Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika–
Зарубежная лингвистика и
лингводидактика– Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Pragmatic characteristics of prosecutorial speech
behavior (based on examples from Uzbek and English
languages)
Anora ABDURAIMOVA
1
Uzbekistan State World Languages University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received March 2025
Received in revised form
10
April 2025
Accepted 2 April 2025
Available online
25 May 2025
This article analyzes the pragmatic features of prosecutorial
speech based on examples from Uzbek and English languages.
The prosecutor’s speech in court is examined not only as a
presentation of legal facts but also as a persuasive tool aimed at
influencing the audience and reflecting ethical and social values.
The article presents a comparative analysis of speech strategies
employed in both languages, emphasizing rhetorical tools,
emotional appeals, and logical structures used to achieve
communicative goals.
2181-3701/© 2025 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol3-iss5
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
prosecutorial speech,
pragmatics,
courtroom rhetoric,
speech strategies,
comparative linguistics.
Prokurorlik nutqiy xulq-atvorining pragmatik xususiyatlari
(o‘zbek va ingliz tillari misolida)
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
prokurorlik nutqi,
pragmatika,
sud ritorikasi,
nutqiy strategiyalar,
til solishtirishi.
Ushbu maqolada prokurorlik nutqining pragmatik
xususiyatlari o‘zbek va ingliz tillari misolida tahlil qilingan.
Prokurorning suddagi nutqi nafaqat qonuniy dalillarni bayon
qilish, balki tinglovchilarga ta’sir o‘tkazish, ularning e’tiborini
ishga jalb qilish va ijtimoiy axloqiy qadriyatlarni ifoda etish
vositasi sifatida ko‘rib chiqiladi. Maqolada, shuningdek, ingliz va
o‘zbek tilida ishlatiladigan nutq strategiyalari solishtirma
uslubda yoritilgan. Nutqiy xulq-atvor, ritorik vositalar,
emotsional va mantiqiy ta’sir uslublari chuqur tahlil qilingan.
1
Teacher, Uzbekistan State World Languages University. E-mail: anora.abduraimova@mail.ru
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
124
Прагматические особенности речевого поведения
прокурора (на примере узбекского и английского
языков)
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
прокурорская речь,
прагматика,
судебная риторика,
речевые стратегии,
сопоставительная
лингвистика.
В данной статье рассматриваются прагматические
особенности прокурорской речи на примере узбекского и
английского
языков.
Прокурорская
речь
в
суде
анализируется не только как средство изложения
юридических фактов, но и как инструмент воздействия на
аудиторию, отражающий этические и социальные
ценности. В работе проводится сопоставительный анализ
речевых стратегий, используемых в обоих языках, с
акцентом на риторические средства, эмоциональные и
логические способы убеждения.
Prokurorlik nutqi – sud jarayonlarida davlat nomidan chiqish qiluvchi shaxsning
huquqiy, axloqiy va mantiqiy asoslangan nutqidir. U nafaqat qonuniy dalillarga, balki
tinglovchi (ya’ni sud a’zolari, advokatlar, ayblanuvchilar va jamoatchilik) ongiga ta’sir
qilishni maqsad qilgan nutqiy xatti-harakatlar majmuasidir. Ushbu maqolada prokurorlik
nutqining
pragmatik xususiyatlari
, ya’ni uning amaliy maqsadga xizmat qiluvchi,
ijtimoiy kontekstda shakllanadigan jihatlari o‘rganiladi. Tahlil o‘zbek va ingliz tilidagi
prokurorlik nutqlarida mavjud pragmatik vositalarni solishtirish orqali olib boriladi.
Pragmatika tilshunoslikning muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, nutqning kontekstga
mosligi, gapiruvchining maqsadi va eshituvchiga ta’siri bilan shug‘ullanadi. Huquqiy
nutqda, ayniqsa, prokurorlik chiqishlarida pragmatika quyidagi jihatlarda muhim o‘rin
tutadi, ya’ni ma’noni
aniq
yetkazish (ambiguityni oldini olish), ta’sir
o‘tkazish
(persuasion), etik
muvofiqlik (ethical appropriateness), nutqning
strategik
tuzilishi
(discursive strategy) kabi jihatlarni o‘z ichiga oladi. Ingliz tilidagi sud nutqida Grice’ning
kooperativ prinsiplariga (maksimalariga) amal qilish va illokutsion aktlardan foydalanish
keng tarqalgan bo‘lsa, o‘zbek tilida esa ko‘proq an’anaviy va muloqot madaniyatiga xos
vositalar kuzatiladi. Prokurorlik nutqi suddagi eng muhim ritorik janrlardan biri bo‘lib,
uning asosiy vazifasi sudni ish bo‘yicha holatga to‘g‘ri yondashishga undash, ayblovning
asoslanganligini ko‘rsatish, jinoyatga nisbatan ijtimoiy yondashuvni ifoda etish va jazo
chorasi haqida aniq taklif bildirishdir. Ushbu maqsadga erishish uchun prokurorlik nutqi
ma’lum
strukturaviy va funksional birliklarga
ega bo‘ladi. Odatda prokurorlik nutqi
quyidagi qismlardan iborat bo‘ladi:
Kirish (Introductory remarks)
– ishning mohiyatini bayon etish.
