SADRIDDIN AYNIY IJODIDA BARKAMOL AVLOD TARBIYASI VA BUGUNGI PEDAGOGIK YONDASHUVLAR.

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №-73

Часть–2_ июл–2025

143

2181-

3187

SADRIDDIN AYNIY IJODIDA BARKAMOL AVLOD TARBIYASI VA

BUGUNGI PEDAGOGIK YONDASHUVLAR.

Osiyo Xalqaro Universiteti 1-bosqich magistranti

Abdullayev Abdulaziz Kamoladdinovich

Annotatsiya:

Ushbu maqolada Sadriddin Ayniy ijodida barkamol avlod tarbiyasi

g‘oyalari va ularning zamonaviy pedagogik yondashuvlar bilan bog‘liqligi tahlil

qilinadi. Ayniy asarlarida ilgari surilgan ma‘rifatparvarlik, insonparvarlik, bilim va

tarbiya orqali jamiyatni rivojlantirish g‘oyalari hozirgi ta‘lim tizimi uchun ham

dolzarbdir. Maqolada ushbu qarashlar konstruktivizm, kompetensiyaviy yondashuv va

inkluziv ta‘lim tamoyillari bilan qiyosiy tahlil qilinadi.

Kalit so‘zlar:

Sadriddin Ayniy, barkamol avlod, ma‘rifatparvarlik, pedagogik

qarashlar, zamonaviy ta‘lim, tarbiya, kompetensiyaviy yondashuv, inkluzivlik.

Sadriddin Ayniy (1878‘1954) o‘zbek va tojik adabiyoti, madaniyati va

ma‘rifatining buyuk arboblaridan biri sifatida tan olingan. Uning asarlari nafaqat

adabiy, balki pedagogik va tarbiyaviy jihatdan ham katta ahamiyatga ega. Ayniy hayoti

davomida xalqni jaholatdan xalos qilish, ilm-fanga, ma‘naviy poklikka chorlovchi

g‘oyalarni ilgari surgan. Bugungi ta‘limda "barkamol avlod" tarbiyasi g‘oyasi

dolzarb masala bo‘lib, bu borada Ayniy qarashlarini tahlil qilish hozirgi pedagogik

yondashuvlarni boyitadi.

Sadriddin Ayniy (1878‘1954) tojik va o‘zbek adabiyotining yirik namoyandasi,

shoir, yozuvchi, pedagog va jamoat arbobi sifatida tanilgan. U sovet davridagi tojik

adabiyoti asoschisi hisoblanib, tojik, o‘zbek va fors tillarida ijod qilgan. Ayniy

hayotining katta qismi ta‘lim-tarbiya va ma‘rifatparvarlikka bag‘ishlangan bo‘lib,

u jadid harakati faoli sifatida yosh avlodni barkamol shaxs qilib tarbiyalash

g‘oyalarini ilgari surgan. Uning pedagogik faoliyati Buxoro amirligi davridagi eski

ta‘lim tizimini tanqid qilish va yangi usuldagi maktablarni tashkil etish bilan bog‘liq.

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №-73

Часть–2_ июл–2025

144

2181-

3187

Hayoti va pedagogik faoliyati

Ayniy olti yoshida qishloq madrasasida o‘qishni boshlagan va keyinchalik

Buxorodagi Mir Arab, Olimxon, Badalbek, Hoji Zohid va Ko‘kaldosh madrasalarida

16 yil tahsil olgan. Bu davrda u eski maktab tizimining kamchiliklarini ko‘rib, jadid

harakatiga qo‘shilgan. 1909-yilda u ‘Yoshlar tarbiyasi‘ darsligini tuzgan, bu asar

ommani ilm-ma‘rifatga chaqiruvchi she‘r va hikoyalardan iborat bo‘lib, yoshlarni

ma‘rifatparvarlik ruhida tarbiyalashga qaratilgan. 1910-yilda Buxoroda ‘Tarbiyai

atfol‘ (Bola tarbiyasi) jamiyatini tashkil etgan va yangi usuldagi maktablarda dars

bergan. Biroq, bu faoliyati Amir Olimxon tomonidan qabul qilinmagan, natijada Ayniy

qamoqqa tashlangan va 52 kun davolanganidan so‘ng Samarqandga ko‘chib o‘tgan.

