqiqot doirasiga va
birinchi navbatda mutaxassislar soniga (tarkibiga) bog‘liq. SHuningdek, ekspert
muassasasini tanlash sud ekspertizasi turiga va uni davlat sud-ekspert tashkilotida
amalga oshirish imkoniyatiga bog‘liq. Bundan tashqari, sud ekspertizasini bepul
o‘tkazish imkoniyati u amalga oshirilayotgan jinoiy jarayonning bosqichiga bog‘liq
bo‘lishi mumkin. Pulli asosda imtihonlarni ishlab chiqarish, agar uni bepul o‘tkazish
mumkin bo‘lsa, byudjet mablag‘laridan foydalanishni ratsionalizatsiya qilish tufayli
tavsiya etilmaydi. SHunday qilib, sud ekspertizalarini tayyorlash va tayinlashning
barcha bosqichlarini mazmunli amalga oshirish ishlab chiqarish va ishonchli va aniq
natijalarni olish kafolati bo‘lib, jinoyat ishlarida dalillar bazasining asosini tashkil etadi
deb o‘ylayman.
2
Загрядская, А.П. Экспертиза половой зрелости. Горький, 1985
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–7_ июня–2025
389
2181-
3187
Dastlabki tergov davrida va tergovga qadar tekshiruv davrida tergovchi
surishtiruvchi va tergovga qadar tekshiruvchi organ tomonidan o‘n olti yoshga
to‘lmagan shaxs bilan jinsiy aloqa qilish jinoyatini tergov qilishda ekspertizalar vakolatli
organ qarori bilan tayinlanadi ushbu qaror O‘zbekiston Respublikasi JPKning 180-
moddasi talablariga asosan tuzilishi lozim ya’ni ushbu qarorda Ekspertiza tayinlash
to‘g‘risida qaror qabul qilayotgan organning mansabdor shaxsi haqida ma’lumotlar va
ekspertiza tayinlash uchun zarurat tug‘dirgan holat va ekspertiza uchin yuborilayotgan
ashyoviy dalillar ekspertiza tadqiqotlari o‘tqazilayotgan buyum yoki shaxslar ekspertiza
obyektlari hisoblanadi. Ekspertiza obyektlariga, ashyoviy dalillar ekspert tekshiruvi
uchun namunalar boshqa moddiy obyektlar murdalar va ularning qismlari hujjatlar
shuningdek ekspertiza o‘tqazilayotgan ish materiallari xam kiritish mumkin. Ekspertiza
tekshiruvi uchun yuborilayotgan obyektlar kiritilganidan so‘ng ularning qayerdan va
qaysi joylardan qaysi topilganligi olinganligi ish materiallari bo‘yicha ekspertiza
o‘tqazishda esa ekspert xulosasi asoslanishi lozim bo‘lgan ma’lumotlar ekspert oldiga
quyilgan savollar so‘ngra ekspertiza muassasaning nomi yoki ekspertiza o‘tqazish
topshirilgan shaxsning familiyasi ko‘rsatilishi lozim
3
.
O‘zbekiston Respublikasi jinoyat kodeksining 128-moddasida ko‘rsatilgan
jinoyatni tergov qilishda ekspertiza tayinlashning uziga xos xususiyatlari shundan
iboratki sababi ushbu jinoyatni tergov qilishda ekspertiza tayinlashning uziga xos
xususiyatlaridan iboratki sababi bu turdagi jinoyatlarni tergov qilishda va tergovga kadar
tekshiruv davrida bu turdagi jinoyatlarda ekspertiza zudlik bilan tayinlanishi lozimligi
bilan ajralib turadi, sababi o‘n olti yoshga to‘lmagan shaxs bilan jinsiy aloqa qilish va
jinsiy. ehtiyojni g‘ayri tabiiy usulda qondirish jinoyatida asosan jinoyat sodir bo‘lgan
vaqtda aniqlanmasdan qolganligi uchun ushbu jinoyatda ekspertiza tekshiruvi uchun
namunalar olish juda qiyin buladi shuning bilan birga xar ushbu jinoyatning
jabrlanuvchilari uzlarining jabrlanganlaridan hech kimga xabar bermaslikka harakat
qilganligi ushbu jinoyat xakida asosan ularning ota-onalari xabar beradi va u xolda
3
Загрядская, А.П. Экспертиза половой зрелости. Горький, 1985
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–7_ июня–2025
390
2181-
3187
ularning kech xabar topganligini sababli ko‘pchilik holatda ekspertiza xulosalarida aniq
holatni aniqlashning iloji bo‘lmaydi va jinoyat ishini JPKning 83-84-moddasiga binoan
harakatdan to‘xtatilayapti.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi.
