ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
44
2181-
3187
REFLEKSIYA VA KASBIY O‘SISH
Hamroyeva Shaxnoza Ziyomiddinovna
Farg’ona davlat universiteti
magistratura talabasi
Abstract:
This text analyzes the professional development process of a
psychologist from the perspective of various theoretical studies, practical experience
and personal reflection. Reflection, trust and self-awareness are considered as the main
components of professional growth in psychological activity. For all, young specialists,
each experience of work is considered important, strengthening the professional “I”
model. Qualifications, training and seminars not only update national knowledge, but
also deeply build reflexive and ethical competencies. The dynamic nature of the
professional position based on the principles of Super, John Holland and Bandura and
its coordination with personal characteristics are emphasized. Local scientists interpret
the professional position as a harmonious complex of personal, professional and social
management. In general, the text justifies the implementation of the professional
position of a psychologist through self-awareness, continuous learning, skills and
interaction with the social environment.
Keywords:
professional position, reflection, self-awareness, professional
development, professional identity, Dutch RIASEC model, and self-efficacy.
Annotatsiya:
Mazkur matnda psixologning kasbiy pozitsiyasi shakllanishi va
rivojlanishi jarayoni turli nazariy yondashuvlar, amaliy tajriba va shaxsiy refleksiya
nuqtai nazaridan tahlil qilingan. Psixologik faoliyatda refleksiya, ishonch va o‘zini
anglash kabi omillar kasbiy o‘sishning asosiy komponentlari sifatida ko‘rsatilgan.
Ayniqsa, yosh mutaxassislar uchun har bir muvaffaqiyatli ish holati kasbiy “men”
modelini mustahkamlovchi muhim bosqich sifatida baholanadi. Malaka oshirish,
trening va seminarlar nafaqat bilimlarni yangilaydi, balki refleksiv va etik
kompetensiyalarni chuqurlashtiradi. Shuningdek, Donald Super, John Holland va
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
45
2181-
3187
Albert Bandura nazariyalari asosida kasbiy pozitsiyaning dinamik tabiati va uni
shaxsiy qadriyatlar bilan uyg‘unlashtirish zarurligi asoslab berilgan. Mahalliy
olimlarning yondashuvlari esa kasbiy pozitsiyani shaxsiy, professional va ijtimoiy
jihatlarning uyg‘unlashgan majmuasi sifatida talqin qiladi. Umuman olganda, matn
psixolog kasbiy pozitsiyasining shakllanishi o‘zini anglash, doimiy o‘rganish, malaka
oshirish va ijtimoiy muhit bilan o‘zaro ta’sir orqali amalga oshishini asoslaydi.
Kalit so‘zlar: k
asbiy pozitsiya, refleksiya, o‘zini anglash, malaka oshirish, kasbiy
identitet, holland RIASEC modeli va self-efficacy.
Har bir muvaffaqiyatli ish holati psixolog uchun nafaqat amaliy natija, balki
reflektiv o‘zgarish imkonidir. Refleksiya jarayoni orqali mutaxassis o‘zining muloqot
strategiyasi, hissiy javoblari va uslublarini baholaydi. Bu psixologik o‘zini anglashni
chuqurlashtiradi, o‘z uslubiga, qadriyatlariga va professional pozitsiyasiga bo‘lgan
ishonchni oshiradi (Schon, 1983).
Samarali ish tajribasi ayniqsa yosh mutaxassislar uchun muhim. Chunki ular
o‘zlarining kasbiy rolini hali shakllantirayotgan bo‘lishadi. Har bir muvaffaqiyatli
holat kasbiy barqarorlikni yaratadi, har bir ijobiy fikr yoki mulohaza ularning kasbiy
“o‘zlik modeli”ni mustahkamlaydi.
