ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня –2025
420
2181-3187
FALSAFANING INSON HAYOTIDAGI OʻRNI VA UNING VAZEFASI
Shahrisabz davlat pedagogika instituti ijtimoiy fanlar fakulteti oʻqituvchisi
Ochilov Abrorxon Qiyom o’g’li
Shahrisabz davlat pedagogika instituti talabasi
Botirova Dildora Fahriddin
qizi
Anatatsiya:
Ushbu maqolada falsafa fanining inson hayotidagi o‘rni, uning asosiy
predmeti va vazifalari tahlil qilinadi. Falsafa qadimdan beri inson tafakkurining chuqur
ifodasi bo‘lib, borliq, ong, haqiqat, axloq va jamiyat kabi muhim masalalarni o‘rganadi.
Maqolada falsafaning shaxsiy va ijtimoiy hayotdagi ahamiyati, inson tafakkurini
rivojlantirishdagi roli, shuningdek, uning dunyoqarashni shakllantirishdagi o‘rni
yoritiladi. Shuningdek, falsafaning ilmiy, nazariy, amaliy va axloqiy vazifalari ham
tahlil qilinadi. Maqola davomida falsafaning zamonaviy jamiyatdagi dolzarbligi va
uning inson ma’naviyati hamda ijtimoiy taraqqiyotdagi tutgan o‘rni ochib beriladi.
Kalit soʻzlar:
Falsafa, hayot ma’nosi, inson tafakkuri, falsafa predmeti,
falsafaning vazifalari, ma’naviyat, dunyoqarash, axloq, jamiyat, ilmiy tafakkur,
falsafiy tahlil, zamonaviy jamiyat, ijtimoiy taraqqiyot.
Аннотация:
В статье анализируется роль философии в жизни человека, ее
основной предмет и задачи. Философия издавна является глубоким выражением
человеческой мысли, изучая такие важные вопросы, как бытие, сознание, истина,
мораль и общество. В статье подчеркивается значение философии в личной и
общественной жизни, ее роль в развитии человеческого мышления, а также ее
роль в формировании мировоззрения. Анализируются также научные,
теоретические, практические и этические задачи философии. В статье
раскрывается актуальность философии в современном обществе и ее роль в
духовности человека и социальном развитии.
Ключевые слова :
Философия, смысл жизни, человеческое мышление,
предмет философии, функции философии, духовность, мировоззрение, этика,
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня –2025
421
2181-3187
общество, научное мышление, философский анализ, современное общество,
социальное развитие.
Abstract:
This article analyzes the role of philosophy in human life, its main
subject and tasks. Philosophy has long been a profound expression of human thought,
studying such important issues as being, consciousness, truth, morality and society.
The article highlights the importance of philosophy in personal and social life, its role
in the development of human thinking, as well as its role in the formation of a
worldview. The scientific, theoretical, practical and ethical tasks of philosophy are also
analyzed. The article reveals the relevance of philosophy in modern society and its role
in human spirituality and social development.
Keywords
:Philosophy, meaning of life, human thinking, subject of philosophy,
functions of philosophy, spirituality, worldview, ethics, society, scientific thinking,
philosophical analysis, modern society, social development.