2. O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat-protsessual kodeksi.
3. O‘zbekiston Respublikasing Jinoyat kodeksi.
4. “Bola huquqlarining kafolatlarini ta’minlash tizimini yanada takomillashtirish
chora-tadbirlari” to‘g‘risida O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 9-
avgustdagi PF-6275-son farmoni.
5. “O‘zbekiston respublikasi Oliy majlisining bola huquqlari bo‘yicha vakili
(bolalar ombudsmani) faoliyatini tashkil etish” to‘g‘risida O‘zbekiston Respublikasi
Oliy majlisi qonunchilik palatasi kengashining va O‘zbekiston Respublikasi Oliy
majlisi senati kengashining qo‘shma qarori.
6. “Bola huquqlari kafolatlarini yanada kuchaytirishga oid qo‘shimcha chora-
tadbirlar” to‘g‘risida O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 22-apreldagi
PQ-4296 son qarori.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–7_ июня–2025
391
2181-
3187
7. “Inson huquqlari bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasining milliy strategiyasini
tasdiqlash” to‘g‘risida O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 22-iyundagi
PF-6012-son farmoni.
8. “Voyaga еtmaganlarning jinoyatlari haqidagi ishlar bo‘yicha sud amaliyoti”
to‘g‘risida O‘zbekiston respublikasi Oliy sudi plenumining 21-sonli qarori 2000-yil
15-sentabr.
9. Bola huquqlari. Yuridik Oliy o‘quv yurtlari uchun darslik G‘. Abdumajidov
tahriri ostida. –T.: TDYU nashriyoti, 2008 yil.
10. Bolalami himoya qilish. Parlament a'zolari uchun qoTlanma. T.: UNICEF,
Inson huquqlari bo'yicha O‘zbekiston Respublikasi Milliy markazi, 2006. — B. 163.
11. Bolalarni himoya qilish. Parlament a’zolari uchun qo‘llanma. T.: YUNISEF,
Inson huquqlari bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasi Milliy markazi, 2006 yil.
12. Bola huquqlari monitoringi. O‘quv-uslubiy qo‘llanma /Mas’ul muharrir
A.X.Saidov. T.: Inson huquqlari bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasi Milliy markazi,
2011 yil.
13. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “2022—2026-yillarga mo‘ljallangan
Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi” to‘g‘risida 2022-yil
28-yanvardagi PF-60-son farmoni.
Xorijiy adabiyotlar:
1. Ветрова Г. Н., Мельникова Э. Б. Закон о ювенальной юстиции в Российской
Федератсии. Проект // Правозащитник. 1996 г
2. Ткаченко А. В. Ювенальная юстиция в России: за и против Социально-
экономический и гуманитарный журнал Красноярского ГАУ. 2018 г.
3. С.Н. Апатенко «Ювенальная юстиция в системе государственной
молодежной политики» //Материалы «круглого стола» Государственной думы
ФС РФ «Становление ювенальной юстиции в России: опыт, проблемы и
перспективы», 20 марта 2006 г.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–7_ июня–2025
392
2181-
3187
4. «Международно-правовое регулирование ювенальной юстиции в
документах организатсии объединенных натсий» В.Н. Стешенко.
Elektron manbalar:
1.https://lex.uz/
2.https://www.unicef.org/uzbekistan/uz
3.http://www.Oliysud.uz/
4.https://ziyonet.uz/
5.http://pravo.gov.ru/
6.http://www.juvenilejustice.ru