Mijozlar bilan ishlash tajribasi orqali kasbiy pozitsiyaning boyishi
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, muvaffaqiyatli psixologlar o‘z pozitsiyasini
samarali muloqot va ijobiy natijalarga asoslab shakllantiradilar (Hill & Lent, 2006). Bu
tajribalar faqatgina kasbiy bilimga emas, balki shaxsiy fazilatlar — sabr, empatiya,
ehtiyotkorlik va mas’uliyatlilik kabi omillarga ham asoslanadi. Shu sababli ham har bir
mijoz bilan ishlash holati – bu psixolog uchun o‘zini qayta kashf etish, malakasini
chuqurlashtirish va o‘zining ichki kasbiy tamoyillarini sinovdan o‘tkazish imkonidir.
Samarali tajriba nafaqat psixologga ishonch beradi, balki uning psixologik
agentligini (ya'ni, mustaqil, ongli va mas'uliyatli faoliyat subyekti sifatida o‘zini
anglashini) ham kuchaytiradi. Bu jarayon, o‘z navbatida, psixologning ichki
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
46
2181-
3187
pozitsiyasini barqarorlashtiradi va uni kasbda uzoq muddatli muvaffaqiyatga olib
boradi.
Malaka oshirish va kasbiy rivojlanish – psixolog kasbiy pozitsiyasining dinamik
omili
Psixologning kasbiy pozitsiyasi dinamik tizim bo‘lib, u nafaqat bir martalik bilim
va qadriyatlarga, balki doimiy yangilanish va o‘sishga asoslanadi. Bugungi kunda
jamiyatda yuz berayotgan o‘zgarishlar, ta’lim va sog‘liqni saqlash sohalarida yangicha
yondashuvlar, psixologik xizmat ko‘rsatishning texnologik va etik me’yorlaridagi
yangiliklar mutaxassisdan kasbiy moslashuvchanlik va doimiy o‘rganishni talab etadi.
Shu nuqtai nazardan qaralganda, malaka oshirish, trening va seminarlar psixologning
kasbiy pozitsiyasini mustahkamlovchi asosiy omillardan biri hisoblanadi.
Hayot davomida o‘qish (lifelong learning) konsepsiyasi va psixolog kasbiy
identiteti
Zamonaviy psixologik amaliyotda lifelong learning – hayot davomida o‘rganish
g‘oyasi yetakchi tamoyillardan biridir. Psixolog o‘z faoliyatida yangi metodlar, ilmiy
yangiliklar, axloqiy me’yorlar va psixodiagnostik vositalarni doimiy o‘rganib borishi
lozim. Bu faqat kasbiy bilimlar doirasini kengaytirish emas, balki shaxsiy va kasbiy
o‘zlikni yangilash, kasbiy “men”ni barqarorlashtirish imkonini ham beradi.
Malaka oshirish kurslari nafaqat yangilikni o‘rganish maydoni, balki refleksiya
va o‘z ustida ishlash uchun imkoniyat yaratadi. Bu jarayon orqali psixolog o‘z
faoliyatini tahlil qiladi, o‘ziga baho beradi, xatolarini ko‘radi va o‘zini rivojlantirish
yo‘llarini belgilaydi.
Trening va seminarlarning kasbiy pozitsiyaga ta’siri
Amaliyot shuni ko‘rsatadiki, trening va seminarlar faqat nazariy bilim emas, balki
praktik ko‘nikma va qadriyatlarni ham mustahkamlaydi. Jumladan:
• Etik dilemmalar bo‘yicha treninglar psixologning axloqiy pozitsiyasini
chuqurlashtiradi;
• Kasalxonada ishlash bo‘yicha seminarlar klinik bilimlarni kengaytiradi;
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
47
2181-
3187
• Stressni boshqarish va burnout (kuyish) profilaktikasi bo‘yicha kurslar esa
shaxsiy barqarorlikni oshiradi.
Bu tajribalar psixologga nafaqat kasbiy bilim, balki o‘z ustida ishlash
ko‘nikmasini ham beradi, bu esa uning kasbiy pozitsiyasini shaxsiy tamoyillar bilan
uyg‘unlashgan holda mustahkamlaydi.
