ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
34
2181-
3187
PSIXOLOGNING KASBIY POZITSIYASI TUSHUNCHASI VA
STRUKTURASI.
Hamroyeva Shaxnoza Ziyomiddinovna
Farg’ona davlat universiteti
magistratura talabasi
Abstract.
This article comprehensively analyzes the concept of a psychologist's
professional position. A professional position is considered as a complex system that
determines a psychologist's conscious attitude to his professional activity, values,
understanding of his professional identity and his social role in society. The theoretical
foundations of a professional position are highlighted on the basis of activity theory
(A.N. Leontyev, K.A. Abulkhanova-Slavskaya), theories of personality development
(E. Erikson, D. Super, A. Bandura) and socio-psychological approaches. A
psychologist's professional position is manifested through his professional skills,
personal values and style of activity, and is determined by his independence and ethical
approach to professional decision-making. Research by domestic scientists also reveals
the content of this concept in the national context.
Keywords:
Professional position, psychological activity, theory of activity,
professional identity, personal values, social role, professional identity.
Anatatsiya.
Ushbu maqolada psixologning kasbiy pozitsiyasi tushunchasi har
tomonlama tahlil qilinadi. Kasbiy pozitsiya — bu psixologning o‘z kasbiy faoliyatiga
nisbatan ongli munosabati, qadriyatlari, professional o‘zligini anglash va jamiyatdagi
ijtimoiy rolini belgilovchi murakkab tizim sifatida qaraladi. Faoliyat nazariyasi (A.N.
Leontyev, K.A. Abulkhanova-Slavskaya), shaxs rivoji nazariyalari (E. Erikson, D.
Super, A. Bandura) va ijtimoiy-psixologik yondashuvlar asosida kasbiy pozitsiyaning
nazariy asoslari yoritiladi. Psixologning kasbiy pozitsiyasi — bu uning kasbiy
ko‘nikmalari, shaxsiy qadriyatlari va faoliyat uslubi orqali namoyon bo‘lib, kasbiy
qaror qabul qilishdagi mustaqillik va axloqiy yondashuv bilan belgilanadi. Mahalliy
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
35
2181-
3187
olimlar tadqiqotlari ham bu tushunchaning milliy kontekstdagi mazmunini ochib
beradi.
Kalit so’zlar: Kasbiy pozitsiya, psixologik faoliyat, faoliyat nazariyasi, kasbiy
o‘zlik, shaxsiy qadriyatlar, ijtimoiy rol, kasbiy identitet.
Psixologning kasbiy pozitsiyasi – bu uning kasbiy faoliyatda egallagan o‘rni,
munosabati, qadriyatlari, kasbiy o‘zlikni anglash darajasi, etik yondashuvi va ijtimoiy
mas’uliyatini ifodalovchi murakkab tizimdir. Bu tushuncha, odatda, shaxsning kasbiy
faoliyatdagi ichki pozitsiyasi sifatida namoyon bo‘lib, uning qaror qabul qilish uslubi,
kasbiy tamoyillarga sodiqligi, psixologik xizmatda tutgan yo‘nalishini belgilab beradi.
Kasbiy
pozitsiya
nafaqat
psixologik
amaliyotdagi
xatti-harakatlar,
balki
mutaxassisning shaxsiy qadriyatlari, kasbiy e’tiqodlari va jamiyatdagi ijtimoiy rolini
ham qamrab oladi.
Faoliyat nazariyasiga ko‘ra (A.N. Leontyev, S.L. Rubinshteyn, K.A.
Abulkhanova-Slavskaya), shaxsning faoliyati uning psixik holati, motivlari va
maqsadlari orqali ifodalanadi. Psixologning kasbiy pozitsiyasi esa, aynan faoliyat
orqali ro‘yobga chiqadi. Ya’ni, kasbiy pozitsiya — bu mutaxassisning amaliy
faoliyatda o‘ziga yuklangan vazifalarga bo‘lgan subyektiv munosabati, ularni
bajarishdagi motivatsion holati va axloqiy tayanchidir.