Ayniy ta‘limni xalqning iqtisodiy va madaniy ahvolini yaxshilashning asosiy

vositasi deb bilgan. U jadid maktablarida o‘qituvchi sifatida faoliyat yuritib, yoshlarni

milliy uyg‘onish ruhida tarbiyalashga hissa qo‘shgan. Shuningdek, u mehnat

tarbiyasiga alohida e‘tibor bergan ‘ ‘Qiz bola yoki Xolida‘ asarida qo‘l mehnati

darslarining mazmunini yoritgan va yoshlarni mehnatsevarlikka o‘rgatish zarurligini

ta‘kidlagan.

Asarlari va tarbiyaviy g‘oyalar

Ayniy ijodida barkamol avlod tarbiyasi mavzusi markaziy o‘rin tutadi. Uning

asarlari ilm-ma‘rifat, axloqiy qadriyatlar va ijtimoiy o‘zgarishlarni targ‘ib qiladi:

- ‘Yoshlar tarbiyasi‘ (1909): Yangi maktablar uchun o‘quv qo‘llanma bo‘lib,

she‘r va hikoyalar orqali yoshlarni ma‘rifatparvarlik ruhida tarbiyalashga chaqiradi.

Bu asarda ilm-fan va axloqiy qadriyatlarni birlashtirib, barkamol shaxsni shakllantirish

g‘oyasi ilgari surilgan.

- ‘Tahzib us-sibyon‘ (Bola tarbiyasi): Bola tarbiyasining diniy va axloqiy

jihatlarini yoritadi, yosh avlodni ma‘naviy jihatdan barkamol qilishga qaratilgan. Bu

asar qadimiy ta‘lim usullarini tanqid qilib, zamonaviy yondashuvlarni taklif etadi.

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №-73

Часть–2_ июл–2025

145

2181-

3187

- ‘Eski maktab‘ (1935): Eski ta‘lim tizimini tanqid qilib, o‘qish jarayonidagi

kamchiliklarni tasvirlaydi. Ayniy bu asarda yoshlarni ilm bilan jihozlash va

o‘tmishdagi tarqoqlikdan ozod qilish zarurligini ko‘rsatadi.

- Boshqa asarlar: ‘Odina‘ (1924), ‘Qulbobo yoki ikki ozod‘ (1928) va

‘Dokhunda‘ (1927) kabi qissalarda ijtimoiy va axloqiy tarbiya mavzulari aks etgan.

‘Esdaliklar‘ (1949‘1954) asarida Buxoroning ijtimoiy-madaniy muhitini tasvirlab,

yosh avlodga tarixiy merosni o‘rgatish muhimligini ta‘kidlaydi.

Ayniy g‘oyalarida barkamol avlod ‘ ilmli, ma‘naviyatli, vatanparvar va

mehnatsevar shaxs sifatida tasvirlangan. U ta‘limni xalqni o‘rta asrlik tarqoqlikdan

ozod qilish vositasi deb hisoblagan va jadid harakati orqali bu g‘oyalarni amalda

ko‘rsatgan.

Bugungi pedagogik yondashuvlar va barkamol avlod tarbiyasi

Bugungi O‘zbekiston pedagogikasi innovatsion texnologiyalar, psixologik-

pedagogik tamoyillar va milliy qadriyatlarga asoslangan. Barkamol avlod tarbiyasi

davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishi bo‘lib, ‘Ta‘lim to‘g‘risida‘gi Qonun va

‘Yoshlar siyosati to‘g‘risida‘gi Qonun kabi hujjatlar asosida amalga oshirilmoqda.