Strukturaviy jihatlari:
Nutqiy kontekstni belgilash (sud tarkibi, ishtirokchilar, jinoyat turi); ish bo‘yicha
umumiy ma’lumotlarni taqdim etish; prokurorning pozitsiyasini aniqlashtirish
(ayblovning mavjudligi va uning mazmuni).
Pragmatik funksiyalari :
E’tiborni jamlash: tinglovchining diqqatini jalb qilish va asosiy yo‘nalishni
belgilash; obyektivlikka urg‘u berish: prokuror betaraf, lekin qonun vakili sifatida nutqini
asoslaydi; nutqqa kontekstual asos yaratish: so‘zlovchi va eshituvchi o‘rtasida muloqot
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
125
doirasini belgilaydi. Masalan: “Hurmatli sud! Bugun biz 2024-yil 12-may kuni sodir
bo‘lgan firibgarlik jinoyati yuzasidan sudlov ishini ko‘rib chiqmoqdamiz. Ayblanuvchi
tomonidan sodir etilgan harakatlar jamiyatda salbiy oqibatlarga olib kelganini inobatga
olish zarur.”
Asosiy qism (Main div)
– dalillarni keltirish, qonuniy asoslarni tushuntirish.
Strukturaviy jihatlari:
dalillarni bayon qilish (guvohlar so‘zlari, ekspert xulosalari, videoyozuvlar,
hujjatlar); qonuniy baholash (Jinoyat Kodeksi moddalariga tayangan holda);
voqealarning tahlili va ayblanuvchining motivlarini ochib berish.
Pragmatik funksiyalari:
ishontirish (persuasion): mantiqiy dalillar orqali sudni ayblov pozitsiyasining
haqqoniyligiga ishontirish; ma’lumotni tartib bilan uzatish: faktlar aniq, ravshan va
tizimli tarzda keltiriladi; til pragmatikasi: ritorik savollar, metafora, kontrast,
presuppozitsiya kabi vositalardan foydalaniladi. Masalan: “Hujjatli dalillarga ko‘ra,
ayblanuvchi soxta firma orqali 120 million so‘m mablag‘ni noqonuniy yo‘l bilan
o‘zlashtirgan. Bu holat 2023-yil 10-sentyabrda olingan videoyozuv va guvoh Sh.X.ning
ko‘rsatmasida aniq qayd etilgan.”
Xulosa va talab (Conclusion and demand)
– jinoyat uchun jazo chorasini so‘rash.
Ushbu tuzilma pragmatik jihatdan tinglovchini ishontirish, dalil va faktlar bilan ishga
nisbatan nuqtai nazar hosil qilishga xizmat qiladi.
Strukturaviy jihatlari:
ish bo‘yicha umumiy xulosa chiqarish; jinoyatning og‘irlik darajasini baholash; jazo
chorasi (qamoq, jarima, tuzatish ishlari) taklifini ilgari surish.
Pragmatik funksiyalari: normativ baho berish: jinoyatning ijtimoiy xavfliligi va
salbiy oqibatlari yoritiladi; axloqiy va huquqiy asos: prokuror jamiyat nomidan so‘z
yuritadi; yakuniy ta’sir: sudni qonuniy va adolatli qaror qabul qilishga undash. Masalan:
“Yuqoridagilarga asoslanib, O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat Kodeksining 168-moddasi,
3-qismi bilan ayblanuvchiga nisbatan 5 yil ozodlikdan mahrum qilish jazosini tayinlashni
so‘rayman.”
Ingliz tilidagi prokuror nutqlarida pragmatik vositalar
Ingliz tilida ishlatiladigan prokurorlik nutqlarida quyidagi pragmatik strategiyalar
keng qo‘llaniladi:
Rhetorical questions:
“If he was innocent, why would he flee the scene?”