K.A. Abulkhanova-Slavskayaning fikricha, faoliyat subyekti sifatida shaxs o‘z
harakatlarini ongli ravishda boshqaradi, vaqt va ijtimoiy kontekstda o‘z pozitsiyasini
belgilaydi. Shu asosda psixologning kasbiy pozitsiyasi ham u faoliyat yuritayotgan
muhitda ongli ravishda tanlangan kasbiy yo‘nalish, rol va mas’uliyatlar to‘plamiga
asoslanadi. Boshqacha aytganda, faoliyat kasbiy pozitsiyani shakllantiradi va uni
mustahkamlovchi asosiy vositaga aylanadi.
Shaxs rivoji nazariyalari (E. Erikson, D. Super, A. Bandura, I.V. Abakumova)
kasbiy pozitsiyani shaxsning rivojlanish bosqichlarida shakllanadigan muhim
psixologik konstruktsiya sifatida ko‘radi. Eriksonning psixososial rivojlanish
bosqichlarida “kasbiy identitet” yoshlikning muhim rivojlanish bosqichi sifatida
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
36
2181-
3187
ta’riflanadi. Uning fikricha, shaxs o‘z kasbiy yo‘lini tanlar ekan, u o‘ziga xos ijtimoiy
rol va maqsadlarni anglaydi. Bu esa kasbiy pozitsiyaning asosiy elementlaridan biridir.
Donald Super esa o‘zining hayotiy yo‘l modeli orqali kasbiy rivojlanishning
bosqichlarini ko‘rsatib, shaxs kasbiy o‘zligini rivojlantirar ekan, o‘z pozitsiyasini ham
doimiy ravishda shakllantirib boradi. U kasbiy pozitsiyani "o‘zini kasbda anglash",
"kasbiy yo‘nalishda ishonchli qaror qabul qilish" va "o‘z rolini anglash" kabi
komponentlar orqali izohlaydi.
Bandura tomonidan ishlab chiqilgan ijtimoiy-kognitiv yondashuvda esa kasbiy
pozitsiya “psixologik agentlik” va “o‘ziga bo‘lgan ishonch” orqali belgilanadi.
Psixolog o‘zini faol agent sifatida ko‘ra olmas ekan, uning kasbiy pozitsiyasi beqaror
yoki passiv bo‘lishi mumkin. Shu bois kasbiy pozitsiya shaxsning ichki ishonchi,
tashabbuskorligi va o‘zini kasbiy faoliyatda subyekt sifatida ko‘rish darajasiga bog‘liq.
Ijtimoiy-psixologik yondashuvlar kasbiy pozitsiyani shaxsning jamiyatdagi
ijtimoiy rollar, guruh qadriyatlari va kasbiy madaniyat bilan o‘zaro ta’siri orqali
shakllanishi bilan bog‘laydi. Ya’ni, kasbiy pozitsiya — bu psixologning atrof-muhit,
mehnat jamoasi, professional hamjamiyat va institutsional me’yorlar bilan o‘zaro
aloqalari orqali ijtimoiy jihatdan shakllanuvchi hodisadir.
Masalan, A.G. Asmolov shaxsni “madaniy va ijtimoiy tajriba tashuvchisi” sifatida
ko‘rib, kasbiy pozitsiyani ijtimoiy kontekstda qaror topgan psixologik konstruksiya
sifatida talqin qiladi. Bu yondashuvga ko‘ra, kasbiy pozitsiya nafaqat individual ongda,
balki sotsiokulturning strukturaviy ta’siri ostida shakllanadi.
I.V. Abakumova esa kasbiy pozitsiyani "ma’no va qadriyatli orientatsiyalar
tizimi" orqali belgilaydi. Unga ko‘ra, kasbiy pozitsiya faqat kasb tanlashda emas, balki
har bir kasbiy harakatda ichki motivatsiya va shaxsiy ma’no orqali ifodalanadi.
O‘zbekistonlik psixologlar ham kasbiy pozitsiyani shaxsiy, kasbiy va ijtimoiy
komponentlar birligi sifatida ko‘rib chiqadilar. Jumladan, S. Raximov, R. Yusupov, D.
