ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
62
2181-
3187
AXBOROTNI RUXSATSIZ FOYDALANISHDAN HIMOYALASH:
HUQUQIY, TASHKILIY VA TEXNIK YONDASHUVLAR.
Bobojonov Ilg'or Axmadtullo o'g'li
Toshkent viloyati
Piskent tumani 1-son politexnikumi
Informatika va axborot
texnologiyalari fani o'qituvchisi
Annotatsiya
: Axborot xavfsizligini ta’minlash zamonaviy raqamli dunyoda eng
muhim masalalardan biridir. Axborot va kommunikatsiya texnologiyalari (AKT)
ob’ektlarida axborot xavfsizligini ko’plab xavf-xatarlardan himoya qilish maqsadida
maxsus usullar va vositalar to’plami qo’llaniladi. Ushbu maqola axborotni himoya
qilishning huquqiy, tashkiliy va texnik usullarini tahlil qiladi, ularning har biri bir
nechta xavflarni bartaraf etishga xizmat qiladi. Huquqiy usullar axborot xavfsizligi
tizimlarini rasmiy ravishda joriy etish va boshqarish uchun asos bo’lib xizmat qilsa,
tashkiliy usullar xodimlar va infratuzilma xavfsizligini ta’minlaydi, texnik usullar esa
zamonaviy apparat va dasturiy vositalar orqali axborotni himoya qiladi. Maqolada
O’zbekiston Respublikasining axborot xavfsizligi sohasidagi qonunchilik asoslari,
shuningdek, global tendensiyalar va zamonaviy yondashuvlar ham ko’rib chiqiladi.
Kalit so’zlar
: axborot xavfsizligi, kompyuter jinoyatchiligi, huquqiy himoya,
tashkiliy choralar, texnik vositalar, kriptografiya, biometrik autentifikatsiya,
kiberxavfsizlik, maxfiy ma’lumotlar, davlat sirlari.
Kirish
Zamonaviy dunyoda axborot eng muhim resurslardan biriga aylandi. Axborot va
kommunikatsiya texnologiyalarining jadal rivojlanishi, internet va raqamli
tarmoqlarning kengayishi axborotni ruxsatsiz foydalanish, o’g’irlash yoki buzib
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
63
2181-
3187
tashlash xavfini oshirdi. Shu sababli, axborot xavfsizligini ta’minlash har qanday
tashkilot, davlat yoki shaxs uchun strategik ahamiyatga ega. Ushbu maqola axborotni
himoya qilishning huquqiy, tashkiliy va texnik usullarini tahlil qiladi, shuningdek,
O’zbekiston Respublikasining ushbu sohadagi qonunchilik tajribasi va zamonaviy
kiberxavfsizlik yondashuvlarini ko’rib chiqadi.
Axborot xavfsizligini ta’minlashning huquqiy asoslari
Axborot xavfsizligini huquqiy himoya qilish axborotni qonuniy boshqarish va
xavf-xatarlarni bartaraf etish uchun asosiy vosita hisoblanadi. O’zbekiston
Respublikasida axborot xavfsizligi sohasidagi qonunchilik “Axborot, axborotlashtirish
va axborotni himoya qilish to’g’risida”gi qonun (2019-yil 11-sentabr, O’RQ-572-son)
asosida tashkil etilgan. Ushbu qonun axborot resurslarini ochiq va cheklangan murojaat
toifalariga ajratish, maxfiy ma’lumotlarni himoya qilish va kompyuter jinoyatchiligiga
qarshi choralar ko’rishni tartibga soladi.
Huquqiy himoya qilishning asosiy yo’nalishlari quyidagilardan iborat:
1.
Kompyuter jinoyatchiligiga qarshi choralar
: O’zbekiston Respublikasi
Jinoyat kodeksining 278-1, 278-2 va 278-3-moddalari kompyuter axborotiga
noqonuniy murojaat qilish, zararli dasturlarni yaratish va tarqatish, shuningdek,
axborot tizimlari ishini buzish kabi jinoyatlarni aniqlaydi va ularga jazo choralarini
belgilaydi.
2.
Mualliflik huquqlarini himoya qilish
: Dasturiy ta’minot va intellektual
mulkni himoya qilish uchun maxsus qonunlar qabul qilingan bo’lib, ular dasturchilar
va axborot tizimlari ishlab chiquvchilarining huquqlarini kafolatlaydi.
3.
Xalqaro
hamkorlik
:
O’zbekiston
xalqaro
kiberxavfsizlik
shartnomalariga qo’shilish orqali global axborot xavfsizligi standartlariga rioya qiladi,
masalan,
Budapest
konvensiyasi
(Kiberjinoyatchilikka
qarshi
konvensiya)
tamoyillariga moslashish.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
64
2181-
3187
4.