Kirish
Falsafa, insoniyat tafakkurining eng qadimiy va murakkab sohalaridan biri
sifatida miloddan avvalgi VI asrda qadimgi Gretsiyada shakllana boshlagan. Uning
paydo bo‘lishi, avvalo, insonning tabiat va jamiyat haqidagi o‘zgaruvchan
tushunchalariga bog‘liqdir. Falsafaning kelib chiqishi haqida eng dastlabki
ma’lumotlar qadimgi yunon faylasuflari bilan bog‘liq. Tabiatni tushunishga intilgan
dastlabki faylasuflar, tabiat hodisalarini faqat diniy yoki afsonaviy izohlar bilan emas,
balki ratsional tahlil va tajriba asosida tushunishga harakat qilishgan.Bu davrda
qadimgi yunon faylasuflari tabiiy dunyoni tushunish uchun matematik, fizika va
astronomiyaga oid dastlabki ilmiy konsepsiyalarni yaratdilar. Tales (miloddan avvalgi
624-546 yillar) tabiiy hodisalarni ilohiy kuchlardan ajratishga harakat qilgan va
“barcha narsalar suvdan iborat” degan nazariyasini ilgari surgan. Keyinroq,
Anaksimandros va Anaksimenes ham tabiatning birlamchi moddasi va uning
o‘zgarishi haqidagi qarashlarni rivojlantirganlar. Shuningdek, falsafaning boshqa
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня –2025
422
2181-3187
madaniyatlarda ham rivojlanishi alohida e'tiborga sazovor. Indiyada Buda (miloddan
avvalgi VI asr) va Konfutsiy (miloddan avvalgi V asr) kabi buyuk mutafakkirlar, axloq
va hayotning ma'nosi haqidagi o‘z qarashlarini rivojlantirdilar. Budaning "Noble
Eightfold Path" (Oltita to‘g‘ri yo‘l) ta'limoti va Konfutsiyning jamiyatdagi tartib va
axloqiy qadriyatlar haqidagi falsafasi sharqiy dunyoda katta ta'sir ko‘rsatdi.Qadimgi
Misrda esa, falsafa va ilm-fan tabiatni tushunishga bo‘lgan intilishdan tashqari,
odamning ma'naviy va axloqiy kamoloti, haqiqat va adolat kabi g‘oyalarni ham o‘z
ichiga olgan. Falsafaning asosiy maqsadi, shubhasiz, insoniyatning mavjudlik, axloqiy
qadriyatlar, haqiqat va bilim haqida o‘zini o‘zi so‘rashi, tahlil qilishidir. Aynan shu
so‘rovlar va tafakkur usullari falsafaning boshqa ilmiy sohalardan ajralib turishini
ta'minlagan. Tabiat va jamiyat haqidagi ilmiy yondashuvlar bilan bir qatorda, falsafiy
fikrlar insonning mohiyati, uning dunyodagi o‘rni va axloqiy burchlari haqida chuqur
mulohazalarni keltirib chiqardi.Shunday qilib, falsafaning paydo bo‘lishi — insonning
o‘zini, atrof-muhitni va jamiyatni tushunishga bo‘lgan intilishidan boshlanadi. Falsafa,
avvalo, tabiiy dunyoni ratsional tushunishning, ong va tafakkur imkoniyatlarini
kengaytirishning dastlabki shakli sifatida shakllanadi va insoniyat tarixidagi ilmiy va
madaniy taraqqiyotning muhim qismi bo‘lib qoladi. Falsafa fanining predmeti
Falsafaning predmeti — bu inson borliqda egallagan o‘rni, tafakkur va ong
mohiyati, haqiqat, qadriyatlar, bilim va jamiyat haqidagi eng umumiy, chuqur va tamal
masalalarni o‘rganishdir. Ya’ni, falsafa eng keng, abstrakt va nazariy darajadagi
savollarni ko‘taradi va ularga ratsional javob izlaydi.Falsafa:Borliq (ontologiya) —
ya’ni mavjudlik, olam va uning mohiyati nima degan savolga javob izlaydi;Bilim
(gnoseologiya) — inson qanday biladi? Bilim manbalari va chegaralari qanday?
Axloq (etika) — yaxshilik va yomonlik, inson burchi, ma’suliyat nima?
Estetika — go‘zallik mohiyati, san’atning ahamiyati;
Jamiyat (sotsial falsafa) — inson va jamiyat munosabati, adolat, erkinlik
tushunchalari;
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня –2025
423
2181-3187
Mantiq — to‘g‘ri fikrlash qonuniyatlarini o‘rganadi.Falsafa fanining predmeti —
bu inson va olam o‘rtasidagi murakkab munosabatlarni chuqur tahlil qilish, inson
tafakkurining eng yuksak savollariga javob izlashdan iboratdir. Falsafa faqat mavjud
haqiqatni tasvirlabgina qolmay, balki uni tushunish va takomillashtirish vositasidir.
Falsafa fanining vazifalari inson tafakkurini shakllantirish, jamiyatda ongli qarorlar
qabul qilishga yordam berish va hayotning chuqur ma'nosini anglashga xizmat qiladi.