Bu jarayon oila, maktab va jamiyat hamkorligiga tayangan.

Pedagogik va psixologik tamoyillar

Yangi O‘zbekistonda barkamol shaxsni shakllantirish quyidagi tamoyillarga

asoslanadi:

- Ma‘naviyat va ma‘rifatga tayanish: Yoshlarga milliy qadriyatlar (tarix, din,

til, urf-odatlar) asosida bilim berish.

- Shaxsga yo‘naltirilgan yondashuv: Har bir o‘quvchining individual

salohiyatini ochish, faollikni rag‘batlantirish.

- Individuallashtirish va refleksiya: Bolaning psixotipi va qiziqishiga mos tarbiya,

o‘zini baholash malakalarini shakllantirish.

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №-73

Часть–2_ июл–2025

146

2181-

3187

- Psixologik xavfsizlik: O‘quv muhitida do‘stona atmosfera yaratish, L.S.

Vygotskiyning ‘yaqin rivojlanish zonasi‘ nazariyasiga asoslanish.

Innovatsion yondashuvlar orasida interaktiv metodlar, AKT vositalari, STEAM-

ta‘lim, kritk fikrlash va emosional intellekt rivojlantirish kiradi. Bu kompetensiyalar

(bilim, muammo hal qilish, muloqot) ni shakllantirishga xizmat qiladi.

Yangicha yondashuvlar va pedagog kadrlarni tayyorlash

Bugungi pedagogika globallashuv sharoitida yoshlarni vatanparvar va

insonparvar qilib tarbiyalashga qaratilgan. Prezident qarorlari (PQ-2909, PF-6108)

asosida ta‘lim islohotlari amalga oshirilmoqda: innovatsion texnologiyalar,

integratsiyalashgan bilimlar va axborot-didaktik vositalar qo‘llanilmoqda. Pedagog

kadrlarni milliy meros va Sharq mutafakkirlarining qarashlari bilan qurollantirish

dolzarb. Oliy ta‘limda samarali shakllar (seminarlar, treninglar) orqali talabalarda

mustaqillik va ma‘naviyatni shakllantirish muhim.

Davlat siyosati va tadbirlar

‘Uzluksiz ma‘naviy tarbiya konsepsiyasi‘ (2019) yosh avlodni

homiladorlikdan voyaga yetgunga qadar tarbiyalashni nazarda tutadi. Vazifalar:

ma‘naviy tarbiyani baholash indikatorlarini ishlab chiqish, milliy va zamonaviy

pedagogikadan foydalanish, oila-maktab-jamiyat hamkorligini ta‘minlash.

Tadbirlar:

- Homila davri va 3 yoshgacha: Tibbiy-ma‘rifiy adabiyotlar tarqatish.

- Maktabgacha ta‘lim (3‘7 yosh): ‘Baxtli bola ma‘naviyati‘ komplekslari,

ota-onalar uchun treninglar.

- Umumiy o‘rta ta‘lim: ‘Tarbiya‘ fani joriy etish, ‘Odobnoma‘, ‘Vatan

tuyg‘usi‘ kabi darsliklar yaratish.

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №-73

Часть–2_ июл–2025

147

2181-

3187

Komponent

Ayniy g‘oyalari

Bugungi yondashuvlar

Maqsad

Ilm-ma‘rifat

orqali

milliy uyg‘onish, axloqiy

tarbiya va mehnatsevarlik

Har tomonlama rivojlanish:

intellektual, ma‘naviy, jismoniy,

emosional intellekt va soft skills

Usullar

Yangi

maktablar,

asarlar orqali tanqid va

ma‘rifatni targ‘ib

Innovatsion

texnologiyalar

(AKT,

STEAM),

interaktiv

metodlar, individuallashtirish

Omillar

Jadid harakati, tarixiy

meros,

qadimiy

tizimni

tanqid

Oila-maktab-jamiyat

hamkorligi, davlat konsepsiyalari,

psixologik tamoyillar

Natija

Barkamol, vatanparvar

va ilmli avlod

Zamonaviy,

raqobatbardosh,

mustaqil va ma‘naviyatli shaxs

Ayniy ijodida barkamol avlod tarbiyasi o‘tmish kamchiliklarini tanqid qilish va

ma‘rifatni tarqatishga asoslangan bo‘lsa, bugungi pedagogika bu g‘oyalarni

innovatsion texnologiyalar, psixologik tamoyillar va davlat siyosati bilan boyitgan.