Hamkasblar bilan muloqot va kasbiy hamjamiyatlar
Malaka oshirishning yana bir muhim jihati – bu kasbiy muloqot muhiti.
Treninglar va konferensiyalar mutaxassislarga boshqa psixologlar bilan tajriba
almashish, o‘z pozitsiyasini taqqoslash va tahlil qilish imkonini beradi. Bu esa
psixologik refleksiya, o‘z kasbiy e’tiqodlari va qadriyatlarini tekshirish va qayta ko‘rib
chiqishga undaydi.
Xorijiy va mahalliy olimlarning yondashuvlari
Psixolog kasbiy pozitsiyasining shakllanishi va rivojlanishini o‘rganishda Donald
Superning hayotiy yo‘lga asoslangan kasbiy rivojlanish nazariyasi muhim metodologik
asoslardan biri hisoblanadi. Superning yondashuvida kasb tanlash – bu bir martalik akt
emas, balki shaxsning hayoti davomida takrorlanib turuvchi, dinamik va evolyutsion
jarayondir. U kasbni "shaxsiy tajribalarning integratsiyalashgan shakli, hayotiy
voqealar ketma-ketligi" sifatida tavsiflaydi va kasbiy rivojlanishning markaziga “o‘zini
anglash” (self-concept) tushunchasini qo‘yadi .
Psixolog kasbiy pozitsiyasining barqarorligi shaxs o‘zini kim deb bilishi, nima
uchun shu kasbni tanlagani va qanday qadriyatlar asosida ishlashini doimiy qayta tahlil
qilib borishini talab qiladi. Shu sababli, Super nazariyasi asosida kasbiy pozitsiyani
shaxsning hayotiy o‘zini anglash mexanizmlariga bog‘liq holda tahlil qilish mumkin.
U o‘z tadqiqotlarida inson o‘z yo‘lini ongli ravishda tanlashi va unga mos ravishda
kasbiy rolni bajarishi, o‘zini ijtimoiy-psixologik kontekstda amalga oshirishi
zarurligini urg‘ulagan .
Superning konsepsiyasi psixologlar uchun juda muhim, chunki u kasbiy
pozitsiyani shakllantirishda kasbiy refleksiya, hayotiy maqsadlar va qadriyatlar
uyg‘unligini asosiy determinant sifatida ko‘rsatadi. Bu yondashuv orqali psixologlar
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
48
2181-
3187
o‘z kasbiy yo‘lini faqat mahorat bilan emas, balki chuqur shaxsiy motivatsiya va
e’tiqodlar asosida barpo etadi.
Psixolog kasbiy pozitsiyasini o‘rganishda John Hollandning RIASEC modeli
amaliy ahamiyatga ega. U kasb tanlash va kasbiy pozitsiyani shakllantirishda shaxs va
faoliyat muhiti o‘rtasidagi muvofiqlikni muhim mezon sifatida ko‘rsatadi. Holland
nazariyasiga ko‘ra, shaxslar o‘z shaxsiy xususiyatlari va qadriyatlariga mos keluvchi
faoliyat muhitini tanlashga intiladilar. U insonlarni va faoliyat turlarini olti tipga
ajratadi:
R – Realistik (amaliy)
I – Investigativ (tadqiqotchi)
A – Artistic (badiiy)
S – Social (ijtimoiy)
E – Enterprising (tadbirkor)
C – Conventional (konventsional) .
Bu model doirasida har bir shaxs ma’lum darajada bir yoki bir necha tipga mos
keladi va ularning kombinatsiyasi kasbiy orientatsiyani aniqlaydi. Ayniqsa, “ijtimoiy”
(Social) tipi psixolog kasbiy pozitsiyasi bilan bevosita bog‘liq. Bu tipga mansub
shaxslar odatda empatik, kommunikativ, yordam berishga tayyor, o‘rgatuvchan
bo‘lishadi va ular ijtimoiy muhitda ishlashni afzal ko‘radilar .