Yo‘ldosheva, M. Xolbekova kabi tadqiqotchilar tomonidan psixolog shaxsining kasbiy
qaror qabul qilishdagi mustaqilligi, axloqiy tamoyillar asosidagi faoliyati, kasbga
bo‘lgan motivatsion yondashuvi chuqur tadqiq qilingan.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
37
2181-
3187
Psixologning kasbiy pozitsiyasi bu — uning shaxsiy e’tiqodlari, ijtimoiy rollari,
faoliyatga nisbatan ongli munosabati, shuningdek, kasbiy madaniyat va ijtimoiy
me’yorlarga nisbatan moslashuvchanligi orqali ifodalanadigan murakkab psixologik
tizimdir. U faoliyat nazariyasi orqali harakatlar bilan, shaxsiy rivojlanish nazariyasi
orqali ichki o‘zlik bilan, ijtimoiy-psixologik yondashuv orqali esa jamiyat bilan uzviy
bog‘liqdir.
Kasbiy pozitsiya tushunchasi va mazmuni
Kasbiy pozitsiya — bu psixologning o‘z kasbiga nisbatan bildirgan munosabati,
qarashlari, qadriyatlari va professional faoliyatda tutgan o‘rni hamda harakat
strategiyalarini ifodalovchi murakkab shaxsiy-kasbiy holatdir. Bu tushuncha ko‘plab
psixologik yondashuvlarda turlicha izohlanadi, biroq ularning barchasi mutaxassisning
kasbiy o‘zligini anglash va faoliyatga faol integratsiyalashuvi bilan bog‘liqdir.
A.K. Markova kasbiy pozitsiyani shaxsning professional o‘z-o‘zini baholashi,
kasbiy intilishlari va ijtimoiy mavqega bo‘lgan munosabati orqali namoyon bo‘ladigan
shaxsiy xususiyatlar tizimi deb ta’riflaydi . Unga ko‘ra, kasbiy pozitsiya shaxsda o‘z
kasbiy faoliyatini anglash, o‘z harakatlari natijasini baholash va unga mas’uliyat bilan
yondashish qobiliyatini shakllantiradi.
Boshqa bir tadqiqotda psixologning kasbiy pozitsiyasi uchta asosiy
komponentdan tashkil topishi ko‘rsatilgan: kasbiy ko‘nikmalar, shaxsiy qadriyatlar
tizimi va faoliyat uslubi . Bularning har biri mutaxassisning kasbiy shaxs sifatida
shakllanishi va rivojlanishida hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Kasbiy ko‘nikmalar — bu
kasbiy faoliyatni samarali olib borish uchun zarur bilim, malaka va amaliy tajribalardir.
Qadriyatlar tizimi esa psixologning axloqiy, ijtimoiy va madaniy me’yorlarga
asoslangan ichki kompassi hisoblanadi. Faoliyat uslubi esa u tanlagan yondashuv,
metodlar va kasbiy strategiyalarning umumiy yig‘indisidir.
K.A. Abulkhanova-Slavskaya o‘z tadqiqotlarida kasbiy pozitsiyani insonning
umumiy hayotiy pozitsiyasi doirasida ko‘rib chiqadi. Uning fikriga ko‘ra, kasbiy
orientatsiya shaxsning hayotdagi asosiy yo‘nalishlari, qadriyatlari va e’tiqodlari tizimi
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
38
2181-
3187
bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, kasb tanlash va unga sodiq qolish jarayoni bu yo‘nalishlar
orqali shakllanadi .
Foydalanilgan adabiyotlar.
1.
Жамолова, Д. А. (2023). Касбий ўзликни шакллантиришда шахсий
детерминантлар таъсири.
Психология ва таълим
, №4(36), 18–26.
2.
Рахмонова, З. Р. (2022). Ёшларда касбий позиция шаклланишининг
ижтимоий асослари.
Илмий изланишлар журнали
, №2, 44–49.
3.
Давронова, И. Ж. (2021). Таълим тизимида психологнинг ролини
аниқлашда детерминантлар таҳлили.
ФарДУ илмий ахбороти
, №3, 55–61.
4.
Karimova, L. A. (2022). Kognitiv-emosional determinantlar va kasbiy
faoliyatga tayyorgarlik.
Ilmiy-psixologik izlanishlar
, №1, 36–41.
5.
Petrova, N. I. (2023). Social'naya adaptatsiya i professional'naya orientatsiya
molodezhi.
Psikhologicheskiy zhurnal
, №1, 91–97.