Davlat sirlari va maxfiy ma’lumotlarni himoya qilish
: “Davlat sirlari
to’g’risida”gi qonun (2018-yil, O’RQ-493-son) davlat sirlarini himoya qilish tartibini
belgilaydi, maxfiy ma’lumotlarni esa tashkilotlar va shaxslar tomonidan
qo’llaniladigan maxsus choralar orqali himoya qilinadi.
Huquqiy himoya tizimi shaxsiy ma’lumotlarning maxfiyligini ta’minlash, shaxsiy
va oilaviy sirlarni, shuningdek, tijorat va xizmat sirlarini qonuniy himoya qilishni
kafolatlaydi. Masalan, shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish bo’yicha qonun loyihasi
(2023-yilda takomillashtirilgan) fuqarolarni shaxsiy ma’lumotlarining noqonuniy
ishlatilishidan himoya qilishga xizmat qiladi.
Tashkiliy himoya choralari
Tashkiliy choralar axborot xavfsizligini ta’minlashda muhim ahamiyatga ega
bo’lib, tashkilot ichidagi jarayonlar va xodimlar faoliyatini tartibga soladi. Ushbu
choralar quyidagi yo’nalishlarni qamrab oladi:
1.
Xodimlarni tanlab olish va o’qitish
: Xodimlarning malakasini oshirish,
axborot xavfsizligi bo’yicha maxsus treninglar o’tkazish va ularga maxfiy ma’lumotlar
bilan ishlash qoidalarini o’rgatish.
2.
Fizik xavfsizlik
: Kompyuter markazlari va server xonalarini himoya
qilish, masalan, biometrik autentifikatsiya tizimlari (barmoq izi, yuzni aniqlash) va
videokuzatuv tizimlaridan foydalanish.
3.
Tizimning ishlash qobiliyatini tiklash
: Favqulodda holatlarda (masalan,
kiberhujumlar yoki apparat nosozliklari) axborot tizimlarini tiklash rejasini ishlab
chiqish va sinovdan o’tkazish.
4.
Javobgarlikni belgilash
: Axborot xavfsizligi bo’yicha mas’ul shaxslarni
tayinlash va ularning faoliyatini monitoring qilish.
5.
Axborot resurslarini joylashtirish
: Serverlar va axborot tizimlarini
xavfsiz joylarda joylashtirish, masalan, maxsus himoyalangan ma’lumotlar
markazlarida.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
65
2181-
3187
Tashkiliy choralar ichida “bir kishi printsipi”ni cheklash muhim ahamiyatga ega,
ya’ni muhim vazifalarni faqat bitta shaxs tomonidan bajarilishiga yo’l qo’ymaslik. Bu
xodimlarning xatolarini yoki qasddan zarar yetkazishini oldini olishga yordam beradi.
Texnik himoya usullari
Texnik himoya usullari axborot xavfsizligini ta’minlashda eng ilg’or va dinamik
rivojlanayotgan sohadir. Ular apparatli, dasturiy va apparat-dasturiy vositalarga
bo’linadi. Zamonaviy texnologiyalar asosida quyidagi yo’nalishlar muhim
hisoblanadi:
1.
Ruxsatsiz kirishdan himoya
: Kirishni boshqarish tizimlari (Access
Control Systems) va kirish matrisalari yordamida axborot resurslariga ruxsatsiz
murojaat qilishning oldini olish. Masalan, ro’lga asoslangan kirishni boshqarish
(RBAC) va majburiy kirishni boshqarish (MAC) tizimlari keng qo’llaniladi.
2.
Virusga qarshi himoya
: Zamonaviy antivirus dasturlari, masalan,
Kaspersky, Norton yoki ESET, zararli dasturlarni aniqlash va bartaraf etishda samarali
hisoblanadi. Shuningdek, sun’iy intellektga asoslangan xavfsizlik tizimlari
kiberxavflarni real vaqt rejimida aniqlaydi.
3.
Kriptografik himoya
: Axborotni shifrlash uchun AES-256, RSA va
kvant kriptografiyasi kabi usullar qo’llaniladi. Bu maxfiy ma’lumotlarning uzatilishi
va saqlanishini xavfsiz qiladi.
4.
Tarmoq xavfsizligi
: Brandmauerlar (firewalls), tarmoq trafikini tahlil
qiluvchi IDS/IPS tizimlari va VPN texnologiyalari tarmoq hujumlaridan himoya qiladi.
5.
Elektromagnit
va
akustik
himoya
: Maxfiy ma’lumotlarning
elektromagnit nurlanishlar orqali o’g’irlanishini oldini olish uchun maxsus
ekranlashtirilgan jihozlar va xonalar (Faraday qafasi) ishlatiladi.
