SADRIDDIN AYNIYNING PEDAGOGIK QARASHLARIDAN ZAMONAVIY TA'LIMDA FOYDALANISH.

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №-73

Часть–2_ июл–2025

138

2181-

3187

SADRIDDIN AYNIYNING PEDAGOGIK QARASHLARIDAN

ZAMONAVIY TA'LIMDA FOYDALANISH.

Osiyo Xalqaro Universiteti 1-bosqich magistranti

Abdullayev Abdulaziz Kamoladdinovich

Annotatsiya:

Ushbu maqolada mashhur ma'rifatparvar va pedagog olim

Sadriddin Ayniyning pedagogik qarashlari tahlil qilinib, ularning zamonaviy ta'lim

tizimida qanday tatbiq etilishi mumkinligi yoritilgan. Ayniyning asarlarida ilgari

surilgan g‘oyalar, ayniqsa, insonparvarlik, milliy qadriyatlarga hurmat, ilm-fanga

rag‘bat uyg‘otish kabi jihatlar bugungi ta'limning ustuvor yo‘nalishlari bilan

uyg‘unlashadi. Maqolada Ayniyning g‘oyalari asosida zamonaviy dars jarayonini

boyitish imkoniyatlari, o‘qituvchining axloqiy mas‘uliyati va o‘quvchiga individual

yondashuv masalalari keng yoritilgan.

Kalit so‘zlar:

Sadriddin Ayniy, pedagogik qarashlar, zamonaviy ta'lim,

ma'rifatparvarlik, axloqiy tarbiya, milliy qadriyatlar, ta'lim tizimi, o‘qituvchi, tarbiya.

Sadriddin Ayniy O‘rta Osiyo ma‘naviy-ma‘rifiy hayotida chuqur iz qoldirgan

yirik mutafakkir, adib va pedagog sifatida tanilgan. Uning ta'limga oid qarashlari,

asarlarida ilgari surilgan g‘oyalari o‘z davri uchun yangicha fikrlar bo‘lib, bugungi

kunda ham dolzarbligini yo‘qotmagan. Ayniy xalqni ilmga undagan, jaholatga qarshi

kurashgan, ta‘limni ijtimoiy taraqqiyotning asosi deb bilgan mutafakkir edi.

Zamonaviy ta'lim tizimining insonparvarlik, innovatsion va madaniy yondashuvlari

aynan Ayniyning pedagogik qarashlari bilan uyg‘unlashadi. Ushbu maqolada ana shu

qarashlarning mohiyati va zamonaviy ta'lim jarayonida ulardan foydalanish

imkoniyatlari ko‘rib chiqiladi.

Sadriddin Ayni (1878‘1954) ‘ o'rta Osiyo adabiyoti va maorifining yirik

namoyandasi, tojik milliy shoiri va yozuvchisi bo'lib, uning hayoti va ijodi pedagogika

sohasida chuqur iz qoldirgan. U o'zbek va tojik tillarida ijod qilgan, Buxoro amirligida

tug'ilgan va o'sha davrning ta'lim tizimida o'qigan. Ayni ota-onasini 12 yoshida

yo'qotib, aka-ukasi bilan Buxoroga ko'chib kelgan va Mir-i Arab madrasasida tahsil

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №-73

Часть–2_ июл–2025

139

2181-

3187

olgan, shu bilan birga qorovullik va oshpazlik qilib kun kechirgan. U jadidlar

harakatining faol ishtirokchisi bo'lib, Rossiya inqilobini qo'llab-quvvatlagan va Sovet

davrida Tojikiston Fanlar akademiyasining birinchi prezidenti sifatida xizmat qilgan.

Uning pedagogik qarashlari asosan an'anaviy madrasa tizimini tanqid qilish va

zamonaviy, sekulyar ta'limni targ'ib qilishga asoslangan.

Aynining pedagogik qarashlari va tanqidlari

Ayni o'zining "Yoddoshtho" (1949‘1954) nomli xotiralarida Buxoro madrasalari

haqida batafsil yozgan. U madrasalarni nafaqat ta'lim muassasasi, balki iqtisodiy va

ijtimoiy institut sifatida tasvirlaydi. Madrasa egalarining ba'zilari savodsiz uy egalariga

o'xshagan, talabalar esa yillar davomida u yerda yashab, professional faoliyat bilan

shug'ullangan. Ta'lim jarayoni esa samarasiz bo'lgan: darslar arab tilini o'rgatish uchun

fors-tojik kitoblaridan foydalangan, bu talabalar uchun qiyinchilik tug'dirgan; darslar

30 daqiqa o'rniga 3 soatgacha cho'zilgan va mantiqsiz bahslarga aylangan. Ayni

madrasa bitiruvchilarini "nodon" deb atagan va tizimni umuman befoyda deb

hisoblagan. Bu tanqidlar jadidlarning ta'lim islohotlariga mos keladi: ular ta'limni faqat

boylar uchun emas, balki keng qatlamlar uchun ochiq qilishni, zamonaviy fanlarni

kiritishni taklif qilgan.