Quyida falsafa fanining asosiy vazifalari ilmiy yondashuv asosida bayon etiladi:
Nazariy (teoretik) vazifa
Falsafa borliq, ong, bilim, haqiqat, qadriyatlar, inson mohiyati kabi umumiy va
asosiy tushunchalarni o‘rganadi. U barcha fanlar uchun nazariy asos yaratadi, ilmiy
tafakkur va umumlashmalarni shakllantiradi. Falsafa boshqa fanlarning metodologik
negizini belgilaydi.
Metodologik vazifa
Falsafa bilim olish jarayonida qo‘llaniladigan usullar va yondashuvlarni ishlab
chiqadi. U ilmiy izlanishlarning asosiy prinsiplarini, ilm-fan va amaliyot o‘rtasidagi
aloqani tushuntiradi. Masalan, dialektik metod, induksiya va deduksiya kabi usullar
falsafaning asosiy metodologik vositalaridir.
Tarbiyaviy va ma’naviy vazifa
Falsafa insonda mustaqil fikrlash, tanqidiy yondashuv va axloqiy qarorlar qabul
qilish qobiliyatini rivojlantiradi. Insonning dunyoqarashi, ma’naviy-axloqiy
qadriyatlari aynan falsafa orqali chuqurlashadi. U kishilarda halollik, adolat,
mas’uliyat kabi fazilatlarni mustahkamlashga xizmat qiladi.
Dunyoqarash shakllantiruvchi vazifa
Falsafa har bir insonda va jamiyatda hayotga, borliqqa, jamiyat va insoniyat
taraqqiyotiga bo‘lgan munosabatni shakllantiradi. Falsafiy dunyoqarash odamning
qarorlar qabul qilishiga, hayotga ongli ravishda yondashishiga ta’sir ko‘rsatadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня –2025
424
2181-3187
Tanqidiy va reflektiv vazifa
Falsafa mavjud qarashlar, qadriyatlar, ijtimoiy tizimlar va fanlar faoliyatini
tanqidiy tahlil qiladi. U jamiyatdagi muammolarni chuqur tahlil qilib, muqobil
yechimlar taklif qiladi. Refleksiya (ya’ni o‘z-o‘zini tahlil qilish) falsafaning ajralmas
jihatlaridan biridir.
Integratsiyalovchi (birlantiruvchi) vazifa
Falsafa turli fanlar orasida bog‘liqlik o‘rnatadi, ularni umumiy ilmiy tasavvurga
keltiradi. Bu orqali insoniyat tafakkurining yagona tizimini yaratishga xizmat
qiladi.Shunday qilib, falsafa fanining vazifalari ko‘p qirrali bo‘lib, nafaqat nazariy
bilim berish, balki inson va jamiyat taraqqiyotida hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘lgan
ma’naviy-mafkuraviy asosni ham yaratadi.
Xulosa
Falsafa fani inson hayotida muhim o‘rin egallaydi, chunki u insonni tafakkur
qilishga, savol berishga va borliq mohiyatini chuqur anglashga undaydi. Falsafa
yordamida inson o‘zining maqsadi, hayot mazmuni, axloqiy qadriyatlari va
jamiyatdagi o‘rnini aniqlay oladi. U insonni mustaqil fikrlash, tanqidiy yondashuv va
hayotdagi turli muammolarga ongli ravishda yechim topishga o‘rgatadi.
Falsafa — bu faqat nazariya emas, balki amaliy hayotga ta’sir etuvchi kuchli
vositadir. U kishilarga adolat, erkinlik, mas’uliyat, burch kabi tushunchalarni anglatib,
harakatlarida ongli va ma’naviy yondashuvni shakllantiradi. Shunday ekan, falsafa fani
har bir inson uchun hayot maktabi bo‘lib xizmat qiladi.Falsafa eng qadimiy fanlardan
hamdir.Qadimda barcha fanlar falsafa deb atalgan shuning uchun barcha fanlarning
asosi ham otasi ham falsafa fani deb aytishimiz mumkun.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Toynbee A. A Study of History. Oxford University Press, 1934–
1961.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня –2025
425
2181-3187
2.
Toffler A. The Third Wave. Bantam Books, 1980.
3.
Taffler E. The Future as a Way of Life. New York: Random House,
1974.
4.
Castells M. The Rise of the Network Society. Blackwell Publishers,
1996.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Raqamli texnologiyalar vazirligi rasmiy
sayt ma’lumotlari, 2024.
6.
Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. T.:
Ma’naviyat, 2008.