Psixolog kasbiy pozitsiyasining asosiy elementi – bu inson bilan ishlashga doimiy
ehtiyoj va tayyorgarlikdir. “Ijtimoiy” tipga mos keluvchi psixologlar odatda maslahat
berish, ta’lim, tarbiya, diagnostika va psixokorreksiya faoliyatiga moyil bo‘ladilar.
Ular o‘zlarining kasbiy o‘zliklarini — ya’ni kasbga nisbatan qiziqish, ishonch,
qadriyatlar va xatti-harakatlar yig‘indisini — ijtimoiy yordam, muloqot va qo‘llab-
quvvatlash mezonlari asosida shakllantiradilar.
Holland nazariyasining asosiy tamoyillaridan biri — shaxs va muhit mosligining
yuqoriligi kasbiy qoniqish va samaradorlikni oshiradi, degan g‘oyadir. Psixolog
faoliyat muhiti, ya’ni ta’lim muassasalari, sog‘liqni saqlash markazlari yoki maslahat
markazlari, agar ularning qadriyatlari va tamoyillari psixologning ichki e’tiqodlari va
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
49
2181-
3187
intilishlariga mos bo‘lsa, u holda psixologning kasbiy pozitsiyasi ijobiy yo‘nalishda
shakllanadi .
Masalan, ijtimoiy qadriyatlarga asoslangan kasbiy muhitda faoliyat yuritayotgan
psixolog:
o‘zining kasbiy maqsadlarini aniq anglaydi;
mijozlar bilan empatik munosabat o‘rnatadi;
o‘z faoliyatini jamiyat manfaatlari bilan uyg‘unlashtiradi;
kasbiy refleksiya va o‘z-o‘zini baholash orqali o‘z pozitsiyasini rivojlantiradi.
Bunday sharoitda psixolog kasbiy o‘zligini mustahkamlab boradi, bu esa kasbiy
pozitsiyaning barqaror shakllanishiga xizmat qiladi. Aksincha, agar muhit va shaxs
o‘rtasida nomuvofiqlik mavjud bo‘lsa (masalan, biroq bu psixolog individual
muloqotni afzal ko‘rsa-yu, birokratik, normativ va kommunikatsiyasi cheklangan
muhitda ishlasa), u holda kasbiy pozitsiya noaniq, ziddiyatli va beqaror bo‘lishi
mumkin.
Holland modeli bu nuqtai nazardan psixologning shaxsiy tipologiyasi va
professional faoliyat muhiti o‘rtasidagi uyg‘unlikni ta’minlash orqali kasbiy
pozitsiyani shakllantirishda qo‘llaniladi. Ayniqsa kasbiy tanlov davrida yoki faoliyat
yo‘nalishini o‘zgartirish istagida bo‘lganlar uchun bu yondashuv amaliy ahamiyatga
ega.
Albert Bandura tomonidan ishlab chiqilgan ijtimoiy-kognitiv nazariya kasbiy
faoliyat va psixolog kasbiy pozitsiyasi masalalariga muhim nazariy asos bo‘lib xizmat
qiladi. Bandura kasbiy rivojlanish va kasbga oid qarorlarni shaxsning o‘ziga bo‘lgan
ishonchi, ya’ni self-efficacy (o‘z-o‘zini samarador deb bilish) tushunchasi orqali
izohlaydi . Unga ko‘ra, shaxs o‘zining ma’lum bir faoliyatni muvaffaqiyatli bajarish
qobiliyatiga ishonsa, ushbu faoliyatga nisbatan ijobiy munosabat shakllanadi va bu
kasbiy intilishlarni kuchaytiradi.