1909-yilda Ayni "Tahzib us-sibyon" (Yoshlarni tarbiyalash) nomli darslik

yozgan, unda o'g'il va qiz bolalar uchun zamonaviy ta'limni targ'ib qilgan. Uning

"Odina" (1924–1926) va "Margi sudkhūr" (1936) asarlarida ta'lim mavzusi ijtimoiy

adolatsizlik bilan bog'lanadi: "Odina"da qashshoq ishchi ta'limsizlik tufayli jamiyat

qurboniga aylanadi, "Margi sudkhūr"da esa sudxo'rlar va madrasa korruptsiyasi satira

qilinadi. Ayni Sovet islohotlarida faol ishtirok etib, O'zbekiston va Tojikistonda

inqilobiy g'oyalarni targ'ib qilgan, bu ta'limni modernizatsiya qilish – savodxonlikni

oshirish, sekulyarlashtirish va ijtimoiy tenglikka yo'naltirishni anglatgan.

Zamonaviy ta'limda foydalanish yo'llari

Aynining qarashlari bugungi ta'limda ijtimoiy adolat, inklyuzivlik va amaliy

bilimlarni rivojlantirish uchun qo'llanilishi mumkin. U an'anaviy tizimni tanqid qilib,

ta'limni iqtisodiy to'siqlardan xoli qilishni taklif qilgan, bu hozirgi kunning

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №-73

Часть–2_ июл–2025

140

2181-

3187

muammolari ‘ qishloq va kambag'al oilalar uchun ta'limga kirish bilan bog'liq. Uning

g'oyalari quyidagi yo'nalishlarda qo'llaniladi:

- Inklyuziv ta'lim va ijtimoiy harakatlilik: Ayni ta'limni ijtimoiy o'zgarish vositasi

deb bilgan. Zamonaviy ta'limda bu raqamli platformalar (masalan, onlayn kurslar)

orqali qishloq joylarida ta'limni kengaytirishda ko'rinadi. Misol uchun, Tojikiston va

O'zbekistonda Ayni nomidagi pedagogik universitetlar uning merosini asos qilib, qiz

bolalarning ta'limini rag'batlantiradi

- Tanqidiy fikrlash va madaniy moslashuv: Uning asarlarida jamiyatdagi

adolatsizliklarni ochib berish didaktik maqsadda ishlatilgan ‘ yoshlarga ijtimoiy

masalalarni o'rgatish uchun. Zamonaviy darslarda "Odina" yoki "Margi sudkhūr"dan

parcha o'qitib, talabalarga sinfiy tengsizlikni muhokama qilish mumkin, bu tanqidiy

fikrlashni rivojlantiradi. Bu yondashuv global ta'limda, masalan, ijtimoiy fanlarda

qo'llaniladi, chunki Ayni ta'limni mehnat bozoriga moslashtirishni taklif qilgan.

- Iqtisodiy va ijtimoiy tomonlarning integratsiyasi: Madrasalarni iqtisodiy institut

deb ko'rsatib, Ayni ta'limni jamiyatning kengroq qismi deb hisoblagan. Bugun bu

maktablarda iqtisodiy savodxonlik va kasbiy ta'limni kiritishda qo'llaniladi, masalan,

STEM (fan, texnologiya, muhandislik, matematika) darslarida amaliy loyihalar orqali.

Pandemiya davrida raqamli ta'limning rivoji Aynining savodsizlikka qarshi kurashiga

mos keladi.

Quyidagi jadvalda Aynining qarashlari asosida an'anaviy va zamonaviy ta'limni

solishtirish ko'rsatilgan:

Aspekt

An'anaviy ta'lim (Ayni

tanqidiga ko'ra)

Zamonaviy ta'limda qo'llanish

(Ayni g'oyalari asosida)

Tizim

tuzilishi

Madrasa ‘ iqtisodiy va

yashash joyi, savodsiz ustozlar,

boylar uchun cheklangan.

Inklyuziv modellar: bepul onlayn

ta'lim, qishloq maktablari uchun grantlar,

ijtimoiy harakatlilikni oshirish.

O'quv

jarayoni

Rote o'rganish, mantiqsiz

bahslar, samarasiz darslar.

Tanqidiy fikrlash: loyihaga

asoslangan o'rganish, guruh

muhokamalari, Ayni asarlaridan

foydalanish.