Zamonaviy tendensiyalar orasida sun’iy intellekt va mashinaviy o’qitishga
asoslangan xavfsizlik tizimlari, shuningdek, blokcheyn texnologiyalari keng
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
66
2181-
3187
qo’llanilmoqda. Masalan, blokcheyn axborotning o’zgarmasligini ta’minlashda muhim
vosita sifatida ishlatiladi.
O’zbekistonda axborot xavfsizligining hozirgi holati
O’zbekistonda axborot xavfsizligi sohasidagi qonunchilik bazasi so’nggi yillarda
sezilarli darajada rivojlandi. “Axborot, axborotlashtirish va axborotni himoya qilish
to’g’risida”gi qonun va “Davlat sirlari to’g’risida”gi qonun axborot resurslarini
tasniflash, maxfiy ma’lumotlarni himoya qilish va kiberjinoyatchilikka qarshi
kurashishni tartibga soladi. Shu bilan birga, O’zbekiston Respublikasi Prezidentining
“Axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini rivojlantirish bo’yicha chora-tadbirlar
to’g’risida”gi farmonlari (masalan, 2020-yil PF-6079-son) kiberxavfsizlik
infratuzilmasini rivojlantirishga xizmat qiladi.
Ammo, global tendensiyalarga moslashishda bir qator muammolar mavjud:
•
Malakali kadrlar yetishmasligi
: Kiberxavfsizlik bo’yicha mutaxassislarning
yetishmasligi tashkilotlar uchun katta xavf tug’diradi.
•
Texnologik infratuzilma
: Zamonaviy xavfsizlik vositalarini joriy etishda
moliyaviy va texnik cheklovlar mavjud.
•
Xalqaro hamkorlik
: Global kiberxavfsizlik standartlariga to’liq moslashish
uchun qo’shimcha choralar talab etiladi.
Zamonaviy yondashuvlar va kelajakdagi imkoniyatlar
Axborot xavfsizligi sohasidagi zamonaviy yondashuvlar sun’iy intellekt,
mashinaviy o’qitish va blokcheyn texnologiyalariga asoslanadi. Masalan, SIEM
(Security Information and Event Management) tizimlari real vaqt rejimida xavf-
xatarlarni aniqlash va ularga javob berish imkonini beradi. Kvant hisoblash
texnologiyalari esa kelajakda shifrlash usullarini tubdan o’zgartirishi kutilmoqda.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
67
2181-
3187
O’zbekistonda axborot xavfsizligini rivojlantirish uchun quyidagi chora-
tadbirlarni amalga oshirish zarur:
1.
Ta’lim va kadrlar tayyorlash
: Kiberxavfsizlik bo’yicha maxsus ta’lim
dasturlarini kengaytirish va xalqaro sertifikatlarga ega mutaxassislar tayyorlash.
2.
Texnologik yangilanish
: Zamonaviy xavfsizlik vositalarini, masalan,
sun’iy intellektga asoslangan tizimlarni joriy etish.
3.
Xalqaro hamkorlikni kengaytirish
: Xalqaro tashkilotlar bilan
hamkorlikni mustahkamlash va global kiberxavfsizlik tashabbuslarida ishtirok etish.
Xulosa
Axborot xavfsizligini ta’minlash zamonaviy dunyoda strategik ahamiyatga ega.
Huquqiy, tashkiliy va texnik usullar birgalikda axborot resurslarini ruxsatsiz
foydalanishdan himoya qilishga xizmat qiladi. O’zbekiston Respublikasi qonunchilik
bazasi va infratuzilmasi ushbu sohada sezilarli yutuqlarga erishgan bo’lsa-da,
zamonaviy kiberxavflarga qarshi kurashda global standartlarga moslashish va yangi
texnologiyalarni joriy etish zarur. Ushbu maqola axborot xavfsizligining muhim
jihatlarini yoritib, kelajakdagi rivojlanish yo’nalishlarini belgilab beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar
:
1.
O’zbekiston Respublikasining “Axborot, axborotlashtirish va axborotni himoya
qilish to’g’risida”gi qonuni, 2019-yil, O’RQ-572-son.
2.
O’zbekiston Respublikasining “Davlat sirlari to’g’risida”gi qonuni, 2018-yil,
O’RQ-493-son.
3.
G’ulomov, S.S. (2009).
Informatika va axborot texnologiyalari
. Toshkent:
Iqtisodiyot.
4.
Aripov, M., Begalov, B., & boshq. (2009).
Axborot texnologiyalari
. Toshkent:
Noshir.
5.
Makarova, N.V. (2005).
Informatika
. Toshkent: Talqin.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
68
2181-
3187
6.
O’zbekiston
Respublikasi
Prezidentining
“Axborot-kommunikatsiya
texnologiyalarini rivojlantirish bo’yicha chora-tadbirlar to’g’risida”gi farmoni, 2020-
yil, PF-6079-son.
7.
https://www.gov.uz – O’zbekiston Respublikasi hukumati portali.