Presupposition:
“The defendant
knew
what he was doing.”
Mitigation and hedging:
“It may be argued that...”
Deontic modality:
“He
must
be held accountable.”
Ethos, Pathos, Logos
usullari bilan auditoriyaga ta’sir qilish.
Mazkur strategiyalar tinglovchining e’tiborini jalb qilish, uni o‘z pozitsiyasiga
og‘dirish uchun xizmat qiladi.
O‘zbek tilidagi prokurorlik nutqlarining pragmatik xususiyatlari
O‘zbek tilidagi prokuror nutqlari ko‘proq an’anaviy va axloqiy asosga ega bo‘ladi.
Misollar:
Axloqiy ohang:
“Jamiyatda bunday harakatlarga joy bo‘lishi mumkin emas.”
Emotsional ta’sir:
“Jabrlanuvchining holatiga nazar soling...”
Ko‘p ma’noli ifodalar:
“Yoshlik – bu kechirilish emas.”
Normativ ritorika:
“O‘zbekiston qonunlari barchaga barobar.”
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2025) / ISSN 2181-3701
126
Ushbu vositalar orqali prokuror jinoyatga bo‘lgan ijtimoiy munosabatni
mustahkamlash, axloqiy jihatdan salbiy baholashni kuchaytiradi.
O‘zbek va ingliz tilida pragmatik vositalarning o‘xshash va farqli jihatlari
Jihatlar
Ingliz tili
O‘zbek tili
Ritorik savollar
Keng ishlatiladi
Kam ishlatiladi
Emotsional ta’sir
Patos (Pathos) orqali
Axloqiy ohang orqali
Qonuniy dalillar
Raqamlar, faktlar, iqtiboslar
Ko‘proq umumiy tushunchalar
Pragmatik strategiya
Kooperativ prinsiplar, nutq
aktlari
Odob doirasida, an’anaviy
yondashuv
Auditoriyaga
murojaat
To‘g‘ridan-to‘g‘ri
Bilvosita, hurmat saqlangan
holatda
Mazkur tahlil shuni ko‘rsatadiki, har ikki til prokuror nutqida o‘ziga xos pragmatik
vositalarga ega bo‘lib, ularning tanlovi madaniyat, til strukturasiga va sud jarayonining
o‘ziga xosligi bilan bog‘liq.
Xulosa qilib aytganda, prokurorlik nutqi bu faqat qonunni bayon etish emas, balki
jamiyat ongiga ta’sir ko‘rsatish vositasidir. U pragmatik jihatdan chuqur o‘ylangan,
rejalashtirilgan va muloqotga yo‘naltirilgan bo‘lishi lozim. Ingliz tilida ushbu ko‘proq
mantiqiy va strategik nutqiy vositalar orqali amalga oshirilsa, o‘zbek tilida ijtimoiy-
axloqiy asoslar ko‘proq ustunlik qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Akhmedov, A. (2021).
Sud nutqlari tili: pragmatik va lingvistik jihatlar
. Toshkent:
O‘zbekiston Milliy universiteti nashriyoti.
2.
Levinson, S. C. (1983).
Pragmatics
. Cambridge: Cambridge University Press.
3.
Yusupova, Z. M. (2018). Prokurorlik nutqining lingvopragmatik xususiyatlari. //
Filologiya masalalari
, №3, 45–52-betlar.
4.
Tiersma, P. M. (1999).
Legal Language
. Chicago: University of Chicago Press.
5.
Karimova, M. (2020). Sud-huquq diskursida ritorik strategiyalar. //
O‘zbek tili va
adabiyoti
, №5, 112–119-betlar.
6.
Grice, H. P. (1975). Logic and conversation. //
Syntax and Semantics
, vol. 3, pp.
41–58.
7.
Байрамова, И. Р. (2016). Прагматические аспекты судебной речи
прокурора. //
Вестник Казанского университета. Серия гуманитарные науки
, №2,
стр. 77–83.
8.
Soliyev, Sh. (2015).
Huquqiy ritorika asoslari
. Toshkent: Adolat nashriyoti.
9.
Cotterill, J. (2003).
Language and Power in Court: A Linguistic Analysis of the O.J.
Simpson Trial
. Basingstoke: Palgrave Macmillan.
10.
Nazarova, N. (2022). O‘zbek va ingliz sud ritorikasining pragmatik tahlili. //
Ilmiy axborotlar to‘plami
, №2, 88–94-betlar.