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №-73

Часть–2_ июл–2025

141

2181-

3187

Aspekt

An'anaviy ta'lim (Ayni

tanqidiga ko'ra)

Zamonaviy ta'limda qo'llanish

(Ayni g'oyalari asosida)

Maqsad va

mazmun

Nodonlik va ijtimoiy

tengsizlikni saqlash.

Ijtimoiy adolat: madaniy merosni

saqlab, zamonaviy fanlarni kiritish, qiz

bolalar ta'limini rag'batlantirish.

Iqtisodiy

tomoni

Qashshoq talabalar uchun

to'siqlar, mehnat bozoriga

moslashmaslik.

Amaliy ta'lim: kasbiy ko'nikmalar,

raqamli texnologiyalar orqali iqtisodiy

rivojlanish.

Aynining merosi Tojikiston davlat pedagogik universitetida (uning nomi bilan

atalgan) va O'zbekistonda ta'lim islohotlarida yashamoqda.

Uning qarashlari ta'limni faqat bilimga emas, balki jamiyatni o'zgartirishga

yo'naltiradi, bu bugungi global muammolarda ‘ masalan, raqamli tengsizlik va

ijtimoiy adolatda ‘ dolzarbdir.

Bugungi ta‘lim tizimi insonparvarlik, axloqiy tarbiya, milliy o‘zlikni anglash

kabi qadriyatlarga tayangan holda rivojlanmoqda. Ayniy tomonidan ilgari surilgan

‘ma‘rifatparvarlik‘ tamoyili zamonaviy ta‘limga uyg‘un keladi. Shu bois, uning

asarlarini darsliklarga kiritish, o‘qituvchi tayyorlash jarayonida foydalanish zarurdir.

Ayni vaqtda, zamonaviy texnologiyalar (raqamli ta'lim, interaktiv platformalar)

yordamida Ayniyning qarashlarini yosh avlodga yetkazish imkoniyatlari mavjud. Bu

borada Ayniyning pedagogik merosini virtual muhitga ko‘chirish ‘ audio kitoblar,

animatsion darslar orqali targ‘ib qilish dolzarbdir.

Xulosa

Sadriddin Ayniyning pedagogik qarashlari o‘z davri uchun ilg‘or va chuqur

ijtimoiy mazmunga ega bo‘lib, bugungi zamonaviy ta'limda ularni qo‘llash katta

ahamiyat kasb etadi. Ayniy ta‘limni insonparvarlik, milliy qadriyatlar va axloqiy

barkamollik asosida qurishni taklif qilgan.

Ayniyning pedagogik merosini umumiy o‘rta ta‘lim darsliklariga kiritish.

O‘qituvchilar malaka oshirish kurslarida Ayniy pedagogikasi bo‘yicha maxsus

modullar ishlab chiqish.

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №-73

Часть–2_ июл–2025

142

2181-

3187

Talabalarga Ayniyning asarlaridan namunalar asosida mustaqil tahliliy

ishlanmalar topshirish.

Ayniyning pedagogik qarashlarini raqamli formatda targ‘ib qilish (podkastlar,

animatsiyalar, dars videolari).

Adabiyotlar.

1.

Jalolov A., O‘zganboyev H. O‘zbek ma‘rifatparvarlik adabiyotining

taraqqiyotida vaqtli matbuotning o‘rni. – Т.: Fan, 1990

2.

Айний С. Эсдаликлар // Асарлар, 5-жилд.–Тошкент: Бадиий адабиёт,

1965.–Б. 167

3.

Ahmadov O. Buxoroda yangi usul ta'lim-tarbiya muasssasalarining tashkil

topishidagi jadid ma'rifatparvarlarining o'rni (buxdu. uz). – 2023. – T. 30. – №. 30.

4.

Ahmadov O. Buxoro bosmaxona va nashriyotlariga texnika sohasidagi

yangiliklarning kirib kelishi tarixidan (1920-1924-yillar) (buxdu. uz). – 2020. – T. 1. –

№. 1. 10.

5.

Брагинский И.С. «Садриддин Айни, очерк жизни и творчества». Труды

АН Тадж. ССР, том XXIV, 1954 г.

6.

Рахимов Н. «Садриддин Айни». Изд. АН Уз ССР, 1954 г.

7.

Раджабов 3. «Из истории общественно-политической мысли таджикского

народа во второй половине XIX и в начале XX вв». Таджгосиздат, 1957 г.

8.

Шукуров М. «Идейно-художественные особенности «Воспоминания»

Садриддина Айии (1-П ч.), автореферат, 1954 г.

9.

Маниёзов А. «Публицистика и поэзия Садриддина Айни» (1913-1921 гг.),

Таджгосиздат, 1958 г.

10.

Айний С. Эски мактаб // Асарлар. VIII томлик. – Тошкент. Бадиий адабиёт.

1965. IV жилд. - Б. 139-140