Bandura ijtimoiy-kognitiv modelida shaxsiy o‘zgaruvchanlik (personal agency),
tashqi ijtimoiy tajriba va kognitiv jarayonlar birgalikda harakat qiladi. Shaxs o‘z
faoliyatining natijalariga nisbatan ijobiy tajriba orttirsa, o‘zini yuqori kasbiy
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
50
2181-
3187
samaradorlikka ega mutaxassis deb his qiladi. Bu esa psixologning kasbiy pozitsiyasini
shakllantirishda asosiy rol o‘ynaydi . Masalan, terapiya jarayonida mijozning
salomatligi yaxshilanishi psixologda ijobiy refleksiya va o‘ziga ishonch uyg‘otadi, bu
esa keyingi faoliyatga ongli yondashuvni ta’minlaydi.
Bandura fikricha, psixologning kasbiy pozitsiyasi — bu faqat bilimlar majmui
emas, balki faoliyatga ongli ishtirok, ichki motivatsiya va o‘z-o‘zini baholash
mexanizmlarining uyg‘un tizimidir. Kasbiy pozitsiyaning rivojlanishida shaxsning
o‘zini agent sifatida ko‘rishi — ya’ni o‘z taqdirini faol boshqaruvchi sifatida qabul
qilishi — muhim ahamiyatga ega .
O‘zbekiston olimlari yondashuvi
O‘zbekiston psixologiya fanida ham kasbiy pozitsiya masalasi mustaqil ilmiy
izlanishlar mavzusiga aylangan. S. Raximov, N. Yo‘ldoshev, M. Xolbekova, R.
Yusupov kabi mahalliy olimlar psixolog kasbiy identiteti, kasbiy etikasi va
professional rivojlanish determinantlari masalasini nazariy va amaliy jihatdan chuqur
yoritganlar.
Mahalliy yondashuvlarda kasbiy pozitsiya odatda quyidagi tarkibiy qismlar
asosida izohlanadi:
psixologning kasbiy e’tiqodlari va qadriyatlari (etika, insonparvarlik, xolislik),
ijtimoiy roli va kasbiy maqomi (kasb obro‘si, jamiyatga foydasi),
mehnat faoliyatidagi samaradorlik va javobgarlik,
doimiy o‘z ustida ishlashga tayyorlik (malaka oshirish, innovatsiyalar bilan
ishlash).
Shunday qilib, O‘zbekiston olimlari kasbiy pozitsiyani — bu psixolog shaxsiy
qadriyatlari, professional ko‘nikmalari va ijtimoiy maqomini mujassamlashtiruvchi
murakkab psixologik konstrukt sifatida ko‘radilar. Bu pozitsiya nafaqat kasbiy
faoliyatga nisbatan ongli yondashuv, balki jamiyat oldida mas’uliyatni his qilish, o‘z
shaxsiy rivojlanishini boshqarish bilan ham tavsiflanadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
51
2181-
3187
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Ахмедова,
Г.
К.
(2022).
Психологические
особенности
профессионального самоопределения студентов
. Ташкент: Фан.
2.
Абдуллаева, М. А. (2021).
Ижтимоий психология асослари
.
Самарқанд: СамДУ нашри.
3.
Назарова, З. Х. (2022).
Психологик тадқиқотларда методлар ва
услублар
. Фарғона: ФДУ нашри.
4.
Сайдуллаева, М. М. (2024).
Касбий идентификация психологияси:
назария ва амалий жиҳатлар
. Тошкент: Ziyo Press.
5.
Abdurahmanov, R. (2020).
Pedagogik psixologiya
. Toshkent: O‘zR FA
nashri.
6.
Bandura, A. (2021).
Social cognitive theory: An agentic perspective
. Annual
Review of Psychology, 72, 1–20.
7.
Super, D. E. (2022).
Career development theory: Recent trends
. Journal of
Vocational Behavior, 131, 103–117.
8.
Holland, J. L. (2023).
Making vocational choices: A theory of careers
. New
York: Psychological Press.