Masalan, Ayniy ‘Eski maktab‘dagi tanqid bugungi uzluksiz tarbiya konsepsiyasida

yangi usullarni joriy qilishda aks etadi.

Ikkalasida ham ma‘naviy-axloqiy tarbiya markaziy, ammo zamonaviy

yondashuvlar global tajribalarni (kritik fikrlash, emosional intellekt) qo‘shgan. Ayniy

merosini bugungi pedagogikada qo‘llash yosh avlodni yanada barkamol qilishga

yordam beradi, chunki uning g‘oyalari milliy poydevor bo‘lib xizmat qiladi.

Xulosa

Sadriddin Ayniy ijodida ilgari surilgan barkamol avlod tarbiyasi g‘oyalari

bugungi ta‘lim islohoti kontekstida juda dolzarb. U ilgari surgan bilim, adolat,

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №-73

Часть–2_ июл–2025

148

2181-

3187

mehnat, insonparvarlik tamoyillari zamonaviy kompetensiyaviy yondashuvlarga asos

bo‘la oladi.

O‘quv dasturlariga Ayniy asarlaridagi pedagogik g‘oyalarni integratsiya qilish

tavsiya etiladi.

Pedagog kadrlar tayyorlashda Ayniy qarashlari asosida tarbiyaviy modullar ishlab

chiqish kerak.

‘Ayniy pedagogikasi‘ nomli amaliy-metodik qo‘llanma yaratish va uni

o‘quvchilarga moslashtirilgan formatda tayyorlash foydali bo‘ladi.

Ayniyning asarlari orqali tanqidiy fikrlash va vatanparvarlik ruhida tarbiya berish

bo‘yicha interfaol dars ishlanmalar yaratish zarur.

Adabiyotlar.

Jalolov A., O‘zganboyev H. O‘zbek ma’rifatparvarlik adabiyotining taraqqiyotida

vaqtli matbuotning o‘rni. – Т.: Fan, 1990

Айний С. Эсдаликлар // Асарлар, 5-жилд.–Тошкент: Бадиий адабиёт, 1965.–Б.

167

Ahmadov O. Buxoroda yangi usul ta'lim-tarbiya muasssasalarining tashkil topishidagi

jadid ma'rifatparvarlarining o'rni (buxdu. uz). – 2023. – T. 30. – №. 30.

Ahmadov O. Buxoro bosmaxona va nashriyotlariga texnika sohasidagi

yangiliklarning kirib kelishi tarixidan (1920-1924-yillar) (buxdu. uz). – 2020. – T. 1. –

№. 1. 10.

Брагинский И.С. «Садриддин Айни, очерк жизни и творчества». Труды АН

Тадж. ССР, том XXIV, 1954 г.

Рахимов Н. «Садриддин Айни». Изд. АН Уз ССР, 1954 г.

Раджабов 3. «Из истории общественно-политической мысли таджикского

народа во второй половине XIX и в начале XX вв». Таджгосиздат, 1957 г.

Шукуров

М. «Идейно-художественные особенности «Воспоминания»

Садриддина Айии (1-П ч.), автореферат, 1954 г.

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №-73

Часть–2_ июл–2025

149

2181-

3187

Маниёзов А. «Публицистика и поэзия Садриддина Айни» (1913-1921 гг.),

Таджгосиздат, 1958 г.

Айний С. Эски мактаб // Асарлар. VIII томлик. – Тошкент. Бадиий адабиёт. 1965.

IV жилд. - Б. 139-140